Promocja zdrowia kultura zdrowotna I fizyczna numer 2015 /296



Pobieranie 294.74 Kb.
Strona1/5
Data03.05.2016
Rozmiar294.74 Kb.
  1   2   3   4   5

L I D E R

PROMOCJA ZDROWIA KULTURA ZDROWOTNA I FIZYCZNA
Numer 8. 2015 /296/


Pomimo ogromnego wzrostu standardu życia, niektórzy nie staną się szczęśliwi tak długo, jak długo choć jeden członek ludzkiej rasy będzie miał większy dochód czy bogactwo większe niż oni. (Mac Gillivray)








Lider też wyruszył na spotkania z Polakami. Nasi wysłannicy Kama i Adam zaczęli od wizyty we wsi Cendrowice skąd wywodzi się ród Redaktora Naczelnego. W kolejnej wsi wchodzące w życie pokolenie (Adam) stanęło wobec decyzji : Lamborghini czy Ferrari. Reasumując : partię jakąś założyć pora. Nasze hasło programowe : Tożsamość i luksus.
A wewnątrz numeru codzienność i trud istnienia : Czy będzie III Kongres Kultury Fizycznej ? – to we wstępie. Toczą się prace nad nową wersją Narodowego Programu Zdrowia, który ma być załącznikiem do Ustawy o Zdrowiu Publicznym. Przypominamy w związku z tym o istnieniu głównego chyba dokumentu, z którego natchnienie czerpali (zapewne) autorzy Ustawy i NPZ. To „Policy paper. Dla ochrony zdrowia na lata 2014 –2020. Krajowe ramy strategiczne. Narodowa strategia spójności. Dalej zamieszczamy trochę zagubiony w archiwach Sejmu (www.bas.sejm.gov.pl) znakomity i niedostatecznie znany tekst autorstwa B. Woynarowskiej, K. Ostaszewskiego i L. Kulmatyckiego „Działania szkół na rzecz zdrowia w Polsce” - bo to w szkole zaczyna się (i często kończy) batalia o zdrowie publiczne. Zakończyły się obrady kolejnego XXI Tatrzańskiego Sympozjum Naukowego Edukacja Jutra – na razie zamieszczamy komunikat o tym wydarzeniu i zapowiadamy obszerniejsze relacje z obrad i rekomendacje publikacji wielkiego wydawnictwa posympozjalnego (już dotarło do mnie 11 tomów tego dzieła – dziękuję). Jak zawsze są moje rekomendacje trzech książek. (C.P.Estes „Biegnąca z wilkami”, K.O. Knausgard, „Moja walka” i wciąż aktualny, Machiavelli „Książe”). Aktywny i poszukujący Roman Kulgawczuk proponuje nowe podejście w nauczaniu siatkówki i interesujące testy kompetencji. Numer kończą sygnały o najnowszych wieściach z prozdrowotnych portali. (Zbigniew Cendrowski).

Spis treści




Zbigniew Cendrowski


Czy i kiedy będzie III Kongres Kultury Fizycznej.
M. L. Hoffman i empatia.
Policy Paper. Dla ochrony zdrowia na lata 2014 –2020. Krajowe ramy strategiczne. Narodowa strategia spójności. Wrzesień 2014. Wybrany fragment i zachęta do czytania całości
Barbara Woynarowska, Krzysztof Ostaszewski, Lesław Kulmatycki

Działania szkół na rzecz zdrowia w Polsce. Diagnoza i rekomendacje.


Bogdan Urbanek

Edukacyjne jutro wykuwamy dziś. Komunikat o XXI Tatrzańskim Sympozjum Naukowym pod patronatem Polskiej Akademii Nauk i Polskiego Stowarzyszenia Nauczycieli Twórczych.


Roman Kulgawczuk nowoczesne podejście do nauczania i uczenia się elementów techniki gry w piłkę siatkową oraz testy kompetencji jako czynnik motywacyjny w nauczania gry w siatkówkę.
Zbigniew Cendrowski

Rekomendacje.(C.P.Estes, Biegnąca z wilkami, K.O. Knausgard, Moja walka i wciąż aktualny, Machiavelli , Książe)


Wieści prozdrowotne z różnych portali. (sygnały)


Z bardzo optymistycznej książki M.L Hoffmana „Empatia i rozwój moralny”

Wyd. GWP. 2006

Empatia, sprawiedliwość dystrybutywna i społeczeństwo.

Prawie wszystkie reformy społeczne wiążą się z pewnymi kosztami i wyrzeczeniami lub przynajmniej ze zmniejszeniem przywilejów pewnych grup ludzi, jeśli celem tych reform jest zapewnienie innym grupom bardziej sprawiedliwego traktowania. Byłoby lepiej, gdyby te koszty były akceptowane społecznie, niż gdyby zostały na­rzucone. Jednak taki cel trudno jest osiągnąć w społeczeństwie takim jak nasze, co­raz bardziej podzielonym pod względem rasowym, etnicznym, klasowym i regional­nym, w którym na pierwszy plan wysuwają się interesy poszczególnych osób i grup, a wielu ludzi nie rozumie, czemu mieliby ratować uboższe społeczności mieszkające gdzieś na drugim końcu kraju. Wiele osób wydaje się odrzucać ideę ogólnonarodo­wej odpowie-dzialności za dobro innych. Dlatego właśnie empatyczna moralność jest tak ważna, a empatyczna edukacja moralna, promująca przekraczanie podzia­łów i empatię również wobec osób nienależących do naszej własnej grupy, ma ogromne znaczenie...

Człowiek jako gatunek nie przetrwałby, gdyby każdy troszczył się tylko o siebie...





Zbigniew Cendrowski

Drodzy czytelnicy

Czy będzie Trzeci Kongres Kultury Fizycznej ?

Czy zdążymy z Ustawą o Zdrowiu Publicznym I NPZ ?

W ostatnich miesiącach podnoszą się głosy o potrzebie zwołania kolejnego, III Kongresu Kultury Fizycznej.

Z taką propozycją - wyrażając zainteresowania i oczekiwania środowiska naukowego kultury fizycznej wystąpił we wrześniu 2014 roku Pan Profesor Marek Woźniewski, Przewodniczący Komitetu Rehabilitacji, Kultury Fizycznej i Integracji Społecznej Polskiej Akademii Nauk, w piśmie do IM Rektorów Akademii Wychowania Fizycznego pisząc między innymi, że :

Kongres stanowiłby doskonałą okazję do dyskusji nad pozycją nauk o kulturze fizycznej w systemie nauki światowej i polskiej, ich tożsamością i specyfiką metodologiczną oraz przyszłością i kierunkami rozwoju.

Dodatkowym, ale nie mniej ważnym zadaniem Kongresu byłoby stworzenie silnej i skutecznej koalicji reprezentującej interesy naszej dziedziny nauk wobec instytucji decyzyjnych i centralnych oraz opracowanie stanowiska dotyczącego najistotniejszych problemów kultury fizycznej w Polsce” .

Gotowość do przyjęcia na siebie zadania zorganizowania Kongresu zgłosił w imieniu Instytutu Kultury Fizycznej Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy Pan Profesor Radosław Muszkieta pisząc miedzy innymi :

Możemy III Kongres Kultury Fizycznej zorganizować jeszcze w tym roku kalendarzowym na UKW w Bydgoszczy. Dysponujemy odpowiednią bazą konferencyjną (sale wykładowe) oraz bazą noclegową. Mamy duże doświadczenie w organizacji konferencji i sympozjów. Tylko w roku 2014 na UKW odbyło się ponad 30 konferencji i kongresów, w tym Kongres Polskiego Towarzystwa Psychologicznego (ponad 700 uczestników). Instytut Kultury Fizycznej UKW, którym mam przyjemność kierować, w 2014 roku zorganizował 7 konferencji naukowych, w tym 3 międzynarodowe” .

Jednocześnie coraz bardziej pod znakiem zapytania staje możliwość uchwalenia Ustawy o Zdrowiu Publicznym i NPZ 2016-2020 za obecnej kadencji Sejmu. Potwierdza to lektura kolejnych wersji tych dokumentów. Podziela te obawy dr Maciej Piróg doradca Prezydenta RP. (Patrz ostatni tekst w tym numerze). A co do samej ustawy to może byłaby szkoda ...tyle lat pracowano nad tą ustawą i mimo iż spychano na dalszy plan cele dla niej najistotniejsze (promocja, profilaktyka, edukacja, odmedykalizowanie, obowiązki państwa, a w naszym przypadku powszechna aktywność fizyczna) to może warto aby ją uchwalić otwierając drogę do prac nad NPZ a samą ustawę potem poprawiać. Gdyby w międzyczasie zdarzył się nam ten III Kongres Kultury Fizycznej byłaby szansa na solidne rozwiązanie narosłych problemów, w tym przywrócenie ustawy o kulturze fizycznej i właściwe jej ulokowanie w Ustawie o Zdrowiu Publicznym.”. Związek pomiędzy pracami nad Ustawą i NPZ a oczekiwanym Kongresem KF wydaje się oczywisty.

Za tą idąc myślą będę w kolejnych numerach Lidera – podobnie zresztą jak to czyniłem do tej pory – publikował różne materiały, które toutees proportions gardee, czyli mając na uwadze moje skromne możliwości sprawcze, będą dostarczały zainteresowanym „tworzywa” do pożądanej debaty o Kongresie a jak się potkniemy teraz z Ustawą i NPZ także zachęcą do intensywnej pracy nad ich nową wersją. Odłożenie czy odwleczenie nie oznacza bowiem zaniechanie. W poprzednich numerach Lidera i na portalu www.lider.szs.pl opublikowałem już wiele takich ważnych dokumentów unijnych i krajowych (krytykować je można, ale czytać zawsze warto) a w tym numerze rekomenduję (cytując fragmenty) kolejny ważny dokument o dość złożonej i niejasnej nazwie Policy paper dla ochrony zdrowia na lata 2014 –2020. Krajowe ramy strategiczne. Narodowa strategia spójności”.



Sami autorzy projektów Ustawy i NPZ na ten dokument się powołują, wskazując go jako ważne źródło inspiracji ale wydają się nie mieć dość mocy i wsparcia (i od wewnątrz i z zewnątrz) aby zawarte tam cele i projekty przełożyć na satysfakcjonujące zapisy ustawowe. Resetujmy więc wciąż naszą wiedzę i chęci. Szukajmy Demelowskiej „spójności środowiska”. A co do Policy paper i innych dokumentów to jak zawsze powtarzam i zachęcam za Św. Augustynem : „Tolle, lege ! ”Weź to i czytaj !

Lider3000@poczta.onet.pl Zbigniew Cendrowski

www.lider.szs.pl Redaktor Naczelny


Policy paper

Dla ochrony zdrowia na lata 2014 –2020. Krajowe ramy strategiczne. Narodowa strategia spójności .

To obszerny i najbardziej aktualny (wrzesień 2014) dokument zawierający całość podstawowych założeń strategii zdrowotnej państwa. Wydaje się, że udanie przekłada (wykorzystuje) programy Unii Europejskiej na nasz polski grunt. Wydaje się też, że zamierzeniem autorów projektu Ustawy o Zdrowiu Publicznym i NPZ było skorzystanie z wytycznych tego dokumentu w możliwie szerokim zakresie. Obecnie jednak odnosi się wrażenie, że z różnych przyczyn zamierzenia te stają się mgliste a los samej Ustawy i NPZ coraz bardziej zagrożony.

Dokładne zapoznanie się z Policy paper jest dla wszystkich zajmujących się problemami zdrowia, w tym i dla środowiska kultury fizycznej, bardzo ważne. Chodzi o krytyczną analizę i ocenę czy to co tam napisano o polityce zdrowotnej odpowiada naszym oczekiwaniom i czy autorzy Ustawy o ZP i NPZ skorzystali z zawartych tam wskazań w dostatecznym zakresie.

Policy paper to bardzo obszerny i szczegółowy dokument i oczywiście aby ”ogarnąć” jego treści należałoby dokładnie przestudiować oryginał. Można go pozyskać z internetu a jeżeli ktoś miałby trudności z jego odnalezieniem i ściągnięciem chętnie prześlę całość w formacie pdf z własnych zasobów. Nie każdemu może oczywiście starczyć niezbędnej cierpliwości bo dokument ma blisko 30 MB i ponad 230 stron, w tym liczne wykresy, przypisy i odniesienia. Odnoszę jednak wrażenie, że jeżeli chcemy brać aktywny udział w kształtowaniu polityki zdrowotnej i należytego lokowania w jej obszarze kultury fizycznej musimy – dotyczy to nas wszystkich – częściej i obszerniej „serfować’ po obszarach wszystkich nauk i praktyk odnoszących się do strategii rozwoju państwa, społeczeństwa, człowieka.

Aby wstępnie przybliżyć czytelnikom Lidera materię Policy paper cytuję poniżej fragmenty tego dokumentu : spis treści i wprowadzenie. Myślę, że będzie to dostateczna zachęta do przestudiowania całości. Do innych fragmentów Policy paper będziemy jeszcze wracać przy różnych okazjach. Myślę, że byłoby to bardzo przydatne wobec coraz wyraźniej zarysowującej się potrzeby zwołania III Kongresu Naukowego Kultury Fizycznej.

Spis treści




Wprowadzenie 4

CZĘŚĆ I. Analiza i diagnoza 10


1. Zdrowie a wzrost gospodarczy i ubóstwo 10
2. Diagnoza demograficzno-epidemiologiczna dla Polski 13

2.1. Analiza demograficzna 13

2.2. Analiza epidemiologiczna 16

2.2.1. Sytuacja zdrowotna w Polsce na tle przeciętnej w Unii Europejskiej 17

2.2.2. Chorobowość i umieralność według grup wieku i wybranych grup chorobowych z uwzględnieniem różnic regionalnych 24

2.2.2.1. Wiek przedprodukcyjny – osoby w wieku 0–17 lat 24

2.2.2.2. Wiek produkcyjny – osoby w wieku 18–64 lata 28

2.2.2.3. Wiek poprodukcyjny – osoby w wieku 65 lat i więcej


3. Uwarunkowania zdrowia w Polsce 36

3.1. Styl życia i inne czynniki wpływające na zdrowie 37

3.1.1. Czynniki ryzyka chorób cywilizacyjnych 37

3.1.2. Profilaktyka i promocja zdrowia 38

3.1.3. Nierówności w zdrowiu 49

3.2. Organizacja systemu opieki zdrowotnej w Polsce 50

3.2.1. Podstawy prawne i zasady organizacji świadczeń zdrowotnych w Polsce 50

3.2.2. Wydatki na ochronę zdrowia 55

3.2.3. Zasoby kadrowe 57

3.2.4. Zasoby infrastrukturalne 68

3.2.5. Jakość systemu opieki zdrowotnej 110

3.2.6. Zarządzanie informacją w ochronie zdrowia 112
4. Analiza SWOT – Wyzwania na lata 2014–2020

CZĘŚĆ II. Strategia i wdrażanie 131

5. Uwarunkowania strategiczne dla systemu opieki zdrowotnej w Polsce 131

5.1. System zarządzania strategicznego w Polsce 131

5.2. Wizja systemu ochrony zdrowia w Polsce w 2020 r. 134

5.3. Struktura celów strategicznych 135

5.3.1. Cel główny 136

5.3.2. Cele długoterminowe do roku 2030 136

5.3.3. Cele operacyjne i kierunki interwencji do roku 2020


6. Logika interwencji polityki spójności na lata 2014–2020 na rzecz ochrony zdrowia w Polsce, w kontekście wdrażania celów strategicznych w ramach działań finansowanych ze środków krajowych 151

6.1. Doświadczenia okresu programowania 2007–2013, a założenia programowania polityki spójności na lata 2014–2020 na rzecz ochrony zdrowia w Polsce 151

6.2. Narzędzia implementacji celów operacyjnych na lata 2014–2020 156

6.2.1. Narzędzia implementacji właściwe dla celu operacyjnego A 156

6.2.2. Narzędzia implementacji właściwe dla celu operacyjnego B 162

6.2.3. Narzędzia implementacji właściwe dla celu operacyjnego C 166

6.2.4. Narzędzia implementacji właściwe dla celu operacyjnego D 173

6.3. Efektywność systemu ochrony zdrowia a planowane działania w ramach funduszy strukturalnych na lata 2014-2020 176

6.3.1. Opis wdrażanych i planowanych reform w systemie ochrony zdrowia 176

6.3.2. Reformy a planowany zakres wsparcia z EFSI w latach 2014-2020 191

6.3.2.1. Infrastruktura podmiotów leczniczych 191

6.3.2.2. System informacji w ochronie zdrowia 196

6.3.2.3. Kształcenie kadr medycznych

6.3.2.4. Działania akredytacyjne i restrukturyzacyjne 198

6.3.2.5. Profilaktyka 199

6.4. Komplementarność celów i narzędzi z polityką sektorową i działaniami finansowanymi ze środków krajowych 200

6.4.1. Komplementarność celu A 200

6.4.2. Komplementarność celu B 202

6.4.3. Komplementarność celu C 205

6.4.4. Komplementarność celu D



CZĘŚĆ III. Koordynacja, monitoring i finansowanie 207

7. Monitoring, koordynacja i ewaluacja działań opisanych w „Policy paper dla ochrony zdrowia na lata 2014–2020” 207

7.1. Założenia systemu koordynacji 207

7.2. Mechanizmy zapewniające maksymalizację skuteczności i efektywności działań wdrażanych w latach 2014–2020 211

7.3. Instrumenty monitoringu opisane w strategiach na lata 2014–2020 i wskaźniki kontekstowe dla ochrony zdrowia zawarte w krajowych i wojewódzkich dokumentach strategicznych 211

7.4. Wskaźniki realizacji celów operacyjnych i narzędzi implementacji w ramach polityki spójności na lata 2014–2020 na rzecz ochrony zdrowia 215
8. Ramy finansowe 224
Spis załączników 236
Wprowadzenie

Istotnym narzędziem realizacji celów rozwojowych Unii Europejskiej określonych w strategii „Europa 2020” jest polityka spójności, która koncentruje się na wspieraniu działań prowadzących do wyrównania warunków ekonomicz­nych i społecznych we wszystkich regionach Unii. Polityka spójności realizowana jest przede wszystkim dzięki dwóm funduszom strukturalnym: Europejskiemu Funduszowi Rozwoju Regionalnego (EFRR) oraz Europejskiemu Fundu­szowi Społecznemu (EFS).

W nowej perspektywie finansowej na lata 2014-2020 środki funduszy Wspólnych Ram Strategicznych, wspierające cele dokumentu Europa 2020. Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu, będą przeznaczone na dziedziny istotne dla rozwoju Polski, wskazane w Krajowym Programie Reform na rzecz realizacji strategii „Europa 2020 " oraz w zaleceniach Rady UE.

Realizacja jednego z trzech podstawowych priorytetów strategii „Europa 2020", jakim jest Rozwój sprzyjający włączeniu społecznemu - wspieranie gospodarki o wysokim poziomie zatrudnienia i zapewniającej spójność społeczną i terytorialną, zakłada między innymi, że w 2020 r. liczba ludności zagrożonej ubóstwem i wyklucze­niem społecznym zmniejszy się o 20 mln oraz że wskaźnik zatrudnienia w UE zwiększy się do 75%.

Polska założyła zwiększenie wskaźnika zatrudnienia osób w wieku 20-64 lata co najmniej do 71% (w 2010 r. wskaź­nik ten wynosił 64,6%) oraz zmniejszenie o 1,5 mln liczby osób zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem społecznym.

Sprostanie temu wyzwaniu nie będzie możliwe bez całościowego, skoordynowanego na poziomie krajowym i regio­nalnym podejścia do zdrowia zgodnie z zasadą „zdrowie we wszystkich politykach" i przy użyciu różnych źródeł finansowania, w tym funduszy strukturalnych. Interwencje w dziedzinie zdrowia są bowiem kluczowe w ograni­czaniu ryzyka wpadnięcia w ubóstwo z powodu dezaktywizacji zawodowej ze względów zdrowotnych.

Takie podejście jest widoczne nie tylko w działaniach unijnych, ale i ma swoje odzwierciedlenie w dokumencie Euro­pejskiego Biura Regionalnego Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), zatytułowanym Zdrowie 2020. Europejskie ramy polityczne i strategia na XXI wiek. Wyraźnie tam wskazano, że dobre zdrowie jest nieodzowne dla rozwoju gospodarczego i społecznego oraz że ma ono ogromny wpływ na życie każdego człowieka z osobna, wszystkich ro­dzin i innych wspólnot.

Zgodnie z rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1303/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. ustana­wiającym wspólne przepisy dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego...'' uruchomienie środków strukturalnych będzie uzależnione od spełnienia wymogów warunkowości ex ante, czyli zapewnienia określonych warunków wyjściowych umożliwiających efektywną realizację programów współfinansowanych ze środków europej­skich. Według Załącznika XI do powyższego rozporządzenia ogólnego warunki te wiążą się m.in. z koniecznością zapewnienia odpowiednich krajowych ram strategicznych dla wybranych obszarów tematycznych, w tym ochrony zdrowia.

Obecnie w polskim systemie prawnym, a także w obowiązujących dokumentach strategicznych nie ma odrębnej defi­nicji krajowych ram strategicznych polityki w obszarze ochrony zdrowia. Mając jednak na względzie oczekiwania Komisji Europejskiej (KE) w zakresie warunkowości ex ante oraz korzystając z projektu wytycznych KE w zakresie weryfikacji spełniania powyższych warunków przyjmuje się do tego celu następującą definicję:



Krajowe ramy strategiczne polityki w obszarze ochrony zdrowia to zestaw komple­mentarnych dokumentów określa­jących kierunek strategiczny oraz priorytety w zakresie świadczenia opieki zdrowotnej oraz zdrowia publicznego, opartych na danych oraz długoterminowych celach uzgodnionych i wdrożonych we współpracy z odpowiednimi part­nerami społecznymi, zawierających zakres, ramy czasowe, konkretne i kompleksowe cele oraz instrumenty monitoringu i ewaluacji pozwalające na ocenę postępu w implementacji.

Dla ochrony zdrowia na lata 2014-2020 wpisuje się w definicję dotyczącą warunkowości ex ante i ma charakter dokumentu strategiczno-wdrożeniowego. Opisane w nim cele, kierunki interwencji i narzędzia realizacji, projektowane na lata 2014-2020, odpowiadają na problemy, wyzwania i postulaty w obszarze opieki zdro­wotnej wynikające z oceny sytuacji w ochronie zdrowia - określone m.in. we wspomnianych zaleceniach Rady UE w sprawie Krajowego programu reform oraz w Position Paper.

W ocenie sytuacji w ochronie zdrowia w Polsce, zawartej w części analitycznej zaleceń Rady, stwierdzono, że „po­ziom ograniczeń w dostępie do opieki zdrowotnej w Polsce spowodowanych długimi kolejkami do świadczeń należy do najdłuższych w Europie." Podkreślono, że „z uwagi na istniejącą niewydolność systemu Polska ma trudności z zapewnieniem odpowiedniej jakości usług opieki zdrowotnej i długoterminowej." Ponadto, zwrócono uwagę, że „Polska ma stosunkowo niewielu lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej a zatem ich rola jako koordynatorów opieki jest relatywnie mała".

Priorytetowymi wyzwaniami dla ochrony zdrowia w Polsce na lata 2014-2020, oprócz wyżej wymienionych proble­mów systemowych, są zmiany demograficzne: starzejące się społeczeństwo, zmiany w proporcjach pomiędzy popula­cją osób pracujących i niepracujących, zbyt mały przyrost naturalny, aby zapewnić zastępowalność pokoleń, oraz prognozy epidemiologiczne - wzrost kosztów leczenia chorób cywilizacyjnych, tj. chorób układu krążenia, nowotwo­rów, chorób układu oddechowego, chorób układu kostno-stawowego i mięśniowego, chorób i zaburzeń psychicznych, a w szczególności tych o charakterze przewlekłym, charakterystycznych dla starzejącej się populacji, oraz wzrost kosztów leczenia z powodu urazów i zatruć

W „Policy paper dla ochrony zdrowia na lata 2014-2020" opisano strategiczne podejście, niezbędne do sprostania zidentyfikowanym wyzwaniom: priorytety zdrowotne państwa, cele, kierunki interwencji, projektowane działania na lata 2014-2020 i ich ramy realizacyjne.

Cele operacyjne i narzędzia implementacji zostały wypracowane m.in. na podstawie propozycji składanych w ramach zespołu roboczego i jego piętnastu grup roboczych, powołanego Zarządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 21 września 2011 r. w sprawie powołania Zespołu do spraw prowadzenia przygotowań w zakresie programowania nowej perspektywy finansowej funduszy strukturalnych na lata 2014-2020 w obszarze zdrowia. Dokument stanowi także platformę dla koncentracji tematycznej zarówno na szczeblu centralnym, jak i regionalnym.



Określone w „Policy paper na rzecz ochrony zdrowia na lata 2014-2020" cele operacyjne to:

A. Rozwój profilaktyki zdrowotnej, diagnostyki i medycyny naprawczej ukierunkowany na główne problemy epidemiologiczne w Polsce.

B. Przeciwdziałanie negatywnym trendom demograficznym poprzez rozwój opieki nad matką i dzieckiem oraz osobami starszymi.

C. Poprawa efektywności i organizacji systemu opieki zdrowotnej w kontekście zmieniającej się sytuacji demograficznej i epidemiologicznej oraz wspieranie badań naukowych, rozwoju technologicznego i innowacji w ochronie zdrowia.

D. Wsparcie systemu kształcenia kadr medycznych w kontekście dostosowania zasobów do zmieniających się potrzeb społecznych.


Wybór czterech, a nie większej liczby celów operacyjnych, zapewni skoncentrowanie projektowanych działań na kluczowych obszarach odpowiadających zidentyfikowanym wyzwaniom. Realizacja powyższych celów operacyjnych przyczyni się do poprawy systemu opieki zdrowotnej, który w 2020 r. będzie systemem zorientowanym na dłuższe życie w zdrowiu, potrzeby obecnego i przyszłego pacjenta oraz dostosowanym do trendów demograficznych i epidemiologicznych. Jednocześnie będzie oparty na właściwych ilościowo i jakościowo zasobach, procesach i wartościach efektywnie zarządzanych i prawidłowo alokowanych.

Inwestycje w infrastrukturę zdrowotną będą realizowane w odniesieniu do zdiagnozowanych deficytów oraz będą wspierać poprawę efektywności zarówno poszczególnych podmiotów leczniczych, jak i całego systemu zdrowotnego.

Ponadto będą realizowane na bazie silnych ram polityki ochrony zdrowia i będą dobrze osadzone w systemie świadczeń zdrowotnych. Wsparcie ze środków krajowych i europejskich będzie udzielane na podstawie zdefiniowanych problemów terytorialnych i potrzeb, uwzględniających niekorzystne trendy demograficzne i epidemiologiczne. Dużo uwagi zostanie poświęcone kwestii stabilności finansowania inwestycji, przy uwzględnieniu elementów proefektywnościowych i zasady trwałości.

Przedstawiona w tej części dokumentu logika interwencji w ramach polityki spójności na lata 2014–2020 na rzecz ochrony zdrowia uwidacznia uzupełniający charakter (wobec działań krajowych) projektowanych narzędzi implementacji do wsparcia w ramach polityki spójności.



W części trzeciej dokumentu przedstawiono ramy realizacyjne projektowanych na lata 2014–2020 działań: system koordynacji, monitorowania i ewaluacji wsparcia sektora zdrowie ze środków unijnych w perspektywie finansowej 2014–2020 na poziomie centralnym oraz regionalnym, wraz z mechanizmami projakościowymi, wskaźniki kontekstowe wynikające z dokumentów strategicznych oraz wskaźniki dla celów operacyjnych i narzędzi implementacji, a także ramy finansowe.


Barbara Woynarowska, Krzysztof Ostaszewski, Lesław Kulmatycki

Działania szkół na rzecz zdrowia w Polsce. Diagnoza i rekomendacje

www.bas.sejm.gov.pl



(Barbara Woynarowska. Profesor doktor hab. n. med., profesor zwyczajny w Katedrze Biomedycznych Podstaw Rozwoju i Seksuologii, Wydział Pedagogiczny Uniwersytetu Warszawskiego; e-mail: b.woynarowska@uw.edu.pl

Krzysztof Ostaszewski. Doktor n. hum., adiunkt, kierownik Pracowni Profilaktyki Młodzieżowej „Pro-M" w Instytucie Psychiatrii i Neurologii w Warszawie; e-mail: ostasz@ipin.edu.pl.

Lesław Kulmatycki, prof. nadzw., kierownik Katedry Nauk Humanistycznych i Promocji Zdrowia w Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu; e-mail: leslaw.kulmatycki@awf.wroc.pl.

Wkład autorów w opracowanie artykułu: B. Woynarowska - 50%, K. Ostaszewski - 35%, L. Kulmatycki - 15%).
School-based health activities in Poland: The article looks at the questions related to health education, prevention and health promotion programs in the Polish schools. The paper begins with a rationale for more active involvement in health-promoting activities. The first section presents shortcomings in the implementation of programs concerning health education, as well as low effec­tiveness of school prevention programs designed to counteract risk behaviour and obstacles to health promotion in schools. Next, the obstacles to effective implementation of health-related activities are covered. In the final section, the necessity of integration of education and health policies is discussed.

Słowa kluczowe: dzieci i młodzież, edukacja zdrowotna, Polska, szkoła promująca zdrowie, szkolny program profilaktyki, zdrowie Keywords: children and adolescents, health education, Poland, health pro­moting school, school prevention program, health

Wstęp
Szkoła, obok rodziny, ma największy wpływ na rozwój dzieci i młodzie­ży, ich zdrowie i jakość życia. Ma ona potencjalne możliwości oddziaływania na prawie całą populację dzieci i młodzieży w wieku 6-18 lat oraz bezpo­średnio lub pośrednio na rodziców, a więc łącznie na 25-30% ludności kra­ju. W wieku szkolnym kształtują się zachowania prozdrowotne, które są za­sobem dla zdrowia w dalszych latach życia. Ujawniają się także zachowania antyzdrowotne i ryzykowne dla zdrowia, powodujące zaburzenia rozwoju oraz zdrowia fizycznego i psychicznego, które mogą być skorygowane przez wczesne wdrożenie odpowiednich działań profilaktycznych i naprawczych.

We współczesnym świecie istnieje potrzeba zwiększenia udziału szkół w działaniach na rzecz zdrowia. Wynika ona z następujących przesłanek:

- zdrowie i edukacja są ze sobą wzajemnie powiązane:


  • zdrowie jest zasobem dla edukacji. Dobre zdrowie dzieci sprzyja uczeniu się, dobremu przystosowaniu do szkoły, osiągnięciom szkolnym i satysfakcji ze szkoły. Umożliwia także rozwijanie uzdolnień, zainteresowań i kreatywności, utrzymywanie dobrych relacji z rówieśnikami i dorosłymi,

  • edukacja jest zasobem dla zdrowia. Im wyższy jest poziom wy­kształcenia ludności, tym mniejsze wskaźniki umieralności i zachorowalności, mniejsza częstość chorób przewlekłych i za­chowań ryzykownych (palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu, nieprawidłowa dieta itd.) oraz dłuższe trwanie życia. Szacuje się, że mężczyźni w wieku 30 lat z wykształceniem wyższym będą żyli o ok. 12 lat dłużej niż mężczyźni z wykształceniem zawodo­wym lub niższym, a w przypadku kobiet różnica ta wynosi ok. 5 lat1. Jest to spowodowane tym, że edukacja pomaga ludziom uzyskać kompetencje (wiedzę, umiejętności i postawy) niezbęd­ne do dbałości o zdrowie, jego ochrony i doskonalenia. Wyższy poziom wykształcenia i kompetencje ułatwiają pozyskiwanie in­nych zasobów: dobrej pracy, wyższych dochodów, związków spo­łecznych, zdolności kierowania własnym życiem, radzenia sobie z trudnościami itd., które są ważnymi determinantami zdrowia,

• populację dzieci i młodzieży charakteryzuje duża częstość zachowań antyzdrowotnych i ryzykownych dla zdrowia. Na przykład wyni­ki badań przeprowadzonych w 2010 r. na reprezentatywnej próbie uczniów w wieku 15-16 lat wykazały, że: ok. 80% miało zbyt małą aktywność fizyczną, nie spożywało codziennie warzyw i owoców, a 44% pierwszego śniadania; 28% czyściło zbyt rzadko zęby; 11-16% regularnie paliło tytoń i piło piwo, często upijało się; 20% miało za sobą używanie marihuany oraz inicjację seksualną2. W okresie mi­nionych 20 lat styl życia młodzieży szkolnej nie uległ wyraźnym zmianom3,

• stan zdrowia ludności Polski, mimo stopniowej poprawy, w po­równaniu z krajami Unii Europejskiej jest wciąż niezadowalający. W związku ze zwiększaniem się długości życia i przesunięciem gra­nicy wieku emerytalnego do 67 lat niezbędne są działania dla wy­dłużenia okresu życia w zdrowiu. Szacuje się, że w Polsce mężczyźni przeżywają w zdrowiu 58,5 lat, kobiety 62,2 lata4.

Dla poprawy sytuacji zdrowotnej ludności, a zwłaszcza zwiększenia dłu­gości życia w zdrowiu, niezbędny jest udział samych ludzi, zwiększenie ich motywacji i umiejętności dbania o zdrowie od najmłodszych lat. Szkoły powinny pomagać młodym ludziom w kształtowaniu tych umiejętności, przejmowania odpowiedzialności za zdrowie oraz zdolności do budowania zasobów dla zdrowia własnego i zdrowia publicznego. Służyć temu powin­na polityka na rzecz zdrowia w szkole, w tym realizacja edukacji zdrowot­nej, programów promocji zdrowia i profilaktyki o wysokiej, sprawdzonej jakości oraz skuteczności. Polityka oświatowa i polityka zdrowotna pań­stwa powinny być ze sobą ściśle powiązane.

Celem artykułu jest:


  • diagnoza realizacji edukacji zdrowotnej i programu profilaktyki w szkołach oraz programu „Szkoła promująca zdrowie" w Polsce,

  • przedstawienie barier w ich realizacji,

  • zaproponowanie rozwiązań w celu poprawy jakości i skuteczności działań szkół na rzecz zdrowia.

Opracowanie niniejsze jest fragmentem raportu przygotowanego przez grupę redakcyjną (złożoną z autorów niniejszego artykułu) Zespołu Zada­niowego ds. Edukacji Zdrowotnej, Profilaktyki i Promocji Zdrowia w Szko­le Komitetu Zdrowia Publicznego Polskiej Akademii Nauk. Raport ten zo­stał przyjęty przez członków Komitetu 27 listopada 2013 r.

Diagnoza

Edukacja zdrowotna w szkole

Edukacja zdrowotna jest procesem, w którym ludzie uczą się, jak żyć, aby zachować i doskonalić zdrowie własne i innych ludzi oraz tworzyć śro­dowisko sprzyjające zdrowiu, a w przypadku choroby lub niepełnospraw­ności aktywnie uczestniczyć w leczeniu, radzić sobie i zmniejszać jej nega­tywne skutki5.

Cele edukacji zdrowotnej dzieci i młodzieży są różnie formułowane. W ko­mentarzu do najnowszej podstawy programowej kształcenia ogólnego6 zapi­sano, że celem tej edukacji jest udzielanie dzieciom i młodzieży pomocy w:


  • poznawaniu siebie, śledzeniu przebiegu swojego rozwoju, identyfi­kowaniu i rozwiązywaniu problemów zdrowotnych,

  • zrozumieniu, czym jest zdrowie, od czego zależy, dlaczego i jak nale­ży o nie dbać,

  • rozwijaniu poczucia odpowiedzialności za zdrowie własne i innych ludzi,

  • wzmacnianiu poczucia własnej wartości i wiary w swoje możliwości,

  • rozwijaniu umiejętności osobistych i społecznych sprzyjających do­bremu samopoczuciu i pozytywnej adaptacji do zadań i wyzwań co­dziennego życia,

  • przygotowaniu się do uczestnictwa w działaniach na rzecz zdrowia i tworzenia zdrowego środowiska w domu, szkole, miejscu pracy, społeczności lokalnej (edukacja zdrowotna jest ważnym elementem edukacji obywatelskiej).

Edukacja zdrowotna jest prawem każdego dziecka. Szkolna edukacja zdrowotna wspiera proces wychowania w rodzinie oraz realizację pod­stawowych zadań szkoły, w tym szczególnie programu wychowawczego i programu profilaktyki. Jest uznana za najbardziej opłacalną, długofalową inwestycję w zdrowie społeczeństwa, jej koszty są niewspółmiernie niższe niż leczenie chorób.

Skuteczność edukacji zdrowotnej w szkole zależy od spełnienia wielu warunków, w tym: uwzględnienia wszystkich aspektów zdrowia (fizyczne­go, psychicznego, społecznego i seksualnego); zapewnienia ciągłości (rea­lizacja na wszystkich etapach edukacji) oraz czasu i miejsca w rozkładzie zajęć szkolnych; odpowiedniego przygotowania nauczycieli i tworzenia przez nich właściwych wzorców. Niezbędne jest tworzenie uczniom możli­wości praktykowania zachowań prozdrowotnych w codziennym życiu oraz współpraca z rodzicami i społecznością lokalną7.


Stan prawny

Obowiązująca od września 2009 r. podstawa programowa kształcenia ogólnego8 stworzyła szansę na wdrożenie edukacji zdrowotnej w szkołach wszystkich typów. Zapisano w niej że: Ważnym zadaniem szkoły jest także edukacja zdrowotna, której celem jest kształtowanie u uczniów nawyku (po­staw) dbałości o zdrowie własne i innych ludzi oraz umiejętności tworzenia środowiska sprzyjającego zdrowiu.

Nowym rozwiązaniem, w stosunku do poprzedniej podstawy programo­wej, jest ścisłe powiązanie edukacji zdrowotnej z wychowaniem fizycznym:


  • na I etapie edukacyjnym wyodrębniono obszar „Wychowanie fizycz­ne i edukacja zdrowotna",

  • na II, III i IV etapie edukacyjnym zapisano, że wychowanie fizyczne „pełni wiodącą rolę w edukacji zdrowotnej"

  • w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych wyodrębniono blok tematyczny „Edukacja zdrowotna".

Wymagania dotyczące edukacji zdrowotnej uwzględniono także w wie­lu innych przedmiotach. Ich liczba i zakres jest większy niż w podstawie programowej z lat 1999-2001. Rozszerzono zakres edukacji zdrowotnej o aspekty zdrowia psychospołecznego, ze szczególnym uwzględnieniem umiejętności życiowych (osobistych i społecznych). Aktualny status edu­kacji zdrowotnej w Polsce odpowiada jednemu z modeli zaproponowa­nych przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) - przedmiot wiodący (wychowanie fizyczne) i treści dotyczące zdrowia uwzględnione w różnych przedmiotach9.

Prowadzenie edukacji zdrowotnej uczniów i ich rodziców oraz uczest­nictwo w szkolnych programach profilaktyki i promocji zdrowia jest także zadaniem pielęgniarki lub higienistki szkolnej, sprawującej profilaktyczną opiekę zdrowotną nad uczniami w szkole. Taki zapis w standardach postę­powania pielęgniarki szkolnej10 jest podstawą do kontraktowania świadczeń przez Narodowy Fundusz Zdrowia. W artykule niniejszym, ze względu na ograniczoną jego objętość, nie dokonano oceny realizacji tego standardu, ograniczając się wyłącznie do działań podejmowanych przez szkoły.
Ocena realizacji edukacji zdrowotnej po wprowadzeniu nowej podstawy programowej kształcenia ogólnego

W 2012 r., po 3 latach od wdrożenia nowej podstawy programowej, do­konano oceny realizacji bloku „Edukacja zdrowotna" w wychowaniu fizycz­nym w gimnazjach, w których realizowano pełen cykl podstawy programo­wej. Wyniki badań przeprowadzonych na ogólnopolskiej, losowo dobranej próbie gimnazjów (N = 421), ujawniły wiele nieprawidłowości w realizacji tego bloku. W wielu szkołach realizowano go tylko w czasie „typowej" lek­cji WF lub „przy okazji". W większości szkół (79%) zajęcia odbywały się w sali gimnastycznej, a w ponad 20% szkół w pomieszczeniach (np. szat­niach, korytarzach, basenie), w których nie było warunków do realizacji za­jęć, zgodnie z zaleceniami podstawy programowej. W 58% gimnazjów ża­den z nauczycieli WF nie odbył szkolenia w zakresie edukacji zdrowotnej. W 17% szkół nauczyciele WF mieli negatywny stosunek do zajęć w bloku „Edukacja zdrowotna", a w 40% szkół taki stosunek do tych zajęć (zdaniem nauczycieli) mieli uczniowie, zwłaszcza chłopcy. Motywowanie uczniów do tych zajęć sprawiało nauczycielom największą trudność11.

Wyniki badań dotyczących doskonalenia nauczycieli WF w zakresie edukacji zdrowotnej wykazały, że w okresie trzech lat wdrażania nowej podstawy programowej 70% publicznych placówek doskonalenia nauczy­cieli nie udzieliło nauczycielom WF z gimnazjów żadnej pomocy w reali­zacji edukacji zdrowotnej. Pozostałe 30% placówek zaoferowało nauczycie­lom jakąś formę szkolenia, głównie konferencje i inne krótkotrwałe (1-5 godz.) szkolenia12.

Najwyższa Izba Kontroli negatywnie oceniła organizację i efekty reali­zacji podstawy programowej WF, w tym edukacji zdrowotnej, w szkołach podstawowych i gimnazjach, w latach 2009-2013. W wielu gimnazjach nie zrealizowano dużej części wymagań szczegółowych z bloku „Eduka­cja zdrowotna", nie przestrzegano zaleconych wskazówek metodycznych, wdrażanie podstawy programowej rozpoczęto we wrześniu 2009 r. bez właściwego przygotowania nauczycieli13.

W tej sytuacji nowatorskie zapisy dotyczące edukacji zdrowotnej w wy­chowaniu fizycznym w gimnazjum są w dużej mierze „martwe". Można ocze­kiwać, że to samo dotyczy szkół ponadgimnazjalnych, w których wdrażanie nowej podstawy programowej rozpoczęto we wrześniu 2012 r. Trudno nie zgodzić się z opinią jednego z doradców metodycznych: w rzeczywistości jest to fikcja (...) Rzucono nauczycieli na głęboką wodę bez przygotowania, mate­riałów dydaktycznych i bez uwzględnienia ich uwag w czasie tzw. konsultacji.

W Polsce nie ma danych o realizacji wymagań dotyczących edukacji zdro­wotnej w podstawie programowej innych przedmiotów. W roku szkolnym 2013/2014 Ośrodek Rozwoju Edukacji zapytał szkoły „Ile razy w roku szkol­nym uczniowie badanej klasy realizowali od początku roku zajęcia w for­mie sprzyjającej edukacji prozdrowotnej (skala odpowiedzi od 0 do więcej niż 8)?". Odpowiedzi zbierane są od nauczycieli różnych przedmiotów na wszystkich etapach edukacyjnych14. Jest to przykład tradycyjnego („staty­stycznego") podejścia do monitorowania wdrażania podstawy programowej, które nie daje szans na merytoryczną ocenę realizacji edukacji zdrowotnej.



Szkolny program profilaktyki

Zgodnie z podstawą programową kształcenia ogólnego15 działalność edukacyjną szkoły określa: szkolny zestaw programów nauczania, program wychowawczy i „program profilaktyki dostosowany do potrzeb rozwojo­wych uczniów oraz potrzeb danego środowiska, obejmujący wszystkie tre­ści i działania o charakterze profilaktycznym".

Szkolny program profilaktyki to działania zakrojone na potrzeby dane­go środowiska szkolnego, których celem jest zapobieganie zachowaniom ryzykownym, problemom zdrowia psychicznego i problemom behawioral­nym uczniów. Realizacja tego programu, jeśli jest on oparty na naukowej wiedzy, sprzyja poprawie stanu zdrowia dzieci i młodzieży, a przez to zdro­wia całego społeczeństwa. Zastosowanie skutecznych strategii i programów profilaktycznych oraz promocji zdrowia przyczynia się do:


  • ograniczania używania przez młodzież substancji psychoaktywnych i występowania związanych z tym różnych problemów (m.in. wy­padków, przestępstw i wykroczeń, ryzykownych zachowań i nad­użyć seksualnych, destrukcji i samobójstw, uzależnień),

  • zmniejszania częstości występowania różnych form agresji (m.in. przejawów bullyingu, bójek i innych form agresji fizycznej w rela­cjach rówieśniczych, agresji elektronicznej i przemocy w sieci, prze­stępstw z wykorzystaniem przemocy, agresji w relacjach między­ludzkich w szkole),

  • ograniczenia częstości występowania i łagodniejszego przebiegu za­burzeń psychicznych (m.in. zaburzeń odżywiania, depresji i zabu­rzeń nastroju, zachowań autodestrukcyjnych i samobójstw, zaburzeń lękowych).

Poważnym i narastającym problemem zdrowotnym w populacji dzieci i młodzieży jest nadwaga i otyłość oraz nieradzenie sobie z negatywnymi emocjami wynikającymi z przeciążenia. Zapobieganie i udzielanie wspar­cia uczniom z nadwagą oraz wskazanie na praktyczne sposoby radzenia sobie ze stresem jest nowym, ważnym zadaniem szkoły.


Ocena realizacji szkolnych programów profilaktyki

Dokonanie tej oceny jest utrudnione, gdyż pracownicy nadzoru pedago­gicznego nie oceniają i nie monitorują realizacji szkolnych programów pro­filaktyki. Analiza treści, sposobów realizacji tych programów i ich efektów nie jest uwzględniana w ewaluacji zewnętrznej. W nowym rozporządzeniudotyczącym nadzoru pedagogicznego, w punkcie dotyczącym monitorowa­nia, wymieniono: „zbieranie i analiza informacji o działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej (...)", pomijając działalność profilaktyczną16.

Programy i działania w zakresie profilaktyki zachowań problemowych dzieci i młodzieży oparte na naukowych dowodach mają niewielki wpływ na codzienną praktykę w szkołach17. System rekomendacji programów pro­mocji zdrowia psychicznego i profilaktyki, koordynowany przez Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii, rekomenduje kilkanaście progra­mów profilaktycznych18. Programy te są przykładami „dobrej praktyki" lub ich skuteczność została potwierdzona w badaniach, ale ich wykorzystanie przez szkoły lub samorządy jest bardzo ograniczone. Główny nurt działań profilaktycznych w szkołach, nastawionych na zapobieganie zachowaniom problemowym młodzieży, składa się z tworzonych ad hoc programów autor­skich, akcji, konkursów, festynów i organizacji czasu wolnego19. Konstrukcja większości tych programów nie jest oparta na dostępnej wiedzy teoretycznej lub empirycznej dotyczącej mechanizmów powstawania zachowań proble­mowych młodzieży. Większość tych działań jest realizowana bez żadnej for­malnej ewaluacji. Ta sytuacja jest konsekwencją nieprzemyślanych regulacji, które pozbawiają nadzór pedagogiczny i Ministerstwo Edukacji Narodowej wpływu na merytoryczny kształt działań profilaktycznych w szkołach
W 2013 r. Najwyższa Izba Kontroli negatywnie oceniła jakość szkolnych programów profilaktyki20. Wykazano między innymi, że działania realizo­wane w ramach tych programów były często powielane z roku na rok bez dokonywania ich ewaluacji. W większości skontrolowanych szkół nie przy­kładano wagi do wyboru zajęć profilaktycznych i nie korzystano z progra­mów o udowodnionej skuteczności. Realizatorzy działań profilaktycznych w niektórych szkołach nie zostali przeszkoleni do prowadzenia tego typu zajęć. Ogólnie kontrola NIK wskazała na brak dbałości dyrektorów szkół o jakość działań profilaktycznych, co przekłada się na ich powierzchowność i nierzetelność.

Wyniki kontroli NIK dotyczącej realizacji zadań w zakresie zapobiega­nia nadwadze i otyłości w szkołach publicznych wykazały, że w 65% szkół nie było działań bezpośrednio ukierunkowanych na zapobieganie tym za­burzeniom. W żadnej z kontrolowanych szkół nie uwzględniono tego prob­lemu w doskonaleniu zawodowym nauczycieli21.


Program „Szkoła promująca zdrowie"

Program „Szkoła promująca zdrowie" (SzPZ) jest realizowany w Polsce od 1992 r. Są to najdłużej trwające i wciąż rozwijające się w Polsce, Europie i na innych kontynentach skoordynowane, systemowe, długofalowe i do­browolne działania na rzecz zdrowia w szkole. Jest to jeden z siedliskowych projektów promocji zdrowia, o charakterze ruchu oddolnego i funkcjono­wania w sieci. Program ten jest podobny do realizowanego w USA „Skoor­dynowanego programu Zdrowie w szkole"22.

Od 1992 r. Polska jest członkiem Europejskiej Sieci Szkół Promujących Zdrowie utworzonej przez Biuro Regionalne dla Europy WHO, Radę Euro­py i Komisję Europejską. Organizacje te nadal sprawują patronat nad tymi działaniami w Europie. W 2007 r. sieć ta przekształciła się w sieć Szkoły dla Zdrowia w Europie (School for Health in Europe) i należą do niej 43 kraje. „Mocne strony" tej sieci w Polsce to struktura dla wspierania działań szkół na poziomie wojewódzkim lub powiatowym/miejskim, własna strategia tworzenia SzPZ oraz zasady planowania i ewaluacji działań. Z doświadczeń polskich korzystało wiele krajów.

Istotą SzPZ są działania oddolne, całościowe podejście do zdrowia w szkole oraz inicjowanie i wprowadzanie przez członków społeczności szkolnej (pracowników, uczniów i ich rodziców) sprzyjających zdrowiu zmian w swoim stylu życia i środowisku codziennego życia. Zgodnie ze standardami przyjętymi w Polsce w 2006 r.23 szkoła taka:



  • pomaga członkom społeczności szkolnej (w tym rodzicom) zrozu­mieć i zaakceptować koncepcję szkoły promującej zdrowie,

  • zarządza projektami promocji zdrowia w sposób sprzyjający: uczest­nictwu, partnerstwu i współdziałaniu społeczności szkolnej i spo­łeczności lokalnej; skuteczności i długofalowości działań,

  • prowadzi edukację zdrowotną uczniów i pracowników oraz dąży do zwiększenia jej jakości i skuteczności,

  • tworzy klimat społeczny sprzyjający: satysfakcji z nauki i pracy w szkole, osiąganiu sukcesów oraz wzmacnianiu poczucia własnej wartości u uczniów i pracowników; zdrowiu i rozwojowi uczniów i pracowników; uczestnictwu, partnerstwu i współdziałaniu człon­ków społeczności szkolnej, rodziców i osób ze społeczności lokalnej,

  • tworzy środowisko fizyczne sprzyjające zdrowiu, bezpieczeństwu i dobremu samopoczuciu uczniów i pracowników.

Bilans 20-lecia rozwoju oddolnego ruchu SzPZ w Polsce można uznać za zdecydowanie dodatni24. W grudniu 2013 r. do 16 wojewódzkich sieci szkół promujących zdrowie należało 2659 szkół różnych typów i przed­szkoli, wiele szkół oczekuje na przyjęcie do sieci. Ponad 100 szkołom na­dano Krajowy Certyfikat „Szkoła Promująca Zdrowie"25. Realizacja progra­mu SzPZ „otworzyła" dla zdrowia drzwi do systemu edukacji,

zwłaszcza szkół i przedszkoli, w mniejszym stopniu do administracji oświatowej oraz ośrodków naukowych i szkół wyższych kształcących nauczycieli.

W okresie minionych 22 lat były okresy dynamicznego rozwoju pro­gramu SzPZ, a także okresy stagnacji lub kryzysu. Najlepszy okres to lata 1991-1995, początek transformacji ustrojowej. Realizowany był wówczas systematycznie monitorowany program pilotażowy w Polsce, Czechach, Słowacji i na Węgrzech, pod patronatem WHO. Czas ten cechował się: „eksplozją" entuzjazmu w szkołach przystępujących do projektu, ogromną mobilizacją i motywacją ludzi do działania, uczenia się, rozwoju, współ­pracy. W miarę upływu czasu i zwiększania się liczby szkół ograniczano możliwości ich wspierania, stopniowo wygasał entuzjazm ludzi, zmieniali się koordynatorzy wojewódzcy i szkolni.

U progu trzeciej dekady ujawniło się wiele oznak kryzysu i zagrożeń dla dalszego rozwoju SzPZ. Dotyczy to najważniejszego ogniwa, tzn. szkół, któ­rych społeczność często nie zna lub nie rozumie w pełni koncepcji i strategii

SzPZ. Szkoły, zamiast działań wynikających z diagnozy i rzeczywistych po­trzeb społeczności szkolnej, podejmują realizację wielu „zewnętrznych" pro­gramów edukacyjnych, programów autorskich i działań akcyjnych bez spraw­dzania ich efektów. Szkoły te można nazwać „aktywnymi" w podejmowaniu licznych działań o tematyce zdrowotnej, ale wiele z nich nie spełnia standar­dów SzPZ. Obecnie w wielu województwach funkcję koordynatorów pełnią osoby „nowe" (bez odpowiedniego przygotowania) lub mało aktywne.

Promocja zdrowia w szkole, jak każda nowa idea wprowadzona w ja­kimkolwiek środowisku, wymaga czasu. Wyróżnia się trzy fazy jej rozwoju: wprowadzanie, adaptacja i akceptacja (instytucjonalizacja), czyli powiąza­nie promocji zdrowia z podstawowymi zadaniami szkoły. W Szkocji, która jest w tym zakresie krajem wiodącym w Europie, dojście do etapu trzeciego trwało 25 lat26. W Polsce wciąż zmagamy się z „udowadnianiem", że eduka­cja zdrowotna powinna mieć swoje stałe miejsce w szkole, wciąż jesteśmy w fazie wprowadzającej promocję zdrowia w szkole opartej na spontanicz-no-hobbystycznym podejściu i entuzjazmie nielicznej grupy nauczycieli, pracowników kuratoriów oświaty lub placówek doskonalenia nauczycieli.
Osiągnięcia i bariery w realizacji w szkołach edukacji zdrowotnej, programu profilaktyki i promocji zdrowia

W ostatnich dwóch dekadach nastąpiły pewne korzystne zmiany w za­kresie edukacji zdrowotnej, promocji zdrowia i profilaktyki w szkołach. Rozwija się oddolny ruch promocji zdrowia w szkołach, a na poziomie kra­jowym stworzono podstawy prawne do podejmowania w szkołach działań na rzecz ochrony i promocji zdrowia. Zostały one omówione poniżej.

1. Akty prawne, programy i inne dokumenty rządowe lub resortowe, w któ­rych zobowiązano resort edukacji do działań na rzecz zdrowia, w tym:


  • ustawy o: ochronie zdrowia psychicznego; ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu i wyrobów tytoniowych; wychowaniu w trzeźwości przeciwdziałaniu alkoholizmowi; przeciwdziałaniu narkomanii; planowaniu rodziny, ochronie pło­du ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży,

  • narodowy program zdrowia; w kolejnych jego wersjach (1990, 1997, 2007) zapisano zadania dotyczące realizacji w szkołachedukacji zdrowotnej, programów profilaktyki, rozwoju szkół promujących zdrowie,

  • narodowe programy: zwalczania chorób nowotworowych, profi­laktyki i leczenia chorób układu krążenia, ochrony zdrowia psy­chicznego, zapobiegania nadwadze i otyłości oraz przewlekłym chorobom niezakaźnym poprzez poprawę żywienia i aktywności fizycznej; „Krajowy program zwalczania AIDS i zapobiegania za­każeniom HIV",

  • porozumienia międzyresortowe: między Ministrem Edukacji Narodowej i Ministrem Zdrowia w sprawie wspierania edukacji zdrowotnej w szkole oraz rozwoju sieci szkół promujących zdro­wie (1991, 2000, 2009),

  • uwzględnienie w podstawowych kierunkach polityki oświatowej państwa w roku szkolnym 2013/2014, ustalonych przez Ministra Edukacji Narodowej (w rozporządzeniu z 3 lipca 2013 r.), „dzia­łań szkoły na rzecz zdrowia i bezpieczeństwa uczniów'

  1. Włączenie po raz pierwszy w historii szkolnictwa w Polsce edukacji zdrowotnej do podstaw programowych kształcenia ogólnego (1997, 1999-2001, 2008) oraz do standardów kształcenia nauczycieli27.

  2. Stworzenie w 1999 r. w resorcie edukacji, na poziomie krajowym, zespołu metodyczno-organizacyjnego dla wspierania edukacji zdro­wotnej i promocji zdrowia w szkole (od 2009 r. jego nazwa brzmi Ośrodek Rozwoju Edukacji).

Realizacja zaleceń wynikających z opisanych aktów prawnych i doku­mentów w szkołach jest jednak wysoce niezadowalająca. Zwiększyła się wy­raźnie aktywność szkół we wdrażaniu programów edukacyjnych i działań akcyjnych. Szkoły podejmują wiele działań, jednak często nieskutecznych lub pozornych („do sprawozdania"). Mnogość inicjatyw absorbuje czas oraz energię nauczycieli i uczniów, nie dając pożądanych efektów. Jest to spowodowane barierami kulturowymi, systemowymi i organizacyjnymi na różnych poziomach.


Bariery natury „ogólnej" i na poziomie międzyresortowym

• Niski status zdrowia publicznego i promocji zdrowia w Polsce, kon­centracja na medycynie naprawczej, mało skuteczne programy profi­laktyczne (zdrowotne), z których większość nie jest oparta na wiedzy naukowej; towarzyszy temu niski poziom świadomości społecznej oraz alfabetyzacji zdrowotnej28 większości ludzi dorosłych (w tym rodziców dzieci i młodzieży).



  • Tradycyjne podejście do edukacji zdrowotnej jako przekazywania informacji o zdrowiu, chorobach i czynnikach ryzyka, z koncentra­cją na zdrowiu fizycznym i dominacją podejścia medycznego.

  • Niedostrzeganie i niedocenianie przez twórców polityki oświato­wej i polityki zdrowotnej na różnych poziomach (od krajowego do szkolnego) związków między edukacją a zdrowiem oraz roli szkoły w działaniach na rzecz zdrowia społeczeństwa.

  • Oferowanie szkołom wielu programów profilaktycznych i eduka­cyjnych o tematyce zdrowotnej opracowywanych centralnie lub lokalnie przez: agencje rządowe, Państwową Inspekcję Sanitarną, instytuty naukowe, organizacje pozarządowe oraz firmy komercyj­ne (producentów żywności, kosmetyków, środków czystości, którzy lokują w nich własne produkty). Wiele programów powiela te same treści (powszechne jest przekonanie „im więcej, tym lepiej"). Nie ma danych o ich jakości, ewaluacji wyników i empirycznych dowodów skuteczności (dotyczy to także programów, które otrzymały „patro­nat" MEN). Większość działań ma charakter akcyjny - szkoły chęt­nie wykorzystują programy „zewnętrzne" jako dowód swojej aktyw­ności i nie uruchamiają własnych działań wynikających z podstawy programowej oraz programu wychowawczego i profilaktyki. Szkoły przyjmują zewnętrzne „usługi" profilaktyczne na „rynku" w miejsce własnej pracy edukacyjnej i profilaktycznej.

  • Brak kształcenia przedyplomowego nauczycieli w zakresie edu­kacji zdrowotnej, promocji zdrowia i profilaktyki. Zagadnienia te wprowadzono po raz pierwszy w historii szkolnictwa w Polsce do standardów kształcenia przygotowującego do zawodu nauczyciela w 2012 r. Jednak obecnie, przy pełnej autonomii szkół wyższych, nie ma mechanizmów i narzędzi do sprawdzania, czy i na jakim pozio­mie standardy te są spełniane.

  • Mało efektywna współpraca międzyresortowa oraz współpraca re­sortów edukacji i zdrowia z wyspecjalizowanymi agencjami. Brak operacjonalizacji porozumień międzyresortowych. W okresie 20lat przez 13 lat nie było porozumienia między Ministrem Edukacji Narodowej i Ministrem Zdrowia niezbędnego dla rozwoju progra­mu SzPZ i przynależności Polski do Europejskiej Sieci Szkół Pro­mujących Zdrowie. Porozumienie o współpracy między Ministrem Edukacji Narodowej, Ministrem Zdrowia oraz Ministrem Sportu i Turystyki w sprawie promocji zdrowia i profilaktyki problemów dzieci i młodzieży z 23 listopada 2009 r. jest kolejnym „martwym" dokumentem, a powołana na jego mocy Rada Programowa jest cia­łem „fasadowym".

• Małe zainteresowanie szkół wyższych i instytutów naukowych wspieraniem działań szkół na rzecz zdrowia. W Polsce nie ma żad­nej placówki naukowej, zajmującej się tą dziedziną. Jedną z przyczyn jest brak odpowiednich kadr i finansowania projektów badawczych o tej tematyce. Powoduje to, że niewiele jest programów edukacyj­nych i profilaktycznych o potwierdzonej skuteczności i dominacja programów amatorskich. Edukacja zdrowotna, programy profilak­tyczne i promocji zdrowia są „dziełem" praktyków, którzy powielają wzorce i doświadczenia ze swoich lat szkolnych.
Bariery w resorcie edukacji

  • Częste reformy programowe (w latach 1997-2008 wprowadzono trzy podstawy programowe kształcenia ogólnego), wdrażane szybko do praktyki szkół bez odpowiedniego przygotowania nauczycieli do ich realizacji.

  • Brak czasu na realizację w szkołach długofalowych programów opar­tych na wiedzy (dobrych praktykach), dominacja działań akcyjnych (imprezy, festyny, konkursy, teatry profilaktyczne, turnieje) bez spraw­dzania ich efektów.

  • Szkoły nie otrzymują wystarczającego wsparcia metodycznego w za­kresie realizacji edukacji zdrowotnej, promocji zdrowia i szkolnego programu profilaktyki. Jest to spowodowane m.in.:

- decentralizacją nadzoru pedagogicznego i pominięciem ewaluacji w zakresie edukacji zdrowotnej i programu profilaktyki; zgodnie z obowiązującymi przepisami29: ocena działalności oświatowo-wy­chowawczej prowadzonej przez szkoły i placówki oświatowo-wy­chowawcze (.) oraz udzielanie im pomocy w prowadzeniu tej działalności jest zadaniem Państwowej Inspekcji Sanitarnej,

- kryzysową sytuacją w systemie doskonalenia nauczycieli; zagad­nienia te są sporadycznie podejmowane przez publiczne placów­ki doskonalenia nauczycieli, prowadzone przez samorząd woje­wództwa, powiatu lub gminy.



  • Brak skutecznego systemu rekomendacji przez resort edukacji sprawdzonych w badaniach programów edukacyjnych i profilak­tycznych przy jednoczesnym „uznaniowym" przydzielaniu „patro­natów" różnym inicjatywom.

  • Niestabilność statusu programu „Szkoła promująca zdrowie" i brak jego rzeczywistego, systematycznego wspierania, zwłaszcza na po­ziomie wojewódzkim.

  • Przeznaczanie dużych środków finansowych na realizację szkolnych projektów o tematyce zdrowia i bezpieczeństwa w ramach konkur­sów w obszarze zadań publicznych30 (nie ma danych o efektach tych projektów). Przeznaczanie środków na działania profilaktyczne

  • wątpliwej skuteczności (np. monitoring wizyjny w każdej szkole).


Rekomendacje

Opracowanie koncepcji i programu poprawy jakości i skuteczności edu­kacji zdrowotnej, promocji zdrowia i programu profilaktyki w szkole oraz strategii jego wdrażania wymaga woli i decyzji politycznej oraz współpra­cy wielu partnerów, w tym resortu edukacji, zdrowia, nauki i szkolnictwa wyższego, ośrodków naukowych, organizacji samorządowych i pozarządo­wych. Dla istotnej poprawy jakości programów edukacji zdrowotnej, pro­mocji zdrowia i profilaktyki w szkołach niezbędne jest:



  • zrozumienie i uznanie roli szkoły w ochronie i promocji zdrowia społeczeństwa oraz stworzenie warunków do skutecznego jej podję­cia przez szkoły,

  • nowoczesne całościowe podejście do zdrowia w szkole, w którym edukacja zdrowotna i program profilaktyki są wzajemnie powiązane i stanowią ważne, ale nie jedyne elementy działań systemu eduka­cji na rzecz zdrowia; sprawdzonym modelem takiego podejścia jest koncepcja szkoły promującej zdrowie i stanowią ważne, ale nie jedyne elementy działań systemu eduka­cji na rzecz zdrowia; sprawdzonym modelem takiego podejścia jest koncepcja szkoły promującej zdrowie,

  • odrębnego przedmiotu w Finlandii31 i Ir­landii32, całościowe podejście do zdrowia w szkole w Szkocji33 oraz „Skoordynowany program Zdrowie w szkole" w USA34,

  • podjęcie systemowych, długofalowych działań wymagających:

- zaangażowania i rzeczywistej współpracy: resortów edukacji, zdrowia oraz nauki i szkolnictwa wyższego; ośrodków nauko­wych, administracji szkolnej, nauczycieli, rodziców, agencji rzą­dowych i organizacji pozarządowych,

- utworzenia w resorcie edukacji (np. w Instytucie Badań Eduka­cyjnych) jednostki naukowej zajmującej się programowaniem działań szkoły na rzecz ochrony i promocji zdrowia; zapewnie­nia środków na koordynację działań i na pilotażowe wdrożenie najważniejszych działań i ich upowszechnienie,

• zintegrowanie promocji zdrowia z podstawowymi zadaniami szkoły i całego systemu edukacji, w tym z systemem kształcenia i doskona­lenia nauczycieli oraz nadzoru pedagogicznego:


  • za zadanie priorytetowe należy uznać opracowanie i wdrożenie: a) nowoczesnych programów kształcenia w zakresie edukacji zdrowotnej, profilaktyki i promocji zdrowia w szkołach wyższych kształcących pedagogów i nauczycieli, szczególnie wychowania fizycznego; b) oferty szkoleniowej dla pracujących pedagogów i nauczycieli,

  • powiązanie szkolnego programu wychowawczego z programem profilaktyki i promocji zdrowia (jeden zamiast odrębnych pro­gramów),

- poszukiwanie sposobów lepszej współpracy pracowników szkoły i pielęgniarki szkolnej,

- rozważenie możliwości wprowadzenia przedmiotu „edukacja zdrowotna" (lub o nazwie pokrewnej) realizowanego przez na­uczyciela przedmiotowego, przy wsparciu nauczycieli innych przedmiotów, integrującego edukację zdrowotną i seksualną oraz treści dotyczące szeroko rozumianego zdrowia zawarte obecnie m.in. w przedmiotach: wychowanie fizyczne, biologia/przyroda, wychowanie do życia w rodzinie, edukacja dla bezpieczeństwa; poszukiwanie nowych atrakcyjnych i skutecznych metod pracy w uczniami, zapewnienie miejsca dla tego przedmiotu w rozkła­dzie zajęć w odpowiednim wymiarze czasu,



• rekomendowanie szkołom programów edukacyjnych i profilaktycz­nych o wysokiej jakości i udowodnionej empirycznie skuteczności; zahamowanie zjawiska „bombardowania" szkół przez zewnętrzne or­ganizacje (w tym komercyjne) ofertą programów o niskiej jakości, nie-poddanych ewaluacji; upowszechnianie przykładów dobrej praktyki.
Dla podjęcia odpowiednich decyzji ustalenia kierunków działań i wy­boru priorytetów konieczna jest poważna debata z, udziałem przedstawicieli rządu, naukowców, specjalistów zdrowia publicznego i pedagogiki, admini­stracji oświatowej i nauczycieli. Należy zdać sobie sprawę, że:

  • profesjonalne, skuteczne działania szkół mogą wspierać panującą obecnie w części społeczeństwa polskiego „modę" na zdrowie i go­towość ludzi do prozdrowotnego stylu życia,

  • niepodjęcie skutecznych działań spowoduje, że edukację szkolną kończyć będą kolejne roczniki o małej świadomości zdrowotnej oraz niedostatecznych umiejętnościach dbałości o zdrowie fizyczne, psy­chiczne, społeczne i seksualne.

Bibliografia

Centers for Disease Control and Prevention, Components of Coordinated School Health, http://wwww.cdc/healthuyouth/cshp/components.htm.

Edukacja zdrowotna. Poradnik dla nauczycieli wychowania fizycznego w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych, B. Woynarowska (red.), Wydawnictwo Pedago­giczne ZNP, Kielce 2012.

Marks R., Schools and health education. What works, what is needed, and why?, „Health Education" 2009, nr 1.

Najwyższa Izba Kontroli, Profilaktyka narkomanii w szkołach, Informacja o wyni­kach kontroli, nr ewid. 152/2013/P/12/094/KPB, NIK, 2013, www.nik.gov.pl.

Najwyższa Izba Kontroli, Realizacja zadań w zakresie zapobiegania nadwadze i otyłości u dzieci i młodzież szkolnej. Informacja o wynikach kontroli, nr ewid. 149/2011/P/10190/KNO, NIK, 2011, www.nik.gov.pl.

Najwyższa Izba Kontroli, Wychowanie fizyczne i sport w szkołach publicznych i nie­publicznych. Informacja o wynikach kontroli, nr ewid. 108/2013/P/12/067/KNO. NIK, 2013, www.nik.gov.pl.

Ostaszewski K., Bobrowski K., Polityka i profilaktyka. Bariery w rozwoju programów opartych na naukowej wiedzy [w:] Promocja zdrowia psychicznego - badania i działania w Polsce, K. Okulicz-Kozaryn, K. Ostaszewski (red.), Wydawnictwo Naukowe Instytutu Psychiatrii i Neurologii, Warszawa 2008.

Podstawa programowa z komentarzami. Wychowanie fizyczne i edukacja dla bezpie­czeństwa, t. 8, Ministerstwo Edukacji Narodowej, Warszawa 2009.

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 23 grudnia 2008 r. w sprawie pod­stawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół, Dz.U. z 2009 r. nr 4, poz. 17, ze zm

Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z 17 stycznia 2012 r. w sprawie standardów kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela, Dz.U. nr 25, poz. 131.

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 10 maja 2013 r. zmieniające rozpo­rządzenie w sprawie nadzoru pedagogicznego, Dz.U. poz. 560.

Sytuacja zdrowotna ludności Polski i jej uwarunkowania, B. Wojtyniak, P. Goryński, B. Moskalewicz (red.), Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego - Państwowy Zakład Higieny, Warszawa 2012.

Woynarowska B., Edukacja zdrowotna. Podręcznik akademicki, Wydawnictwo Na­ukowe PWN, Warszawa 2007.

Woynarowska B., Sokołowska M., Koncepcja i zasady tworzenia szkoły promującej Zdrowie, „Edukacja Zdrowotna i Promocja Zdrowia w Szkole" 2006, z. 10, do­stępne na stronie Ośrodka Rozwoju Edukacji www.ore.edu.pl.

Woynarowska B., Szkoła promująca zdrowie po 20 latach: dorobek, bariery, perspek­tywy, „Remedium" 2012, nr 12.

Wyniki badań HBSC 2010. Raport techniczny, J. Mazur, A. Małkowska-Szkutnik (red.), Instytut Matki i Dziecka, Warszawa 2011.

Tendencje zmian zachowań zdrowotnych i wybranych wskaźników zdrowia młodzie­ży szkolnej w latach 1990-2010, B. Woynarowska, J. Mazur (red.), Instytut Mat­ki i Dziecka Wydział Pedagogiczny Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2012.




  1   2   3   4   5


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna