Przeciwdziałanie patologii społecznej przy wykorzystaniu nowych metod w edukacji gimnazjalnej i ponadgimnazjalnej”



Pobieranie 66.92 Kb.
Data02.05.2016
Rozmiar66.92 Kb.
Ekspertyza na temat:

Przeciwdziałanie patologii społecznej przy wykorzystaniu nowych metod w edukacji gimnazjalnej i ponadgimnazjalnej”.

Opracowanie  ma na  celu wskazanie IP/IP2 aktualnych potrzeb, nie rozwiązanych dotychczas problemów oraz możliwych rozwiązań innowacyjnych w Temacie: „Przeciwdziałanie patologii społecznej przy wykorzystaniu nowych metod w edukacji gimnazjalnej i ponadgimnazjalnej”. Zaproponowane rozwiązania mogłyby się wpisywać w regionalne cele strategiczne, a także być realizowane w Priorytecie III.

Plan ekspertyzy:



  1. Wskazanie zasadniczych problemów w zakresie przeciwdziałania patologii społecznej wśród młodzieży. Przedstawienie działań już podejmowanych lub planowanych do podjęcia w ramach projektów systemowych PO KL oraz źródeł informacji o tych inicjatywach.

  2. Przedstawienie kierunków innowacji - jakich rozwiązań, w zakresie jakich problemów można się spodziewać w danym obszarze / Temacie.

  3. Przedstawienie grup docelowych, które mogą pojawić się w projektach innowacyjnych w ramach danego Tematu.

1. Wskazanie zasadniczych problemów w zakresie przeciwdziałania patologii społecznej wśród młodzieży. Przedstawienie działań już podejmowanych lub planowanych do podjęcia w ramach projektów systemowych PO KL oraz źródeł informacji o tych inicjatywach.

Problematyka patologii społecznych jest zjawiskiem niezwykle złożonym, wymagającym uwzględnienia wiedzy i wyników badań z zakresu psychologii, socjologii, pedagogiki, resocjalizacji i innych nauk. Opisywanie oraz wyjaśnianie tych zjawisk, podobnie jak podejmowanie działań w celu zapobiegania i eliminowania patologii społecznej – wymaga wielodyscyplinarnego podejścia i współpracy wielu środowisk. Działania podejmowane w szkole są jedynie wycinkiem szerokiego spektrum uwarunkowań oraz możliwego wpływu na pojawianie się a także ograniczanie zjawiska patologii społecznej wśród dzieci i młodzieży.

Istnieje wiele definicji dotyczących patologii społecznych. Korzystając z opracowania Beaty Macioszek „Wybrane zagadnienia patologii społecznej i profilaktyki” 1), chciałabym się posłużyć przytoczoną przez autorkę, następującą definicją Mariana Lipki: "Pod pojęciem patologia społeczna rozumie się określony stan postaw, zachowań i sytuacji życiowych, (...) które są szkodliwe dla historycznie uwarunkowanego postępu i powodują ujemne następstwa dla wszechstronnego rozwoju jednostki, grupy lub całego społeczeństwa, a polegają na nieprzestrzeganiu obowiązujących przepisów prawa, norm moralnych, obyczajowych i kulturowych oraz na odrzucaniu lub nieposzanowaniu wartości obiektywnie zgodnych z interesami jednostki i ogółu obywateli na określonym etapie rozwoju kraju."2)

Patologia społeczna oznacza stan zakłócenia równowagi społecznej, którego przejawem jest osłabienie więzi społecznych, zachwianie systemu wartości oraz nieskuteczność kontroli społecznej. W Polsce za najważniejsze patologie społeczne uznaje się: alkoholizm, narkomanię, przestępczość, prostytucję i przemoc. Tematem projektów innowacyjnych jest problematyka zapobiegania patologii społecznej wśród młodzieży gimnazjalnej i ponadgimanzajalnej, dlatego warto przyjrzeć się, które z tych ogólnospołecznych problemów dotyczą tego etapu rozwojowego. Dotychczas najczęściej wymienia się3) następujące problemy, klasyfikowane jako patologie społeczne, charakterystyczne dla tej grupy wiekowej:

- przestępczość nieletnich i młodocianych,
- alkoholizm i nadużywanie alkoholu,
- uzależnienia lekowe, toksykomania,
- samobójstwa i zamachy samobójcze,
- prostytucja nieletnich i młodocianych,
- zachorowalność na choroby weneryczne,
- ucieczki z domów rodzinnych, zakładów wychowawczych, zakładów poprawczych,
- pasożytnictwo społeczne,
- agresja i przemoc rówieśnicza.

Tradycyjne klasyfikacje nie obejmują jednak nowych zagrożeń, które pojawiają się na przykład w związku z rozwojem nowoczesnych technologii informacyjnych, czy osłabieniem więzi rodzinnych i wymagają zarówno rozpoznania jak też poszukiwania skutecznych metod przeciwdziałania. Działania edukacyjne mające na celu zapobieganie zachowaniom ryzykownym i rozwiązywanie problemów, wynikających z nowych zagrożeń, powinny znaleźć się na pierwszym miejscu w projektach innowacyjnych POKL. Nowe problemy i zagrożenia patologią społeczną dotyczą:



  • agresji i przemocy z wykorzystaniem nowoczesnych technologii (np. cyberbullying);

  • hazardu, uzależnienia od gier komputerowych, nieodpowiedzialnego korzystania z sieci Internet;

  • brutalizacji relacji interpersonalnych w związku z agresją i przemocą w mediach;

  • używania przez młodzież legalnie rozpowszechnianych substancji psychoaktywnych o szybkim i niezwykle destrukcyjnym oddziaływaniu (tzw. „dopalaczy”);

  • wczesnej inicjacji seksualnej i prostytucji;

  • zaburzeń zdrowia psychicznego (m.in. depresji, samobójstw).

Palącą potrzebą wobec pojawiania się wciąż nowych zagrożeń, jest opracowanie narzędzi i metod pozwalających na rozpoznawanie i diagnozę tych zjawisk. Właśnie w szkole istnieją najlepsze możliwości identyfikacji problemów, wyłonienia dzieci i młodzieży z grup ryzyka oraz podejmowania wczesnej interwencji, udzielania pomocy i wsparcia dla uczniów, których problemy te dotyczą. Konieczne jest również poszukiwanie sposobów, a także wykorzystywanie nowych metod w pracy szkoły, nauczycieli i specjalistów, w celu przeciwdziałania patologii społecznej, zapobiegania zachowaniom ryzykownym, niedostosowaniu społecznemu oraz przestępczości wśród dzieci i młodzieży. Potrzebne są nowe narzędzia badawcze, a także same badania, które pozwoliłyby ocenić skalę tych zjawisk, ich źródła, uwarunkowania, zasięg oraz możliwości i metody skutecznego oddziaływania w szkole.

W ciągu ostatnich lat zrealizowano szereg działań zmierzających do przeciwdziałania zachowaniom problemowym i zjawiskom patologii w szkołach i placówkach oświatowych. Do obowiązkowych zadań szkoły wprowadzono realizację szkolnego programu wychowawczego oraz szkolnego programu profilaktyki problemów dzieci i młodzieży.

Szkoła ma obowiązek okresowego diagnozowania problemów i podejmowania działań profilaktycznych, adekwatnych do występujących zagrożeń. Pojawia się jednak pytanie – czy działanie te są efektywne? W jakim stopniu nauczyciele w trakcie pracy dydaktycznej podejmują interwencje wychowawcze i profilaktyczne? Wciąż aktualnym problemem polskiej szkoły jest zapewnienie bezpieczeństwa, skuteczne przeciwdziałanie agresji i przemocy oraz brak współpracy uczniów, nauczycieli i rodziców.

Warunkiem skutecznego przeciwdziałania zachowaniom ryzykownym, mogącym prowadzić do patologii społecznej - jest rozpoznanie przyczyn tych zachowań oraz konsekwencji do jakich prowadzą. Najczęściej wymienianymi źródłami patologii społecznych wśród dzieci i młodzieży są uwarunkowania środowiskowe, brak więzi społecznych, rozluźnienie więzi rodzinnych, brak jasnych norm postępowania. Nieprawidłowa socjalizacja w środowisku rodzinnym może być uwarunkowana patologiami i dysfunkcjami rodziny, jej rozpadem, niewydolnością wychowawczą i ekonomiczną. Natomiast zdaniem L.Pytki4) „dysfunkcje wychowawczo-dydaktyczne szkoły, nieprawidłowy klimat społeczny czynią właśnie szkołę środowiskiem współodpowiedzialnym za pojawienie się zjawisk patologicznych wśród dzieci i młodzieży”.


W Polsce prowadzone są regularne, międzynarodowe badania porównawcze, dotyczące zagrożeń patologią społeczną wśród dzieci i młodzieży. Najważniejszymi z tych badań są prowadzone przez WHO badania dotyczące zachowań prozdrowotnych dzieci i młodzieży szkolnej, HBSC (Health Behawiour In School-Aged Children), powtarzane co 4 lata, realizowane ostatnio w 23 krajach europejskich oraz badania dotyczące używania przez młodzież alkoholu i narkotyków: ESPAD (European School Survey Project on Alkohol and Drugs), prowadzone od 1995r., co 4 lata, w 35 krajach europejskich. Program Międzynarodowej Oceny Umiejętności Uczniów Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD/PISA) jest poświęcony badaniu kompetencji uczniów 15-letnich. Program ten jest realizowany od 2000 r. w cyklach, powtarzanych co trzy lata w 32 krajach.
Badania PISA w roku 2003 dotyczyły m.in. postaw uczniów wobec szkoły. Wyniki tych badań jednoznacznie wskazują na istnienie silnej korelacji pomiędzy klimatem społecznym szkoły, poziomem wsparcia dla uczniów ze strony nauczycieli a frekwencją oraz osiągnięciami szkolnymi uczniów. Polska w tych badaniach zajęła jedno z ostatnich miejsc, jeśli chodzi o utożsamianie się ze szkołą, brak wsparcia od nauczycieli, czego wynikiem są nasilające się zachowania agresywne, zła frekwencja i wagary. Analiza przyczyn kierowania nieletnich do Młodzieżowych Ośrodków Wychowawczych pokazuje, że w przypadku połowy nieletnich sąd podejmował decyzję ze względu na wagary.

Z punktu widzenia zapobiegania patologii społecznej przy wykorzystaniu nowych metod w edukacji gimnazjalnej i ponadgimnazjalnej – kluczowe znaczenie mają następujące obszary pracy szkoły: klimat społeczny, stosowane przez nauczycieli metody pracy dydaktycznej i wychowawczej oraz współpraca szkoły z rodzicami i środowiskiem lokalnym. Indywidualizacja procesu nauczania, uwzględnianie specjalnych potrzeb edukacyjnych, rozwijanie zainteresowań – nie tylko podnoszą skuteczność procesu kształcenia ale także mogą czynić szkołę atrakcyjną alternatywą dla problemowych i ryzykownych zachowań uczniów.

Wyniki prowadzonych badań powinny być w większym niż dotychczas stopniu wykorzystywane w procesie doskonalenia zawodowego nauczycieli, podnoszenia jakości kształcenia, rozwoju uczniów i przygotowania ich do pracy. Istnieje potrzeba powiązania działań podejmowanych w ramach Priorytetu III POKL Wysoka jakość systemu edukacji, zwłaszcza w zakresie kształcenia i doskonalenia nauczycieli, a także projektów innowacyjnych w ramach tego i innych priorytetów POKL – z wynikami prowadzonych w tym obszarze badań.

Potrzebna jest również szersza niż dotychczas współpraca ponadresortowa w zakresie zapobiegania problemowym zachowaniom dzieci i młodzieży w środowisku lokalnym. Warunkiem skuteczności realizowanych programów zapobiegania niedostosowaniu społecznemu dzieci i młodzieży jest podejmowanie wspólnych działań przez administrację rządową, samorządową, szkoły i placówki oświatowe, partnerów społecznych, pracodawców, organizacje pozarządowe, a także kościoły i związki wyznaniowe.


Wprowadzenie nowej podstawy programowej, stosowanie nowych metod przez nauczycieli, doskonalenie umiejętności wychowawczych nauczycieli i rodziców, a także kształtowanie umiejętności społecznych i emocjonalnych uczniów – to podstawowe warunki budowania szkoły nowoczesnej, bezpiecznej, wspierającej rozwój dzieci i młodzieży – co oznacza przeciwdziałanie i eliminowanie zachowań prowadzących do rozwoju patologii społecznej.

Działania realizowane przez Ministerstwo Edukacji Narodowej w ramach Priorytetu III Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki mają na celu podnoszenie jakości edukacji, by zapewnić młodzieży szanse partnerskiego uczestnictwa w europejskim rynku pracy i przygotowanie do aktywnego udziału w życiu społecznym. Rozwijanie kompetencji kluczowych, indywidualizacja nauczania oraz unowocześnienie podstaw programowych – mogą prowadzić do rozwoju zainteresowań, osiągania lepszych efektów w nauce – a tym samym przyczyniać się do zapobiegania zachowaniom ryzykownym i patologii wśród dzieci i młodzieży.

W efekcie realizowanych przez MEN projektów, takich jak np.: wspieranie rozwoju szkół ze szczególnym uwzględnieniem doskonalenia nauczycieli i doradztwa metodycznego czy też podniesienie efektywności kształcenia uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi - w szkołach powinny zostać zapewnione warunki umożliwiające uczniom odnoszenie sukcesów, budowanie pozytywnej samooceny, rozwijanie zainteresowań, a tym samym przyczyniać się do ograniczania zachowań agresywnych, ryzykownych, problemowych i trudnych, które mogą prowadzić do patologii społecznej.

2. Przedstawienie zrozumienia Tematu w kontekście celów PO KL.

Celem głównym Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki jest wzrost poziomu zatrudnienia i spójności społecznej. Przeciwdziałanie patologii społecznej wśród dzieci i młodzieży stanowi jeden z podstawowych warunków zapobiegania wykluczeniu społecznemu. „Z badań empirycznych (….) nad czynnikami zapobiegającymi wykolejeniu społecznemu młodzieży żyjącej w warunkach silnego skumulowania czynników kryminogennych wynika, że należy do nich przede wszystkim sukces szkolny dziecka, pozwalający mu na awans społeczny (..)5). Podwyższanie jakości i efektywności kształcenia, przygotowanie wysoko kwalifikowanych kadr będzie możliwe przy uwzględnieniu i przezwyciężaniu zagrożeń, jakie niesie rozwój współczesnej cywilizacji, a także poszukiwaniu metod przeciwdziałania problemom wynikającym z tych zagrożeń.

W ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki podejście innowacyjne jest rozumiane jako:


  • Nastawienie na wsparcie nowych, nietypowych grup na rynku pracy oraz rozwiązywanie problemu, który do tej pory nie był przedmiotem polityki państwa;

  • Wykorzystanie nowych instrumentów w rozwiązywaniu dotychczasowych problemów na rynku pracy, w tym adaptacja rozwiązań sprawdzonych w innych krajach, regionach, czy też w innych kontekstach (np. do innej grupy docelowej); w tej kategorii mieści się także rozwój, modyfikacja dotychczas stosowanych instrumentów w celu zwiększenia ich adekwatności, skuteczności i efektywności.

Dotychczasowe próby przeciwdziałania patologiom wśród dzieci i młodzieży zawodzą. Masowa profilaktyka szkolna, często ograniczająca się do diagnozy lub tworzenia dokumentacji na potrzeby nadzoru pedagogicznego – nie przynosi oczekiwanych rezultatów. Na jakość i efektywność procesów nauczania oraz wyniki kształcenia bezpośrednio wpływa powiązanie dydaktyki i wychowania. Wykorzystywane metody, sposób organizacji pracy szkoły, dobór programów nauczania, podejmowane działania wychowawcze, a także klimat społeczny szkoły, rozumiany jako współdziałanie wszystkich członków wspólnoty szkolnej - stanowi o jakości edukacji, ma wpływ na efekty kształcenia i może przeciwdziałać zachowaniom trudnym i problemowym.

Szkoła w swoim obecnym kształcie nie nadąża za postępem wiedzy, gospodarki i rozwojem nowoczesnych technologii informacyjnych. Ocenia się, że ponad 70% informacji uczniowie czerpią ze źródeł pozaszkolnych. Wprowadzana przez MEN reforma programowa dotyczy nie tylko doboru treści, ale również metod ich przekazywania, sposobu organizacji pracy szkoły i sposobów ewaluacji jakości oraz efektów kształcenia. Stwarza to okazję do aktualizacji treści programowych, wprowadzania nowoczesnych metod i przygotowania uczniów do funkcjonowania w gospodarce opartej na wiedzy.

Wiele zachowań problemowych dzieci i młodzieży wynika z dysfunkcji rodzinnych oraz środowiskowych, ale również niemożności realizowania swoich pasji i zainteresowań przez uczniów. Przejście ze szkoły podstawowej do gimnazjum, zmiana środowiska, wzrost wymagań i odmienne traktowanie przez nauczycieli jest często powodem stresów, zniechęcenia, depresji a nawet prób samobójczych. Na problemy związane z przekroczeniem progu szkolnego często nakładają się problemy okresu dorastania. Jednym ze sposobów przeciwdziałania patologii społecznej wśród młodzieży jest rozwój zainteresowań oraz zapewnienie aktualnej, atrakcyjnej oferty edukacyjnej. Szkoła przez swój kontekst socjalizacyjny może być, i bardzo często jest, miejscem realizacji potrzeb towarzyskich, społecznych, emocjonalnych. Szkoła w większym stopniu niż dom rodzinny może zapewniać bezpieczeństwo, tworzyć warunki do rozbudzania pasji, rozwijania zdolności oraz talentów każdego ucznia, umożliwiając w ten sposób odnoszenie sukcesów i pozytywne funkcjonowanie społeczne.

Na czym mogłoby polegać stosowanie nowych metod w edukacji gimnazjalnej i ponadgimnazjalnej, w kontekście przeciwdziałania patologii społecznej? Przede wszystkim jest to wychodzenie naprzeciw potrzebom tego okresu rozwojowego (etap edukacji gimnazjalnej i ponadgimnazjalnej dotyczy dzieci / młodzieży w wieku od 13 do 18 r.ż.). Charakterystyczne, prawidłowe dla tego etapu rozwoju pewne zachowania i zjawiska, w niesprzyjających warunkach mogą przeradzać się w zachowania ryzykowne, problemowe lub prowadzić do patologii.

Prawidłowości rozwojowe wieku dorastania i zagrożenia patologiami w przypadku przekroczenia tych prawidłowości:


  • Duże znaczenie grupy rówieśniczej (poszukiwanie akceptacji i uznania w grupach dysfunkcjonalnych, przekraczanie norm społecznych);

  • Eksperymentowanie z substancjami psychoaktywnymi – próby używania tytoniu, alkoholu, narkotyków (w tym okresie bardzo cienka granica pomiędzy eksperymentowaniem a uzależnieniem – łatwość uzależnienia ze względu na niewykształcony system nerwowy, odpornościowy i wzmożone oddziaływanie tych substancji).

  • Gotowość do podejmowania życia seksualnego i związane z tym zagrożenia (wczesna prostytucja; przedwczesne macierzyństwo – ojcostwo; zagrożenia zakażeniem chorobami typu HIV, AIDS,)

  • Potrzeba usamodzielnienia (podejmowanie ryzykownych kontaktów, ucieczki z domu, wagary);

  • Poszukiwanie własnej tożsamości (bunt młodzieńczy, negowanie tradycji, norm, łamanie prawa);

W procesie poszukiwania i budowania tożsamości przez młodego człowieka nieocenioną rolę może odegrać wspierający dorosły. Szkoła na pewno nie zastąpi rodziny w jej podstawowych funkcjach. Jednakże ze względu na ilość czasu, spędzanego w szkole, obecność rówieśników i nawiązywane z nimi silne więzi emocjonalne (zwłaszcza w okresie nauki gimnazjalnej i ponadgimnazjalnej), przy wsparciu ze strony nauczycieli – szkoła może stać się miejscem pozytywnej socjalizacji i przeciwdziałania patologiom społecznym. Będzie temu służyć wprowadzanie nowych metod do procesu kształcenia, a także podejmowanie przez wszystkich nauczycieli spójnych z pracą dydaktyczną działań z zakresu promocji zdrowia, wychowawczych i profilaktycznych.

Podejmowanie przez dzieci i młodzież zachowań problemowych najczęściej służy zaspokojeniu potrzeb psychicznych, realizacji zadań rozwojowych lub wynika z braku umiejętności radzenia sobie z trudnymi sytuacjami. Dlatego kształtowanie umiejętności życiowych, kompetencji kluczowych oraz promocja zdrowia psychicznego – może mieć ogromny wpływ na ograniczanie i zapobieganie zachowaniom problemowym wśród młodzieży i zapobiegać w ten sposób patologii społecznej.
W procesie rozwoju i kształtowania się osobowości dzieci i młodzieży niezwykle istotna jest jakość oraz siła więzi społecznych. W efekcie samotności, izolacji, poczucia braku akceptacji i zrozumienia, mogą pojawiać się postawy rezygnacji, wrogości, a także agresja i przemoc. Sukcesy szkolne, pozytywne relacje oraz więzi społeczne stanowią punkt odniesienia dla poczucia własnej wartości i prawidłowej samooceny. W okresie dorastania grupa rówieśnicza może mieć kolosalny wpływ na postawy i zachowania młodego człowieka. Dlatego tak istotne jest aby system edukacji – dawał szansę na tworzenie silnych, przyjacielskich więzi i stanowił płaszczyznę pozytywnej identyfikacji z wartościową grupą rówieśniczą.

W literaturze przedmiotu najczęściej przywołuje się opisane przez Prof. Zbigniewa Gasia 6) cztery najbardziej popularne rodzaje oddziaływań profilaktycznych, adresowanych do ludzi młodych, w tym uczniów szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych.



Pierwszy to model informacyjny. Zakłada, że dostarczanie rzetelnej wiedzy w sposób kompetentny i interesujący, prowadzi do zmiany postaw dzieci i młodzieży na pozytywne. Model ten realizowany jest z reguły w sytuacji dydaktycznej poprzez przekaz wiedzy i informacji. Podejście innowacyjne w tym modelu mogłoby polegać na angażowaniu samych uczniów do zdobywania i dzielenia się informacjami na temat szkodliwości substancji psychoaktywnych, konsekwencji podejmowania zachowań ryzykownych oraz zagrożeń związanych z niewłaściwym wykorzystywaniem nowoczesnych technologii informacyjnych. Można nawet wyobrazić sobie przygotowywania i prowadzenie przez młodzież zajęć na ten temat dla grup młodszych wiekowo lub opracowywanie atrakcyjnych w formie informatorów, poradników – np. komiksów, filmów itp. W tym modelu mieści się również prezentowanie pozytywnych kierunków oddziaływań – czyli promocja zdrowia czy też modelowanie określonych postaw i zachowań.

Wyraźnie skuteczniejszy wydaje się model afektywnej edukacji. Wychodzi się w nim z założenia, że pobudzenie osobowego rozwoju jednostki wiąże się z osłabieniem ryzyka wejścia na drogę patologii. Stąd celem takiej edukacji jest rozwijanie jednostkowej samoświadomości i samooceny. Młody człowiek włączony jest w działania, podczas których poznaje siebie, rozbudza własny rozwój, świadomość przeżywanych stanów i emocji oraz doświadcza swojej niepowtarzalności. Takie umiejętności mogą być przydatne w pokonywaniu sytuacji trudnych. W nawiązaniu do tematu ekspertyzy można założyć, że nowe metody edukacji gimnazjalnej i ponadgimnazjalnej w celu przeciwdziałaniu patologii społecznej – powinny rozwijać kluczowe kompetencje uczniów, stwarzać im możliwości osobistego zaangażowania, przeżywania i doświadczania określonych sytuacji, jak również kształtowania określonych postaw. Można tu przewidzieć pracę metodą projektów, współpracę między klasami, szkołami lub nawet międzynarodową. Świadomość swoich mocnych stron oraz poczucie własnej wartości (niezwykle istotne czynniki zapobiegające podejmowaniu zachowań ryzykownych) budowane są w oparciu o prawidłowe relacje interpersonalne, na podstawie odnoszonych sukcesów i sprawdzenia się w sytuacjach trudnych. Szkoła stawia wysoką poprzeczkę ale tylko w sferze dydaktyki. Zapobieganie rodzeniu się patologii wśród młodzieży polega na wykorzystaniu szkolnego kontekstu socjalizacyjnego do kształtowania postaw, mierzenia się z granicami i dawaniu wsparcia zarówno przez rówieśników jak i przez nauczycieli.

Kolejnym, jest model kompetencji społecznych, w którym przygotowuje się młodzież do radzenia sobie z presją rówieśniczą. Kształci się tu takie umiejętności, jak asertywność, umiejętność mówienia NIE, prezentowanie własnych opinii, wyrażanie życzeń i oczekiwań, nawiązywanie kontaktów oraz dobieranie sobie przyjaciół. Zgodnie z tym modelem w szkole powinny być uruchomiane działania z zakresu promocji zdrowia psychicznego, opisane między innymi w Narodowym Programie Promocji Zdrowia Psychicznego. Działania, które poprzez wzrost kompetencji społecznych i emocjonalnych uczniów wzmacniałyby ich samoocenę, poczucie własnej wartości – co wprost znajduje odbicie w ograniczeniu takich zjawisk jak próby samobójcze, podejmowanie zachowań ryzykownych, agresja i przemoc w szkole, a nawet zmniejszenie liczby przestępstw popełnianych przez nieletnich. Wśród kompetencji społecznych pełniących funkcje profilaktyczne niezwykle ważne są postawy prozdrowotne, zdrowy styl życia, prawidłowe odżywianie i aktywność fizyczna. Świetna okazją do kształtowania kompetencji społecznych jest wolontariat, praca na rzecz osób i grup słabszych, pokrzywdzonych, sprawdzanie się w sytuacjach trudnych.


Model
alternatyw to ostatni z wymienionych w literaturze. Wyrasta z założenia, że zaspokajanie potrzeb młodego człowieka w sposób akceptowany społecznie i satysfakcjonujący dla niego samego sprawi, iż nie będzie on podejmował wykorzystywanych wcześniej działań destrukcyjnych dla zaspokojenia tych samych potrzeb.
W ten model w największym stopniu wpisują się te działania i projekty POKL, które promują przeciwdziałanie agresji i patologii wśród dzieci i młodzieży poprzez sport, działania artystyczne, turystykę, wolontariat itp. W nawiązaniu do cytowanego wcześniej stwierdzenia prof. Pytki – sukces szkolny dziecka, pozwalający ma nie tyle na awans społeczny – co na prawidłowe funkcjonowanie społeczne, zawodowe i możliwość podejmowania wyzwań, jakie niesie współczesność – będzie najlepszą szczepionką chroniąca przed pokusą sięgania po dysfunkcjonalne sposoby zaspakajania potrzeb. Rola szkoły i nauczycieli w przeciwdziałaniu patologii poprzez uczynienie nauki atrakcyjną alternatywą dla pokus i zagrożeń, jakie czyhają na młodego człowieka we współczesnym świecie – jest niezwykle trudna, ale też niezwykle ważna.

3. Przedstawienie kierunków innowacji - jakich rozwiązań, w zakresie jakich problemów można się spodziewać w Temacie „Przeciwdziałanie patologii społecznej przy wykorzystaniu nowych metod w edukacji gimnazjalnej i ponadgimnazjalnej.

Warto postawić pytanie w jaki sposób wykorzystanie nowych metod w edukacji gimnazjalnej i ponadgimnazjalnej może wpływać na przeciwdziałanie i ograniczanie patologii społecznej wśród młodzieży. Na jakie właściwości szkolnego kontekstu socjalizacyjnego należy zwrócić uwagę?


Najwięcej sukcesów dydaktycznych i najmniej problemów wychowawczych mają te szkoły, które postawiły na budowanie przyjaznych, wspierających relacji społecznych. Zaangażowanie uczniów, odczuwających wsparcie ze strony nauczyciela, jest trzykrotnie większe niż tych, którzy podobnego wsparcia nie doświadczają. Dobre relacje z nauczycielem dają nastolatkowi poczucie przynależności, pomagają w tworzeniu spójnej tożsamości oraz rozwijają umiejętności psychologiczne i społeczne. Szczególne znaczenie mają zwłaszcza dla uczniów zaniedbanych wychowawczo, doświadczających trudności ekonomicznych, emocjonalnych i szkolnych. Mogą zmienić ich negatywny obraz własnej osoby i innych ludzi, nawet, jeśli taki obraz ukształtował się pod wpływem dysfunkcyjnego środowiska rodzinnego. Priorytetem jest więc rozwijanie kompetencji wychowawczych i profilaktycznych nauczycieli, poszerzenie ich repertuaru środków oddziaływania na uczniów Noam i Fiore (2004); Stuhlman, Hamre, Pianta (2002); Wenzel (1996)7) .
Mądry, wspierający nauczyciel może odegrać decydującą rolę w pokierowaniu życiem wychowanka. W ocenie uczniów wspierający nauczyciel to taki, który zna ucznia, ma dla niego czas, okazuje mu zainteresowanie. Ważna jest także wiedza nauczyciela i umiejętności jej przekazywania, posługiwanie się przez nauczycieli nowoczesnymi metodami oraz technologiami informatycznymi. Projekty innowacyjne w tym obszarze powinny proponować nowe metody nauczania i wychowania – sytuujące nauczyciela jako przewodnika po świecie wiedzy, który potrafi zarazić pasją, zaciekawić.

Przykładem zindywidualizowanej pracy wychowawczej, wspomagania rozwoju ucznia i budowania motywacji do uczenia się - może być tutoring, metoda bezpośredniej pracy nauczyciela – wychowawcy – tutora z pojedynczym uczniem. Tutoring jest długofalowym procesem współpracy, nakierowanym na integralny – obejmujący wiedzę, umiejętności i postawy – rozwój podopiecznego/ucznia. Indywidualna praca z uczniem pozwala mu na zgłębianie wiedzy, rozwój umiejętności samodzielnego jej zdobywania oraz maksymalnego wykorzystania własnych talentów i potencjału. Metoda tutoringu od lat jest wykorzystywana na angielskich uniwersytetach, natomiast w Polsce eksperymentalnie stosują ją nauczyciele w Autorskich Liceach Artystycznych i Akademickich ALA we Wrocławiu. Upowszechnianiem metody zajmuje się Kolegium Tutorów, które od roku 2008 pilotażowo wprowadza tutoring we wrocławskich gimnazjach8).


Na zapobieganie i ograniczanie patologii społecznej w szkole w wymiarze społecznym największy wpływ mają następujące czynniki:

  • podejmowaniem roli lidera przez dyrektora szkoły;

  • sposób organizacji nauki,

  • sposób formułowania programu wychowawczego, obowiązujących w szkole zasad dyscypliny, systemu oceniania;

  • realny wpływ uczniów na współtworzenie szkoły i obowiązujących w niej zasad;

  • współpraca dyrektora i nauczycieli z rodzicami;

  • istniejąca oferta zajęć pozalekcyjnych;

  • kompetencje i rozwój zawodowy nauczycieli.

Zmiany zaproponowane przez Ministerstwo Edukacji Narodowej w ramach wprowadzanej reformy, mają sprawić, że dyrektor szkoły wraz z nauczycielami będą w większym stopniu niż obecnie decydowali o tym, jak będzie zorganizowana praca w ich szkole.

W tym celu będą potrzebowali wsparcia, które może im zaoferować Program Operacyjny Kapitał Ludzki – poprzez dofinansowanie działań innowacyjnych, które mogą dotyczyć:



  • rozwoju organizacyjnego szkoły, zwiększenie autonomii szkoły, zaangażowanie uczniów, tworzenie alternatywnych programów, metod pracy i oferty zajęć dodatkowych, które będą wspomagać nie tylko naukę ale też rozwój osobowościowy i społeczny wychowanków;

  • badań na temat uwarunkowań niepowodzeń i trudności szkolnych uczniów, a także związków pomiędzy osiąganymi wynikami a występowaniem zachowań problemowych wśród dzieci i młodzieży. Zakładając, że jednym z podstawowych czynników zapobiegających patologii jest sukces szkolny – warto tworzyć warunki sprzyjające odnoszeniu sukcesów, przezwyciężaniu trudności w uczeniu się i integracji wszystkich uczniów – również niepełnosprawnych i ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Tu ogromną rolę mogą odegrać szkoły specjalne, które posiadają zasoby w postaci kadr specjalistów i odpowiedniego sprzętu oraz zaplecza metodycznego. Szkoły specjalne mogłyby stanowić lokalne centra wsparcia dla nauczycieli ze szkół ogólnodostępnych w procesie wdrażania edukacji włączającej;

  • opracowywania i wprowadzania nowych metod w zakresie nauczania i wychowania (np. wykorzystanie wiedzy na temat inteligencji wielorakich, TOC – techniki aktywizujące myślenie, praca metodą projektu i wiele innych), poszukiwanie najlepszych sposobów upowszechniania dobrych praktyk, informacji o nowych rozwiązaniach, czy chociażby o innowacjach, które skutecznie zmieniły rzeczywistość lub przyczyniły się do rozwiązania problemu;

  • współpracy szkół różnego typu, zlokalizowanych w jednym rejonie lub projektów tematycznych realizowanych od przedszkola, przez szkołę podstawową, gimnazjum aż do szkoły ponadgimnazjalnej. Tu można upatrywać dużych szans w zakresie wyboru kierunków kształcenia, zapobieganiu wypadaniu z systemu szkolnego dzięki wczesnemu rozpoznawaniu zarówno możliwości i predyspozycji ucznia – jak też oferty szkół, z jakiej może on skorzystać. Można pomyśleć o opracowaniu ścieżki doradztwa zawodowego realizowanej we współpracy gimnazjum ze szkołami ponadgimnazjalnymi, lub też współpracy szkół ponadgimnazjalnych z pracodawcami i uczelniami.

  • otwarcia się szkoły na nowe inicjatywy, organizowanie lekcji w muzeach, na uczelniach, w ośrodkach opiekuńczych, zakładach pracy, w samorządzie, w sądzie, szpitalu, itp. Projekty innowacyjne mogłyby dotyczyć zarówno niestandardowych miejsc realizacji lekcji, jak i sposobów, tematów, czy też osób je prowadzących. Najlepiej uczymy się, kiedy musimy innym wytłumaczyć zagadnienie. Nie jest nowy pomysł prowadzenia lekcji przez samych uczniów, czy wchodzenia studentów do szkoły, ale zaplanowanie całego cyklu nauczania realizowanego przez samych uczniów, lub napisanie przez nich podręcznika w formie komiksu, lub przeprowadzenie ewaluacji wewnętrznej pracy szkoły przez uczniów w formie spektaklu, filmu, prezentacji Power point i wiele innych inicjatyw, które mogłyby realizować ideę szkoły otwartej, innowacyjnej a jednocześnie skutecznej w przygotowaniu absolwentów do pełnienia aktywnych funkcji w społeczeństwie i gospodarce opartej na wiedzy.

  • współpracy szkoły z pracodawcami, lokalnymi środowiskami gospodarczymi (uczenie przedsiębiorczości w praktyce). Świetnym przykładem jest projekt realizowany w Rzeszowie we współpracy RZL Rzeszowskich Zakładów Lotniczych, zakładów lotniczych z innych miast, kilku uczelni politechnicznych – oferujących pasjonujące lekcje z przedmiotów technicznych np. „Odlotowa fizyka”. Więcej informacji na ten temat – Podkarpacki Kurator Oświaty.

  • współpracy z rodzicami i ze środowiskiem lokalnym – instytucjami, administracją i organizacjami pozarządowymi. Szkoła w wielu krajach pełni rolę centrum życia kulturalnego, politycznego, społecznego. Czynnikiem chroniącym przed zachowaniami destrukcyjnymi i antyspołecznymi jest zakorzenienie w środowisku lokalnym, brak anonimowości i silne więzi rodzinne oraz społeczne. Takie podejście realizowane jest w projekcie europejskim szkół promujących zdrowie (program SHE). Zakorzenienie w środowisku lokalnym może być realizowane poprzez projekty angażujące rodziców w życie szkoły, wspólne inicjatywy lokalne, tworzenie partnerstwa z organizacjami pozarządowymi, czy podejmowanie przez młodzież szkolną działań na rzecz grup zagrożonych wykluczeniem społecznym;

  • projektów realizowanych wspólnie przez szkołę i uczelnię (taki projekt widziałam we Włoszech, uczelnia i szkoła zrealizowały eksperyment, którego efekty były prezentowane w formie ekspozycji w dużym, lokalnym centrum handlowym);


Przeciwdziałanie patologii społecznej przy wykorzystaniu nowych metod w edukacji gimnazjalnej i ponadgimnazjalnej to udzielanie szkole pomocy w tworzeniu warunków sprzyjających uczeniu się i zaangażowaniu uczniów.
4. Przedstawienie grup docelowych, które mogą pojawić się w projektach innowacyjnych w ramach Tematu Przeciwdziałanie patologii społecznej przy wykorzystaniu nowych metod edukacji gimnazjalnej i ponadgimnazjalnej.
Działania związane z zapobieganiem i przeciwdziałaniem patologii społecznej wśród młodzieży przy wykorzystaniu nowych metod edukacji gimnazjalnej i ponadgimnazjalnej mogą być adresowane do następujących osób, grup, instytucji, organizacji:

  • szkoły, zespoły szkół, uczelnie;

  • placówki wychowania pozaszkolnego (pałace młodzieży, młodzieżowe domy kultury, ogniska pracy pozaszkolnej, ogrody jordanowskie, międzyszkolne ośrodki sportowe, ośrodki politechniczne, pozaszkolne placówki specjalistyczne),

  • organizacje młodzieżowe i lokalne instytucje kultury (np gminny lub miejski dom kultury, klub młodzieżowy)

  • nauczyciele, stowarzyszenia nauczycieli, doradcy metodyczni, nauczyciele konsultanci z placówek doskonalenia nauczycieli;

  • dyrektorzy szkół, wizytatorzy;

  • organizacje pozarządowe działające w partnerstwie ze szkołą lub placówką;

  • hospicja, organizacje wolontariatu;

  • młodzieżowe ośrodki socjoterapii;

  • młodzieżowe ośrodki wychowawcze;

  • świetlice terapeutyczne, świetlice środowiskowe,

  • organizatorzy turystyki;

  • studenckie koła naukowe, sportowe i zainteresowań;

  • samorządy lokalne w partnerstwie ze szkołami;

W związku z wprowadzaną wraz z nową podstawą programową - możliwością realizowania zajęć fakultatywnych z wychowania fizycznego, zajęć uzupełniających do wyboru przez ucznia, ważne staje się włączanie do szkolnej oferty związanych ze sportem i reakcją instytucji samorządowych i stowarzyszeń (np. Miejskie i Gminne Ośrodki Sportu i Rekreacji, PTTK, Domy Kultury, kluby sportowe i inne).


Wśród szczegółowych kryteriów wyboru projektów innowacyjnych powinny znaleźć się następujące wymagania wobec zgłaszanych projektów:

Rozwijanie umiejętności społecznych i emocjonalnych młodzieży, umożliwiających prawidłowe funkcjonowanie w relacjach interpersonalnych i grupowych, a w szczególności:

  • rozwijanie poczucia własnej wartości i tolerancji wobec „inności”,

  • podnoszenie umiejętności komunikowania się z innymi, w tym za pomocą narzędzi technologii informacyjno – komunikacyjnych tak, aby szanować prawa rówieśników, nauczycieli i innych użytkowników nowoczesnych mediów,

  • dokonywanie wyborów, podejmowanie decyzji, dążenie do realizacji wyznaczonych celów,

  • rozwijanie samorządności i wolontariatu,

  • kształtowanie umiejętności liderskich młodego pokolenia.


Wspieranie rozwoju młodzieży poprzez rozwijanie zainteresowań, uzdolnień, talentów, doskonalenie różnorodnych umiejętności i pogłębianie wiedzy, w tym szczególnie:

  • rozwijanie kompetencji kulturowych dzieci i młodzieży, przygotowanie do aktywnego uczestnictwa młodzieży w życiu kulturalnym i publicznym,

  • prowadzenie zajęć kształtujących tożsamość kulturową i społeczną młodych ludzi, budujących poczucie przynależności do wspólnoty lokalnej,

  • prowadzenie działań promujących twórczość dziecięcą i młodzieżową oraz jednostki wybitnie uzdolnione,

  • działania alternatywne wykorzystujące kontakt ze sztuką, kulturą, wiedzą, nowoczesną technologią.


Kreowanie wzorca lidera młodzieżowego funkcjonującego w społeczności globalnej, działającego na rzecz społeczności lokalnej, wykorzystującego różnorodne, nowoczesne technologie, a w szczególności:

  • zajęcia pogłębiające umiejętność korzystania z nowoczesnych technologii, wizyty w muzeach świata, tworzenie filmów, programowanie,

  • warsztaty kształtujące umiejętność korzystania z informacji, jako źródła budowania wspólnot ( hobbystycznych, etnicznych, specjalistycznych, etc.),

  • zajęcia wykorzystujące nowoczesne technologie w sztuce, kulturze, nauce, zabawie, poznawanie innych kultur, kontakty międzynarodowe,

  • warsztaty budowania programów autorskich i ich wykorzystania dla potrzeb szkoły, placówki, środowiska rówieśniczego.

Zapis art. 56 ust. 1 ustawy o systemie oświaty umożliwia działanie w szkole i placówce stowarzyszeń i innych organizacji (z wyjątkiem partii i organizacji politycznych), których celem jest działalność wychowawcza albo rozszerzanie i wzbogacanie form działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej szkoły lub placówki. Wymienione stowarzyszenia i organizacje mogą podjąć działalność w szkole lub placówce po uzyskaniu zgody jej dyrektora, wydanej po uprzednim uzgodnieniu warunków tej działalności oraz po uzyskaniu pozytywnej opinii rady szkoły lub placówki.


W projektach innowacyjnych mających na celu przeciwdziałanie patologii społecznej przy wykorzystaniu nowych metod w edukacji gimnazjalnej i ponadgimnazjalnej należy promować otwarcie szkoły po godzinach lekcyjnych na potrzeby spotkań i działań organizacji młodzieżowych (harcerstwo, zespoły muzyczne, kluby turystyczne, filmowe itp.), a także zapewnić możliwości spędzania wolnego czasu na zajęciach sportowych, artystycznych, informatycznych, twórczych, naukowych, teatralnych i wielu innych, które będą odpowiedzią na potrzeby młodych ludzi.
Reasumując można powiedzieć, że szkoła jako miejsce codziennych spotkań uczniów i nauczycieli może w istotny sposób wpływać na losy swoich wychowanków, kształtować ich postawy, wspierać rozwój i przygotowanie do życia w społeczeństwie – lub też stanowić źródło frustracji, niepowodzeń, przyczyniać się do wykluczenia społecznego lub wzmacniać zachowania i postawy prowadzące w dalszej kolejności do dysfunkcji i patologii społecznej. Istnieje wiele uwarunkowań a tym samym wiele możliwych ścieżek oddziaływania. Projekty innowacyjne dają szansę poszukiwania i testowania nowych rozwiązań i metod w edukacji szkolnej w celu przeciwdziałania patologii społecznej wśród młodzieży gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych.

Przypisy:



  1. www.profesor.pl/mat/na7/na7_b_macioszek_030721_1.php?id_m=5428;

  2. M. Lipka, Zjawiska patologii społecznej wśród młodzieży, Warszawa 1977;

  3. L. Pytka, Pedagogika resocjalizacyjna, wybrane zagadnienia teoretyczne, diagnostyczne i metodyczne. Wyd. APS Warszawa 2005, s.85

  4. L. Pytka, Zakres pojęcia patologii społecznej, „Oświata i Wychowanie”, 1986, nr 40;

  5. L. Pytka, Pedagogika resocjalizacyjna, wybrane zagadnienia teoretyczne, diagnostyczne i metodyczne. Wyd. APS Warszawa 2005, s.93

  6. Z. Gaś, Profilaktyka uzależnień, Warszawa 1993,

  7. J. Szymańska, Klimat społeczny szkoły, „Remedium” 2007;

  8. „Tutoring w szkole. Miedzy teorią a praktyką zmiany edukacyjnej”. - praca pod redakcją P. Czekierdy, M. Budzyńskiego, J. Traczyńskiego, Z. Zalewskiego

i A. Zembrzuskiej;


Ekspertyza na temat : „Przeciwdziałanie patologii społecznej przy wykorzystaniu nowych metod w edukacji gimnazjalnej i ponadgimnazjalnej”. Elżbieta Nerwińska








©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna