Przełożył Jerzy Prokopiuk



Pobieranie 0.93 Mb.
Strona10/13
Data07.05.2016
Rozmiar0.93 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13

Kontrast między organizacją religijną a świecką nie był jednak tak wielki, jak moglibyśmy sądzić. Tytuły możnych świeckich były dziedziczone w ramach rodów i podobnie dziedziczone były wysokie tytuły w bractwach religijnych. Stanowiły one główną pozycję posagu obiecywanego przy małżeństwie. Inicjacja do bractwa Ludożerców czy bractwa Błaznów oznaczała uzyskanie przywilejów, do których po­siadało się prawo dzięki urodzeniu lub małżeństwu, a przywileje te byty potwierdzane, podobnie jak wszystkie inne, przez rozdział dóbr. Okres więc, gdy organizacja plemienia zasadzała się na przynależności religijnej, nie byt okresem, w którym wielkie rodziny rezygnowały ze swej odziedziczonej pozycji, lecz jedynie okresem, gdy demonstrowały drugą grupę przywilejów, analogicznych do tych, jakie posiadały w świeckiej organizacji plemiennej.

Tym, co głównie pochłaniało Indian z wybrzeża północno-zachodniego, były właśnie rozgrywki mające na celu potwierdzenie i korzystanie ze wszystkich przywilejów i ty­tułów, które można było uzyskać od różnych przodków jako dar czy też dzięki małżeństwu. Uczestniczył w tym w jakimś stopniu każdy, a wykluczenie z tego było piętnem niewolnika. Operowanie bogactwem przekroczyło w tej kulturze wszelkie granice potrzeb ekonomicznych i ich zaspokajania. Obejmowało ono pojęcie kapitału, procentu i straty. Bogac­twem stały się nie tylko dobra, odkładane do skrzyń - aby można z nich korzystać na potlaczach - i nie spożytkowane poza wymianą, lecz - co jeszcze bardziej charakterystyczne - stały się nim także przywileje pozbawione funkcji ekono­micznych. Bogactwem były pieśni, mity, „nazwane" słupy przed domem wodza plemienia, imiona ich psów, łodzi itp. Szanowane przywileje, takie jak prawo przywiązywania tancerza do słupa, przynoszenie tłuszczu tancerzom, aby mogli wysmarować nim twarze, czy kawałków kory cedrowej, aby mogli zetrzeć tłuszcz z twarzy, były traktowane jak bogactwo i dziedziczone. W sąsiednim plemieniu Bella Coola mity rodzinne były własnością tak bardzo cenioną i pielęgnowaną, że wśród elity plemienia weszły w zwyczaj małżeństwa w rodzinie, aby nie trwonić takiego bogactwa między niegodnych posiadania go91.

Operowanie bogactwem na wybrzeżu północno-zachodnim jest pod wieloma względami oczywistą parodią naszej organizacji gospodarczej. Plemiona tutejsze nie używały bogactwa celem zyskania równowartości w dobrach eko­nomicznych, lecz posługiwały się nim jako żetonem o stałej wartości w grze, którą chciały wygrać. Dla nich życie przedstawiało się jako drabina, której szczeblami były tytuły i związane z nim przywileje. Osiągnięcie każdego następnego wymagało rozdzielania wielkich bogactw, które powracały z nawiązką, aby umożliwić wejście na jeszcze wyższy szczebel, do którego wspinający się dążył.

Jednakże pierwotny związek bogactwa z potwierdzeniem tytułów stanowi tylko część obrazu. Rozdział własności rzadko kiedy miał tak prosty charakter. Zasadnicza przyczyna zabiegów mieszkańca wybrzeża północno-zachodniego o tytuły, bogactwo, znaki rodowe i przywileje tkwi w tym, co stanowi główną sprężynę ich kultury: wszystkie te dobra są potrzebne, które służą do zawstydzenia rywali. Każdy człowiek, stosownie do środków, nieustannie współzawod­niczył z innymi, by nie dać się wyprzedzić w rozdziale majątku. Chłopiec, który właśnie otrzymał coś na własność po raz pierwszy, wybierał innego chłopca, któremu dawał podarunek. Wybrany nie mógł mu odmówić, nie przyznając się do klęski na samym wstępie, i zmuszony byt zrewanżować się za dar innym, o równej wartości. Kiedy nadchodził czas rewanżu, a pierwszy chłopiec nie podwoił swego daru, okrywał się hańbą i był zdegradowany w oczach innych, natomiast prestiż rywala odpowiednio wzrastał. Tak rozpo­częte zawody ciągnęły się przez całe życie. Jeśli mu się powodziło, to grał stale powiększającą się ilością swoich dóbr i miał do czynienia z coraz to groźniejszymi rywalami. Była to prawdziwa walka. „Nie walczymy bronią. Naszą bronią jest nasza własność"92 - powiadają Kwakiutlowie. Człowiek, który podarował miedziak, pokonał rywala tak, jakby pokonał go w szyku bojowym. Kwakiutlowie kładą znak równania między tymi dwiema formami. Jeden z ich tańców nazywał się: „Wnoszenie krwi do domu", a niesione w nim przez mężczyzn świerkowe wieńce miały przedstawiać głowy nieprzyjaciół zdobyte na wojnie. Wieńce te wrzucali do ognia, wykrzykując imiona wrogów, których przed­stawiały, i krzycząc z radości, kiedy je ogarniał płomień. Jednakże wieńce te wyobrażały miedziaki, które wydali, a wykrzykiwane imiona były imionami rywali, których pokonali w rozdziale własności.

Celem wszystkich starań Kwakiutlów było wykazanie wyższości nad przeciwnikami. Tę chęć wyższości przejawiali w sposób pozbawiony wszelkich hamulców. Znajdowała ona wyraz w bezkrytycznym chwaleniu się i wyśmiewaniu, kogo się dało. Mowy wodzów wygłaszane na potlaczach, ocenione według wzorów innych kultur, są przykładem bezwstydnej megalomanii.

Ja jestem wielki wódz, który zawstydza ludzi.

Ja jestem wielki wódz, który zawstydza ludzi.

Nasz wódz na twarzach wywołuje wstyd.

Nasz wódz na twarzach wywołuje zawiść.

Nasz wódz jest taki, że ludzie wprost muszą zakrywać twarze,

kiedy on tyle czyni na tym świecie Raz po raz tłuste uczty wyprawiając dla wszystkich plemion.

Jedyne wielkie drzewo to ja - wódz!

Jedyne wielkie drzewo to ja - wódz!

Wy zależycie ode mnie, plemiona.

Na tyłach domu siedzicie, plemiona.

Jam jest ten pierwszy, który wam mienie daje,

plemiona. Jam jest wasz Orzeł!

Przynieście wasze dowody własności tutaj, plemiona,

aby na próżno spróbował obliczyć to, co ma rozdać

mnożący miedziaki wasz wielki wódz.

Nuże, podnieście niedosięgiy siup, mój słup potlaczu,

Bo to jedyne grube drzewo z drzew, bo to jedyny

gruby korzeń plemion.

Wasz wódz w tym domu rozgniewa się teraz.

Wasz wódz odtańczy teraz taniec gniewu.

Taniec wściekłości odtańczy wasz wódz!93

Jestem Yaqatlenlis, jestem Pochmurny i jestem Sewid;

jestem wielki Jedyny i jestem Pan Dymu i jestem Wspaniały Gospodarz Uczt. Oto imiona, które w darze ślubnym byty mi dane, kiedy za żony bratem córki wodzów wszędzie tam, dokąd jeździłem. Dlatego śmieszy mnie tylko, co mówią mniejsi wodzowie, bo nie zdołają nigdy mnie poniżyć obgadywaniem mojego imienia. Czy kto dorasta choć do pięt mym przodkom, prawdziwym wodzom? Dlatego znają mnie wszystkie plemiona na całym świecie. Wódz, mój praojciec, pierwszy rozdał mienie na wielkiej uczcie.

Inni starają się go naśladować - tylko to mogą. Próżno starają się czynić, jak czynił wódz mój praojciec, który jest korze­niem mojego rodu.

Ja jestem nad plemionami,

Ja jestem jeden nad plemionami.

Każdy wódz plemienia to tylko wódz plemienia.

Ja jestem jeden nad plemionami.

Wśród zaproszonych wodzów szukam wielkiego tak jak ja.

Lecz prawdziwego wodza nie ma wśród tych gości. Oni nie wyprawiają nigdy uczt u siebie, Te sieroty, biedaki, ci wodzowie plemion! Hańbą się okrywają! Ja jestem ten, co daje wydry morskie wodzom,

tym gościom, wodzom plemion. Ja jestem ten, co daje chyże czółna wodzom,

tym gościom, wodzom plemion.

Te hymny samouwielbienia wyśpiewywali członkowie świty wodza plemienia przy wszystkich wielkich okazjach: są one najbardziej charakterystycznym wyrazem kultury Kwakiutlów. Wszystkie uznawane przez nich pobudki ześrodkowały się wokół żądzy wywyższenia. Wszystko: organizacja społecz­na, instytucje gospodarcze, religia, narodziny i śmierć miały służyć jako jej wyraz. Triumf w ich pojęciu obejmował wyśmianie i publiczne wyrażenie pogardy przeciwnikom, którzy, zgodnie z tradycją, byli także zaproszonymi gośćmi. Z okazji potlaczu grupa gospodarza rzeźbiła figury natural­nej wielkości wyobrażające wodza, który miał otrzymać miedziaka. Jego nędzę symbolizowały wystające żebra, a postawa pozbawiona godności podkreślała fakt, że nikt się z nim nie liczy. Wódz, który był gospodarzem, śpiewał pieśni wyrażające pogardę dla gości:



Wa, zejść mi z drogi, Wa, zejść mi z drogi! Głowy odwróćcie, abym pofolgował gniewowi swemu

i zbił bratnich wodzów. Oni udają, ci wszyscy wodzowie; wciąż obracają

tym samym miedziakiem, wciąż ten sam

miedziak dają małym wodzom. Ach, nie proście łaski, Ach, nie proście laski, próżno rąk nie wznoście,

śliniące się mazgaje. Ja się śmieję, szydzę z tego, kto skrzynie z dobytkiem

opróżnia u siebie w domu,

tam w domu potlaczu,

tam w domu uczty, gdzie gości się głodzi.

Oto powód mojego śmiechu,

Powód mojego śmiechu z tego, kto nie ma nic.

Z tego, kto wciąż powtarza, że przodków miał wodzów.

Maluczcy nie mają przodków pośród wodzów.

Maluczcy nie mają imion po praojcach.

Maluczcy, którzy pracują,

Maluczcy, którzy pracują ciężko,

Którzy błądzą na każdym kroku, którzy z nędznych

kątów świata się wywodzą. Oto jest powód jedyny mojego śmiechu.

Ja jestem wielki wódz, który zwycięża,

Ja jestem wielki wódz, który zwycięża

Och, róbcie dalej swoje!

Szydzę z tych tylko, co na tym świecie kręcą się w kółko

ciężko pracują i jak łososie tracą ogony, Z wodzów podwładnych wielkiego wodza, z tych tylko szydzę.

Ha! Łaski dla nich! Olejem natłuśćcie ich włosy suche i kruche,

Włosy takich, co się nie czeszą. Szydzę z wodzów podwładnych prawdziwego wodza.

Ja jestem wielki wódz, który zawstydza ludzi94.

Cały system gospodarczy wybrzeża pómocno-zachodniego koncentrował się wokół tej obsesji. Dla wodza istniały dwa sposoby uzyskania pożądanego zwycięstwa. Pierwszy to zawstydzenie rywala darem o większej wartości niż to, czym ten mógłby się zrewanżować, doliczając wymaganą nadwyż­kę. Drugi zaś to zniszczenie własności. W obu przypadkach ofiarowanie daru było wezwaniem do rewanżu, chociaż w pierwszym bogactwo ofiarodawcy wzrastało, a w drugim pozbawiał się on posiadanych dóbr. Skutki tych dwóch metod wydają się nam całkowicie różne. Dla Kwakiutlów były to tylko uzupełniające się sposoby pokonania rywala, a najwyższą chwałą w życiu byt akt całkowitego zniszczenia. Było to takie samo wyzwanie jak sprzedaż miedziaków, a rzucano je zawsze celem przeciwstawienia się rywalowi, który, chcąc uniknąć wstydu, musiał wówczas zniszczyć taką samą liczbę wartościowych dóbr.

Niszczenie dóbr przyjmowało różnorakie formy. Wielkie potlacze, w czasie których spożywano duże ilości oleju z ryb „świec", traktowano jako zawody w niszczeniu. Gości szczodrze karmiono olejem i wylewano go do ognia. Siedzą­cym w pobliżu żar płonącego oleju sprawiał dużą przykrość, co uważano również za składową część zawodów. Aby uchronić się od wstydu, musieli bez ruchu leżeć na swoich miejscach, chociaż buchający ogień sięgał krokwi dachu. Gospodarz musiał również okazywać całkowitą obojętność w obliczu niebezpieczeństwa zniszczenia domu. Niektórzy najwybitniejsi wodzowie mieli wyrzeźbioną na dachu figurę mężczyzny. Nazywano ją rzygaczem; rynna zainstalowana była w ten sposób, że ciągły strumień cennego oleju tryskał z otwartych ust figury i spływał w dół do ogniska w domu. Jeśli olejna uczta przewyższała wszystkie uczty wydane kiedykolwiek przez podejmowanego wodza, winien był opuścić ów dom i podjąć przygotowania do uczty rewan­żowej, która musiała prześcignąć ucztę wydaną przez rywala. Jeśli sądził, że uczta olejna nie dorównała uczcie poprzednio wydanej przez niego, obrzucał gospodarza obelgami, a ten znowu starał się w inny sposób udowodnić swą wielkość. W tym celu mógł polecić swym posłańcom, by rozbili w kawałki cztery łodzie, przynieśli szczątki i wrzucili w ogień. Mógł zabić niewolnika. Mógł zniszczyć pewną liczbę miedziaków. Ale miedziaków zniszczonych na potlaczach właściciel bynajmniej nie tracił. Istniało tu wiele stopni zniszczenia. Wódz, który uważał daną okazję za nie dość ważną, aby podarować cennego miedziaka, mógł odciąć tylko jego kawałek, a wtedy i rywal musiał odciąć kawałek z miedziaka równej wartości. Rewanż był taki, jakby to cały miedziak został ofiarowany. W zawodach z różnymi rywalami miedziaki mogły być rozrzucone na setki mil wzdłuż wybrzeża. Kiedy w końcu wielkiemu wodzowi udało się odzyskać rozrzucone kawałki, kazał je łączyć i miedziaki zyskiwały wówczas jeszcze większą wartość.

Zgodnie z filozofią Kwakiutlów mszczenie miedziaka było tylko jednym z wariantów tego zwyczaju. Wielki wódz wzywał swe plemię i ogłaszał potlacz. „Ponadto jestem tak dumny, że zniszczę w ogniu miedziaka imieniem Dundalaju, który jęczy u mnie w domu. Wszyscy wiecie, ile za niego zapłaciłem. Kupiłem go za cztery tysiące derek. Teraz zniszczę go, aby pokonać mojego rywala. Dla was, o plemię moje, zamienię mój dom w pole walki. Cieszcie się wodzo­wie, oto po raz pierwszy został wydany tak wielki potlacz"95. Wódz wrzucał swojego miedziaka do ognia, który go trawił, albo z jakiegoś przylądka ciskał go do morza. Pozbawiał się bogactwa, ale zdobywał ogromny prestiż. Zyskiwał przez to ostateczne zwycięstwo nad swoim rywalem, który musiał zniszczyć miedziaka równej wartości albo wycofać się z zawodów pokonany.



Od wodza wymagano butnego, a w pewnym stopniu tyrańskiego zachowania. Istniały oczywiście wytworzone przez kulturę środki powściągania zbyt despotycznej inter­pretacji roli wodza. Nie wolno mu było niszczyć bogactwa w stopniu, który by spowodował całkowite zubożenie jego ludu, ani wdawać się w zawody, które doprowadzić by mogły lud do ruiny. Wielki hamulec społeczny, który ograniczał to działanie, Kwakiutlowie formułowali jako zakaz moralny: zakaz przesady. Przesada była zawsze niebezpieczna i wódz musiał się trzymać pewnych granic. Granice te, określone przez obyczaj, pozwalały, jak zoba­czymy, na wiele skrajnych posunięć, ale wodza zawsze można było pohamować, jeśli jego wymagania szły dalej, niż mogło na to pozwolić plemię. Kwakiutlowie uważali, że szczęście opuszcza tego, kto posuwa się za daleko, i traci poparcie swych zwolenników. Społeczeństwo wyznaczało granice, choć granice te wydają się nam fantastyczne.

Ta chęć wywyższenia się, tolerowana w takich rozmiarach na wybrzeżu północno-zachodnim, znajdowała wyraz w każ­dym szczególe wymiany odbywającej się na potlaczach. Zaproszenia na wielkie potlacze wysyłano na rok lub więcej naprzód i przybywały naładowane łodzie możnych przedstawicieli odległych plemion. Gospodarz rozpoczynał sprze­daż miedziaków chełpliwym przemówieniem, ukazując wspa­niałość swego imienia i miedziaków. Wzywał gości, by pokazali, co przygotowali jako dar rewanżowy. Goście zaczynali skromnie, ofiarowując najmniejszą cząstkę przy­gotowanego towaru, stopniowo zmierzając do punktu kul­minacyjnego. Grupa sprzedającego przyjmowała drwiąco każde zwiększenie proponowanego dobra: „Myślicie, że to koniec? Byliście nieprzezorni, decydując się na kupno tego dużego miedziaka. To jeszcze nie koniec; dacie więcej. Cena miedziaka musi odpowiadać mojej wielkości. Żądam jeszcze czterystu". Nabywca odpowiadał: „Dobrze wodzu. Jesteś bezlitosny", i posyłał po derki, których od niego żądano. Obliczający derki liczył je na głos i zwracał się do zgromadzonych: „Hej, członkowie plemion! Czy widzicie, jak kupujemy derki? Moje plemię jest silne, kiedy kupuje miedziaki. Nie takie jak wasze. W stosie, który tu mam, jest tysiąc sześćset derek. Wodzowie Kwakiutlów, oto moja odpowiedź tym, którzy nie wiedzą, jak kupować miedziaki". Kiedy skończył, wstawał wódz jego plemienia i zwracał się do ludu: „Oto moje imię. Taka jest waga mego imienia. Ta góra derek sięga nieba. Moje imię to imię Kwakiutlów, a wy nie potraficie zrobić tego, co my. Uważajcie, a później poproszę was, byście coś ode mnie kupili. Choć nie spodzie­wam się, by nastąpiła chwila, kiedy się to stanie". Ale był to dopiero początek sprzedaży miedziaka. Wódz grupy sprzedającej wstawał i wyliczał przykłady swojej wielkości i swoje przywileje. Opowiadał o mitycznych przodkach i mówił: „Ja wiem, jak kupować miedziaki. Ty zawsze twierdzisz, że jesteś bogaty, wodzu. Czy nie pomyś­lałeś o tym miedziaku? Daj jeszcze tysiąc derek, wodzu". W ten sposób cena miedziaka rosła, póki nie zapłacono za niego trzech tysięcy dwustu derek. Następnie żądano od nabywcy cennych skrzyń, aby w nich złożyć derki. Przyno­szono je. Potem trzeba było jeszcze więcej darów, „aby przyozdobić właściciela miedziaka". Nabywca zgadzał się i na to i ofiarowywał je, mówiąc: „Słuchajcie, wodzowie. Niech ozdobi was ta łódź warta pięćdziesiąt derek i ta mająca wartość pięćdziesięciu derek, i ta łódź jeszcze mająca wartość pięćdziesięciu derek, a także niech ozdobi was tych dwieście derek. Razem jest cztery tysiące derek. Na tym koniec". „Zgadzam się na tę cenę" - odpowiadał właściciel. Ale nie byt to jeszcze koniec. Teraz nabywca zwracał się do właściciela miedziaka, mówiąc: „Co? Zgodziłeś się na tę cenę wodzu? Za wcześnieś to zrobił. Masz o mnie niskie pojęcie, wodzu. Jestem Kwakiutlem, jednym z tych, od którego wszystkie plemiona na świecie wzięły swoje nazwy. Poddałeś się, skończyłem handlować z tobą. Zawsze jesteś od nas gorszy". Następnie kazał swym posłańcom zawołać swą siostrę, księżniczkę, i dawał rywalom jeszcze dwieście derek, „strój księżniczki"96. W ten sposób liczba derek przekraczała cztery tysiące.

Tak mniej więcej wyglądał zwykły zakup miedziaka. W zawodach między stawnymi wodzami gwałtowność i ry­walizacja, stanowiące istotę tej kultury, znajdowały swe ujście. Historia konfliktu między wodzami Kwakiutlów Szybkobiegaczem a Marnotrawcą, pokazuje, jak współ­zawodnictwo zamieniało się w otwartą wrogość. Ci dwaj wodzowie byli przyjaciółmi. Marnotrawca zaprosił klan swego przyjaciela na ucztę z ikry łososia i lekkomyślnie podał tłuszcz i ikrę w łodziach nie tak czystych, jak tego wymagało należyte uhonorowanie gości. Szybkobiegacz uznał to za wielką zniewagę. Odmówił jedzenia, kładąc się zakrywał twarz czarną derką z niedźwiedziej skóry, a wszyscy jego krewni, widząc jego oburzenie, poszli za tym przykładem. Gospodarz namawiał ich do jedzenia, ale Szybkobiegacz nakazał swemu wysłannikowi poskarżyć się na tę zniewagę:

„Nasz wódz nie będzie jadł brudów, które mu dałeś, flej­tuchu". Marnotrawca odparł z pogardą: „Niech będzie, jak mówisz. Przemawiasz, jak byś był człowiekiem bardzo boga­tym". Na to Szybkobiegacz: „Jestem człowiekiem bardzo bogatym", i kazał przynieść swego miedziaka, zwanego Potworem Morskim. Kiedy go przyniesiono, wrzucił mie­dziaka w ognisko, „aby zgasić ogień swego rywala". Marno­trawca również posłał po swego miedziaka. Przyniesiono mu miedziaka, który nazywał się Oglądany Podejrzliwie:

włożył go także do ogniska, w miejscu uczty, „aby podtrzymać ogień". Ale Szybkobiegacz miał jeszcze jednego miedziaka, Żurawia, i postawszy po niego włożył go do ogniska „aby zdusić ogień". Marnotrawca nie miał więcej miedziaków, nie mógł więc już nic dorzucić, aby podtrzymać ogień, i poniósł klęskę w pierwszym starciu.

Następnego dnia Szybkobiegacz wydał ucztę rewanżową i posłał swych ludzi, aby zaprosili Marnotrawcę. Ten zastawił taką ilość swego majątku, aby móc pożyczyć inny miedziak. Kiedy podano mu dzikie jabłka i tłuszcz, odmówił jedzenia w tych samych słowach, których Szybkobiegacz użył po­przedniego dnia, i posłał swą świtę pomocników, by przy­nieśli mu miedziaka zwanego Obliczem Dnia. Tym mie­dziakiem zgasił ogień rywala. Szybkobiegacz wstał i zwrócił się do obecnych: „Oto moje ognisko zostało wygaszone. Ale poczekajcie. Siadajcie i patrzcie, co zrobię". Wprawił się w podniecenie w tańcu Bractwa Błaznów, którego był członkiem, i zniszczył cztery łodzie swego teścia. Jego świta przyniosła je do domu, gdzie odbywała się uczta, i rzuciła w ognisko, by zniweczyć hańbę zgaszenia ich ognia miedzia­kiem Marnotrawcy. Goście musieli za wszelką cenę pozostać na swoich miejscach albo przyznać się do klęski. Derka z czarnego niedźwiedzia należąca do Marnotrawcy spaliła się, a skóra na nogach pokryła bąblami, ale nie opuścił swego miejsca. Dopiero, kiedy ogień zaczął przygasać, Marnotrawca wstał, jakby nic się nie stało, i przystąpił do uczty, aby okazać całkowitą obojętność wobec ekstrawagancji swego rywala.

Szybkobiegacz i Marnotrawca stali się teraz jawnymi wrogami. Postanowili więc zorganizować konkurencyjne inicjacje do tajemnych bractw, korzystając raczej ze swych religijnych niż świeckich przywilejów. Marnotrawca w ta­jemnicy zamierzał to urządzić w czasie obrzędu zimo­wego, a Szybkobiegacz, dowiedziawszy się o tym przez swoich donosicieli, postanowił go przewyższyć. Marno­trawca przygotowywał inicjację syna i córki, natomiast Szybkobiegacz dwóch synów i dwóch córek. Szybkobie­gacz zdystansował swego rywala, i kiedy wyprowadzono z miejsca odosobnienia czworo jego dzieci, a podniecenie w tańcu sięgało szczytu, kazał tancerzom Bractwa Błaz­nów i Szarego Niedźwiedzia oskalpować i zarżnąć niewol­nika, a Ludożercom zjeść go. Skalp podarował Marno­trawcy, który oczywiście nie miał czym dorównać temu niezwykłemu wyczynowi.

Ale Szybkobiegacz osiągnął jeszcze inny triumf. Córki jego, przygotowywane do inicjacji jako tancerki tańca wojennego, zażądały, aby poddano je próbie ognia. Wokół ogniska wzniesiono wał z drzewa, a córki przywiązano do desek, by oddać je na pastwę płomieni. Jednakże zamiast nich rzucono w ogień dwóch niewolników, także przywiąza­nych do desek, ubranych w stroje tancerzy wykonujących taniec wojenny. Cztery dni córki Szybkobiegacza pozo­stawały w ukryciu, a następnie pozornie zmartwychwstały z zachowanych popiołów niewolników. Marnotrawca nie był w stanie dorównać niczym tej demonstracji przywilejów i odjechał razem ze swymi ludźmi, by walczyć z plemieniem Nutka. Z wojny tej powrócił tylko jeden człowiek, aby opowiedzieć o klęsce i śmierci uczestników wyprawy97.

Wszystko to opowiada się jako historię prawdziwą, a istnieją też relacje naocznych świadków o innych zawo­dach, które różnią się tylko wyczynami rywalizujących wodzów, celem wykazania swej wielkości. Przy pewnej okazji, a było to za życia ludzi do dziś żyjących, wódz usiłował „wygasić" ogień swego rywala siedmioma łodziami i czterystu derkami, a gospodarz, przeciwstawiając się, lat do ognia olej. Zapalił się dach i prawie cały dom uległ zniszczeniu, podczas gdy zainteresowani nie opuszczali swych miejsc i z pozorną obojętnością posyłali po coraz nowe przedmioty, aby wrzucać je do ognia. „Potem wrócili ci, którzy poszli po dwieście derek i rozciągnęli je nad ogniskiem gospodarza. Teraz oni «wygasili» je. Wtedy gospodarz wziął większą ilość jagód krzewu salal i dzikich jabłek oraz miedziaka, którego jego córka miała w czasie tańca, i wrzucił to wszystko do biesiadnego ogniska. Czterech młodych chłopców, którzy czerpali olej, wlało chochlę tego tłuszczu do ognia, a olej i derki spłonęły razem. Gospodarz wziął trochę oleju i opryskał nim swoich rywali"98.

Takie zawody stanowiły szczyt ambicji. Obraz idealnego mężczyzny w pojęciu Kwakiutlów wiązał się z tymi zawodami i wszystkie motywacje z tym związane uważano za cnotę. Pewna stara kobieta-wódz, zwracając się w czasie potlaczu do swego syna, upominała go: „O ludu mój, mówię to przede wszystkim do mego syna. Przyjaciele, znacie wszak wszyscy moje imię. Znaliście mego ojca i wiecie, co zrobił z tym, co posiadał. Był lekkomyślny i nie troszczył się o to, co zrobił. Zabijał lub rozdawał jeńców. Rozdawał lub palił swe łodzie w ognisku w domu uczt. Rozdawał skóry wydr morskich rywalom we własnym plemieniu albo wodzom innych plemion, lub ciął je na kawałki. Wiecie, że to, co mówię, to prawda. Taka, mój synu, jest droga, którą wskazał ci ojciec i którą musisz kroczyć. Twój ojciec nie był zwykłym człowiekiem. Był prawdziwym wodzem wśród Koskimosów. Rób tak, jak robił twój ojciec. Drzyj tanie derki w kawałki albo oddawaj je plemieniu, które rywalizuje z nim. To wszystko". Syn odpowiedział: „Nie zamknę drogi, którą wyznaczył mi ojciec. Nie złamię prawa, które mój wódz mi wskazał. Oddaję te derki moim rywalom. Walka, którą toczymy, jest przyjemna, ciekawa i zacięta"99. Po czym rozdał wszystkie derki.

Okazji, przy których rozdzielanie własności przybierało tę formę, było na wybrzeżu północno-zachodnim mnóstwo. Wiele z tych wydarzeń zdaje się nie mieć nic wspólnego z wymianą towarów, a zachowanie się Kwakiutlów wobec małżeństwa, śmierci czy w obliczu jakiegoś nieszczęśliwego wypadku jest niepojęte, jeśli nie zrozumiemy szczególnej psychologii, która stanowi jego podstawę. Stosunki między płciami, religia, a nawet nieszczęście wykorzystywano w tej kulturze tak, by stały się okazją do okazania wyższości przez rozdzielenie lub zniszczenie własności. Najważniej­szymi okazjami były: wyznaczenie spadkobiercy, małżeństwo, zdobycie i okazanie mocy religijnej, żałoba, wojna i nie­szczęśliwy wypadek.

Wyznaczenie spadkobiercy było oczywistą okazją do zadokumentowania niepohamowanych roszczeń do wiel­kości. Mężczyzna musiał przekazać swemu następcy każde imię, każdy przywilej, a akt wymagał potwierdzenia charak­terystycznym rozdziałem i zniszczeniem majątku. Należało nałożyć „zbroję bogactwa" nowemu posiadaczowi. Potlacze z tej okazji były sprawą ważną i skomplikowaną, niemniej zasadnicza procedura była właściwie prosta. Potlacz „na cześć wielkiego imienia księcia Tlasotiwalisa" stanowi cha­rakterystyczny tego przykład. Była to uczta wydana dla wszystkich plemion jednego lineażu. Gdy się już zgromadzi­ły, wódz, ojciec Tlasotiwalisa, przedstawił w dramatyczny sposób przywileje, do których upoważniał go mit rodzinny, oraz ogłosił zmianę imienia swego syna. Jego potomek miał przyjąć jedno z tradycyjnych imion książęcych i przygotowa­no już dary, by rozdać je ku jego czci. W kulminacyjnym momencie tańca chór odśpiewał w imieniu ojca pieśń skomponowaną dla niego:

Przepuśćcie go i miedziaka dajcie mu

czym zawsze staram się pokonać

moich współzawodników - wodzów.

Nie proście łaski, wy plemiona, języki pokazując

i ręce z tyłu zaciskając100.

Młody książę wyszedł z pomieszczenia w głębi domu niosąc miedziak zwany Dentalayu. Ojciec zwrócił się do niego z upomnieniami: „Ach, wielki jesteś zaiste, wodzu Tlasotiwalisie! Czy naprawdę tego pragniesz? Czy naprawdę pragniesz, aby ten miedziak, który nosi imię Dentalayu, spoczął martwy w ognisku? Bądź godny swych przywilejów. Bo pochodzisz z rodu rozrzutnych wodzów, którzy tak robili z miedziakami noszącymi imiona" (to jest niszczyli je). Jego syn dokonywał ceremonialnego zniszczenia mie­dziaka i rozdawał jego części swoim rywalom, zwracając się do gości: „Podążam drogą wyznaczoną przez wodza, mego ojca, drogą, którą podąża rozrzutny, bezlitosny wódz, nie lękający się niczego. Naprawdę tak myślę, wodzowie; zatań­czyłem na śmierć Dentalayu dla was, o plemiona!"101. Roz­dawszy resztę swego dobra, przyjmował godność wodza, którym dotąd był jego ojciec.

Odmianą tego rodzaju potlaczu był potlacz z okazji osiągnięcia dojrzałości kobiety o najwyższej randze w rodzi­nie wodza, jego młodszej siostry lub córki. Wielkość imion trzeba było potwierdzić, podobnie jak wyznaczenie spadko­biercy, chociaż z mniejszą wystawnością. Gromadzono dużo dóbr przeznaczonych do rozdziału, lecz tym razem nie były to derki ani miedziaki, lecz części kobiecego stroju, łodzie, w których kobiety wyprawiały się na połów mięczaków, złote i srebrne bransolety i kolczyki, oraz kapelusze w kształ­cie koszów i ozdoby z muszli słuchotek (Haliotis). Rozdanie tych przedmiotów dawało wodzowi prawo do twierdzenia, że osiągnął następny stopień drabiny prowadzącej do godności pełnoprawnego wodza, zwanego przez Kwakiutlów „wodzem, który znalazł uznanie".

Potlacz wydawany na cześć spadkobiercy na wybrzeżu północno-zachodnim, mimo iż dawał sposobność do okaza­nia zadowolenia z siebie i popisania się, nie stanowił właściwych zawodów z rywalem i dlatego nie byt nigdy tak pełnym i właściwym wyrazem kultury Kwakiutlów, jak potlacz wydawany z okazji małżeństwa. Małżeństwo drama­tyzowano, podobnie jak zakup miedziaka i wojnę. Człowiek o jakimś znaczeniu, jeśli miał zamiar zawrzeć małżeństwo, gromadził swych krewnych i towarzyszy, jak gdyby miał ich poprowadzić na wyprawę wojenną, i ogłaszał: „Teraz bę­dziemy wojować z innymi plemionami. Pomóżcie mi spro­wadzić do domu żonę". Natychmiast podejmowano przygo­towania, ale bronią w tej walce były derki i miedziaki, stanowiące ich własność. Wojna polegała zasadniczo na wymianie dóbr.

Cenę, jaką narzeczony płacił za narzeczoną, podbijano ciągle, podobnie jak w przypadku nabywania miedziaka. Narzeczony ze swoją świtą udawał się do domu ojca narzeczonej. Każdy przedstawiciel możnej rodziny dawał część swego majątku, „aby podnieść narzeczoną z pod­łogi" lub „zrobić miejsce narzeczonej". Odliczano coraz więcej derek, aby przelicytować rodzinę przyszłego teścia i dowieść wielkości narzeczonego. Sporowi dawano je­szcze inny wyraz. Zwolennicy narzeczonego mogli uzbroić się i napaść na wieś narzeczonej, a wieś narzeczonej z kolei mogła napaść na atakujących. Obie strony dawały się nieraz ponieść bez opamiętania i w walce padali zabici. Teść mógł też ustawić w podwójnym szeregu swych ludzi, uzbrojonych w płonące głownie, i zaata­kować z dwóch stron grupę zięcia. Inne rodziny posiadały jako przywilej prawo rozpalania ogromnego ogniska, wo­kół którego ludzie narzeczonego musieli siedzieć bez ruchu, aż zaczynali płonąć. W tym czasie z pyska rzeźbionego potwora morskiego, który mógł być innym heral­dycznym przywilejem rodziny narzeczonej, wypadało sie­dem czaszek i ojciec narzeczonej drwił z ludzi narzeczone­go: „Strzeżcie się, Gwatsenox. To są czaszki zalotników, którzy przyszli tu, aby poślubić moje córki i uciekli przed ogniem"102.

Jak już wiemy, tym, co kupowano przy tej okazji, nie była właściwie narzeczona, lecz przywileje, które miała prawo przekazać swoim dzieciom. Z darem ślubnym łączył się nakładany na teścia obowiązek zrewanżowania się darami, których wartość, podobnie jak w każdej transakcji na wybrzeżu północno-zachodnim, wielokrotnie przekraczała wartość tej opłaty. Okazją do tych odpłat byty narodziny i osiągnięcie dojrzałości przez potomstwo. Wówczas ojciec żony oddawał zięciowi nie tylko wielekroć większą ilość dóbr materialnych niż ta, którą otrzy­mał, lecz także - co ważniejsze - imiona i przywileje, które miał prawo przelać na dzieci swych córek. Te imiona i przywileje stawały się własnością zięcia, ale tylko w tym sensie, że mógł on przekazać je spadkobiercom, których wolno mu było wybrać i którzy niekiedy nie byli dziećmi żony, z którą łączyło się to dziedzictwo. Nato­miast nie była to jego własność w tym znaczeniu, iżby mógł używać imion i przywilejów dla własnych popisów na potlaczach. W znaczniejszych rodzinach te rewanżowe dary ślubne odwlekano przez wiele lat po ślubie, dopóki najstarszy syn lub córka nie doszli do wieku, gdy mogli odbyć wtajemniczenie do górującego nad innymi bract­wami Ludożerców. Przy tych okazjach zięć, mający teraz otrzymać od teścia dar rewanżowy, zobowiązywał się zorganizować obrzęd zimowy i ponieść odpowiedzialność za rozdział majątku, który miał nastąpić w czasie tej uroczystości, a dar rewanżowy teścia umożliwiał mu zwią­zane z tym wydatki. Obrzęd ten koncentrował się wokół inicjacji dziecka zięcia do bractwa Ludożerców, a imię i przywileje, jakie młody mężczyzna lub kobieta wówczas otrzymywali, stanowiły zwrot za dokonaną przez rodziców zapłatę przy ślubie, najbardziej ceniony wkład w małżeń­ską transakcję.

Wysokość daru rewanżowego i czas jego złożenia zależały od znaczenia rodzin, liczby potomstwa i wielu innych względów, różnych w każdym przypadku. Jednakże sam obrzęd miał charakter trwały i dramatyczny. Teść przygoto­wywał się do niego latami. Kiedy nadszedł czas daru rewanżowego, upominał się o zwrot wszystkich swoich wierzytelności i gromadził w obfitości żywność, derki, skrzynie, naczynia, łyżki, kociołki, bransolety i miedziaki. Bransolety przywiązywano do kijów, po dziesięć do jednego, a łyżki i naczynia przymocowywano do długich lin, „kot­wicznych lin łodzi". Krewni teścia zbierali się, aby go wesprzeć i przyczynić się do okazałości, a krewni zięcia gromadzili się w uroczystym szyku przed domem zięcia wznoszącym się nad zatoką, Ludzie teścia budowali na plaży „łódź". Byt to czworobok o boku około stu stóp, spoczywający na piasku i zbudowany z wielu ceremonialnych skrzyń stanowiących skarb rodzinny, wymalowanych w pyski zwierzęce i wysadzanych zębami wydry morskiej. Do tej łodzi znoszono wszystkie towary zebrane przez teścia. Przód łodzi połączony był z płaskim dachem domu zięcia linami kotwicznymi, do których przymocowano rzeźbione drew­niane naczynia i cenne łyżki z rogów górskiego kozła. Wszyscy krewni teścia wchodzili do łodzi i na przemian z ludźmi zięcia śpiewali drogie pieśni Kwakiutlów. Żona zięcia, kobieta, za której dar ślubny miano się tego dnia rewanżować, znajdowała się w łodzi wraz ze swymi rodzica­mi, obwieszona ozdobami, które przekazywała mężowi. Wykonywała uroczysty taniec związany z tą uroczystością i obnosiła swe klejnoty: kółko w nosie z muszli słuchotki, tak wielkie, że dla podtrzymania go trzeba je było przywią­zywać do uszu, i kolczyki tak ciężkie, że przymocowywano je do pukli jej włosów. Kiedy skończyła tańczyć, teść wstawał i przekazywał prawo do wszystkich dóbr znajdujących się w łodzi swemu zięciowi. Najcenniejszy przedmiot znajdował się w małej skrzynce zawierającej symbole przywilejów związanych z członkostwem w bractwach religijnych oraz imiona, które przekazywał zięciowi do użytku jego dzieci.

Kiedy tylko prawo do całej tej własności zostało przeka­zane zięciowi, jego przyjaciele rzucali się z toporami na łódź i rozbijali wieko jednej ze skrzyń, które tworzyły łódź, krzycząc: „Nasza wyładowana łódź jest teraz rozbita", na co zięć odpowiadał: „Cieszmy się z tego". Nazywało się to „zatopieniem łodzi", i oznaczało, że zięć natychmiast rozda swemu plemieniu całe bogactwo w niej złożone, wierząc zarazem, że w ten sposób w przyszłości jego majątek wzrośnie. Był to moment szczytowy kariery każdego czło­wieka, a pieśń, jaką przy tej okazji śpiewał zięć, wyrażała triumf wodza u szczytu potęgi:



Pójdę, porozdzieram Górę Stevensa. Głazy z niej podłożę pod moje ognisko.

Pójdę i rozbiję Górę Katstais. Głazy z niej podłożę pod moje ognisko103.

Ambitny mężczyzna poprzez cztery małżeństwa starał się nagromadzić prawa do coraz większej ilości cennych przy­wilejów i zebrać dary rewanżowe wniesione uprzednio za narzeczoną. Jeżeli związek taki uważano za pożądany, a nie było córki na wydaniu, przekazanie prawa do własności mogło mimo to nastąpić. Zięć żenił się, jak powiadano, z „lewą stopą" swego teścia lub z jego „prawym ramieniem" czy też jakąś inną częścią jego ciała. To znaczy, że pozorny ślub zawierano z zachowaniem takich samych obrzędów jak prawdziwy i w ten sposób przekazywano przywileje. O ile jasne jest w takich przypadkach, że małżeństwo stawało się na wybrzeżu północno-zachodnim formalną metodą prze­kazywania przywilejów, to występuje to jeszcze wyraźniej w licznych relacjach dotyczących małżeństw między ludźmi z różnych plemion, których skutkiem były wojny wywołane zazdrością. Małżeństwo kobiety szlachetnego rodu z męż­czyzną z innej grupy powodowało, że ludzie z jej plemienia tracili tańce i przywileje, do czego, rzecz jasna, odnosili się bardzo niechętnie. W jednym z takich przypadków plemię, od którego teść uprzednio uzyskał pewien taniec, uznało za zniewagę małżeństwo, wskutek którego taniec ten stał się własnością wodza-rywala. Udali oni, że wydają ucztę, i zaprosili owego teścia i jego plemię. Kiedy wszyscy już się zgromadzili, napadali na nich i zabijali teścia i wielu jego przyjaciół. W ten sposób zapobiegali przejściu prawa do owego tańca na wodza-rywala, który zawarł małżeństwo i zdobyłby to prawo w rewanżu za swój dar ślubny. Jednakże wódz ten, który skutkiem śmierci teścia utracił prawo do pożądanego tańca, nie dał się zbyć tak łatwo. Zawarł następne małżeństwo z córką człowieka, który zabił jego teścia, i znów zgłosił pretensje do owego tańca. W końcu uzyskał taniec, który zamierzał zdobyć przez swoje pierwsze małżeństwo104.

W każdym rozumieniu małżeństwo na wybrzeżu północno-zachodnim było transakcją handlową i obowiązywały w nim te same szczególne prawa. Kobietę, która urodziła dziecko, w wyniku czego dar ślubny zostawał spłacony wystarczającą ilością towarów, uważano za wykupioną przez jej własnych krewnych. W rozumieniu męża pozwolić jej „pozostawać w domu bez żadnego celu" uwłaczało jego godności. Od nowa płacił więc za nią teściowi, aby nie być tym, który przyjmuje jakąś nie opłaconą łaskę.

W przypadku kiedy między obu rodzinami istniało nieza­dowolenie z wymiany małżeńskiej, mogło dojść do otwartego konfliktu między zięciem i teściem. W pewnym przypadku teść ofiarował swemu zięciowi derki i imię na inicjację jego najmłodszego dziecka, a zięć zamiast rozdać derki grupom miejscowych rywali, przekazał je własnym krewnym. Była to śmiertelna zniewaga, gdyż dawał w ten sposób do zro­zumienia, że dar był bez znaczenia, zbyt mały w stosunku do wielkości imienia obdarowanego. Teść, mszcząc się za zniewagę, jaką mu wyrządzono, zabrał z powrotem do wsi córkę i jej dwoje dzieci. W jego intencjach miał to być cios druzgoczący, ale zięć, zachowując obojętność i porzucając swą żonę i dzieci, odwrócił role. „Wtedy teść okrył się wstydem, ponieważ zięć nie chciał zapłacić za możność zobaczenia własnych dzieci"1. Zięć wziął sobie inną żonę i żyt spokojnie dalej.

W innym przypadku wódz, którego teść zwlekał z darem rewanżowym, zniecierpliwił się, wyrzeźbił figurę przed­stawiającą jego żonę i zaprosił cale plemię na ucztę. W obecności zebranych uwiesił kamień na szyi figury i wrzucił ją do morza. Aby zmazać taką obelgę, teść powinien był rozdać i zniszczyć o wiele większą ilość dóbr niż ta, którą posiadał, w ten sposób więc zięć zniszczył wysoką pozycję swojej żony, a przez to i pozycję teścia. Oczywiście małżeństwo się rozpadło.

Mężczyzna, który sam nie dziedziczył tytułów, mógł mieć nadzieję zdobycia pozycji przez małżeństwo z kobietą wywodzącą się z grupy o wyższej randze. Byt to zazwyczaj młodszy syn, któremu dostęp do wysokiej pozycji tamował zwyczaj pierworództwa. Jeśli się dobrze ożenił i zdobył bogactwo dzięki pomyślnemu operowaniu swymi wierzytel­nościami, to czasem mógł wejść do grona wybitnych ludzi swego plemienia. Ale droga do tego była trudna. Związek kobiety z człowiekiem bez tytułu był hańbą dla jej rodziny, a normalna wymiana majątku przy ślubie była niemożliwa, bo narzeczony nie był w stanie zgromadzić koniecznych dóbr. Małżeństwo nie uznane w czasie uroczystości potlaczu uważano za „parzenie się psów"105, a dziećmi z tego małżeńs­twa pogardzano jako nieprawymi. Jeśli żona takiego męż­czyzny dawała mu tytuły, które znajdowały się w jej posiadaniu, uważano, że mężczyzna dostawał je za nic i była to hańba dla rodziny. „Ich imię zostało zhańbione i stało się złym imieniem, ponieważ ona wzięła za męża zwykłego człowieka"106. Jeśli nawet zgromadził on majątek i potwierdził prawo do nich, plemiona nie mogły zapomnieć o hańbie, a wodzowie często jednoczyli się przeciwko niemu i niweczyli te roszczenia, poniżając go na jakimś potlaczu. W jednym przypadku, gdy mężczyzna z pospólstwa, mąż kobiety ze szlachetnego rodu, uzyskał wysoką pozycję dzięki pieniądzom zarobionym u białych, wodzowie zgromadzili wszystkie swoje miedziaki, aby go pokonać. Według opowieści, która miała uwiecznić jego hańbę, zniszczyli trzy miedziaki - wartości dwunastu tysięcy, dziewięciu tysięcy i osiemnastu tysięcy derek, i pretendent nie byt w stanie zebrać trzydziestu dziewięciu tysięcy derek, aby kupić taką ilość miedziaków, która zrównoważyłaby te trzy zniszczone. Poniósł więc klęskę, a jego dzieci przekazano innym rodzinom, aby jako po części należące do szlachetnie urodzonych - nie dzieliły hańby ojca.

Małżeństwo nie było jedynym możliwym sposobem uzys­kania przywilejów. Najbardziej szacownym sposobem było zamordowanie właściciela przywilejów. Człowiek, który zabił drugiego, brat jego imię, tańce i znaki rodowe. Plemiona, które ze względu na antagonizm właścicieli przywilejów nie mogły uzyskać prawa do pożądanych tańców i masek, mogły napadać na łódź z płynącym w niej człowiekiem, o którym wiadomo było, że jest „właścicielem danego rytuału". Zabójca zyskiwał wówczas prawo do tego tańca, który oddawał do rozporządzenia swemu wodzowi lub starszemu bratu, a ten urządzał inicjację jego bratanka lub syna i oddawał mu imię i taniec zabitego. Oczywiście taki sposób przekazywania przywilejów zakładał, że cały rytuał, włącznie ze słowami pieśni, figurami tańców i użyciem przedmiotów sakralnych, był znany obecnemu właścicielowi przywilejów, zanim zabił dawnego właściciela. Nie zdobywał on wiedzy o tym rytuale. Tym, co uzyskiwał, było prawo do niej. Fakt, że zabójca mógł rościć prawo do przywilejów ofiary walki, odmalowuje dawną sytuację historyczną, kiedy to przeważnie walka była rozwiązaniem charakterystycznego dla wybrzeża północno-zachodniego konfliktu prestiżowego, a współzawodnictwo majątkowe miało mniejsze znaczenie107.

Na wybrzeżu północno-zachodnim zabicie właściciela przywilejów było sposobem zdobycia przywilejów nie tylko wtedy, gdy byty to istoty ludzkie; był to także ceniony sposób zdobywania mocy od bogów. Człowiek, który spotkał i zabił istotę nadprzyrodzoną, zdobywał jej rytuał i maskę. Zachowanie wszystkich ludów wobec istot nadprzyrodzonych jest podobne do stosunków międzyludzkich opartych na najwyższym zaufaniu, ale nieczęsto hołd spotka się z tak małym szacunkiem i nieczęsto postawa uznana za właściwą odbiega od świętego lęku tak dalece, że najbardziej cenio­nym sposobem zachowania staje się zabijanie i zawstydzanie istot nadprzyrodzonych. A to właśnie byt przyjęty zwyczaj na wybrzeżu północno-zachodnim.

Byt jeszcze inny sposób, kiedy to człowiek mógł zdobyć pewne przywileje, nie dziedzicząc ich ani nie kupując. Była to droga zawodowego uprawiania religii. Wtajem­niczenia szamana dokonywały istoty nadprzyrodzone108, a nie ojciec czy wuj, i człowiek taki zyskiwał uznane imiona i przywileje od nadprzyrodzonego gościa. Szamani posiadali więc przywileje i korzystali z nich „z rozkazu duchów", ale przywileje te traktowano tak samo jak przywileje dziedziczone i posługiwano się nimi w ten sam sposób.

Tradycyjnym sposobem uzyskania godności szamana było wyleczenie się z jakiejś choroby. Nie wszyscy wyleczeni zostawali potem szamanami, lecz tylko ci, którzy sami udawali się do domu w lasach, aby wyleczyły ich duchy. Jeśli istoty nadprzyrodzone przyszły tam do człowieka i dały mu imię i wskazówki, robił on potem to samo, co każdy uczestnik inicjacji zdobywający przywileje poprzez dziedzi­czenie. To znaczy wracał opętany przez duchy i demonst­rował nowo zdobyte przywileje. Ogłaszał swoje imię i okazywał swą moc, lecząc jakiegoś chorego. Następnie rozdawał posiadane dobra, aby potwierdzić swe nowe imię i rozpo­czynał karierę jako szaman109.

Szamani korzystali z przywilejów w ten sam sposób, co wodzowie i członkowie możnych rodów ze swoich, to znaczy w zawodach o zdobycie prestiżu. Szamani wystawiali na pośmiewisko roszczenia do nadprzyrodzonych sił swych rywali i współzawodniczyli z nimi, by dowieść wyższości własnej mocy. Każdy szaman posługiwał się jakąś sztuczką, która nieznacznie różniła się od sztuczek demonstrowanych przez jego rywali, a jego zwolennicy wystawiali te metody, poniżając metody innych szamanów. Jedni szamani wysysali chorobę, inni ją ścierali, jeszcze inni ratowali stracone dusze. Ulubionym zabiegiem było wydobywanie choroby z ciała pacjenta w postaci małego „robaka". Aby być gotowym do tego pokazu, szaman nosił między zębami a górną wargą kłębuszek ptasiego puchu. Wezwany do chorego, przede wszystkim płukał usta wodą. Dowiódłszy w ten sposób, że nie ma nic w ustach, tańcząc ssał, a w końcu gryzł policzki tak, że miał usta pełne krwawej śliny. Następ­nie wypluwał do misy kłębuszek puchu wraz z krwią, którą jakoby wyssał z siedliska choroby, i kiedy opłukał „robaka", pokazywał go jako dowód usunięcia przyczyny bólu i choro­by. Często kilku szamanów próbowało swych sit na jednym chorym, a ci, którym takie popisy się nie udawały, tracili opinię tak samo jak wódz, który został pokonany w zawo­dach o miedziaka. Tacy szamani zostawali pokonani i umie­rali ze wstydu lub też mogli się zmówić i zabić zwycięskiego współzawodnika. Nikt nie mścił śmierci szamana, uważano bowiem, że używa swej mocy zarówno by szkodzić, jak i leczyć, a jako czarownik nie miał prawa do ochrony110.

Jeszcze w jednym kierunku szamanizm u Kwakiutlów rozwijał się równolegle ze świeckim współzawodnictwem, skupiającym się wokół znaków rodowych i potwierdzania tytułów. Podobnie jak inicjacja do bractwa Ludożerców była dramatycznym przedstawieniem odgrywanym przy określonej okazji, a wizja, uważana gdzie indziej za osobiste przeżycie kontaktu z siłami nadprzyrodzonymi, stała się dogmatem czysto formalnym, tak i w szamanizmie zanie­chano przejednywania duchów na rzecz chytrych sztuczek i wdrażania popleczników do dramatycznego wykazywania słuszności roszczeń czarownika-uzdrowiciela. Każdy szaman miał pomocnika, którego raczej należałoby nazwać szpie­giem na jego usługach'. Obowiązkiem takiego szpiega było mieszanie się z tłumem i donoszenie mistrzowi, w jakich częściach ciała chorzy odczuwają ból. Jeśli następnie we­zwano szamana, by wyleczył chorego, wykazywał on swą nadprzyrodzoną moc, kierując całą uwagę na bolącą część ciała. Szpieg donosił także o każdym, kto skarżył się na ogólne znużenie. A wtedy szamani okazywali swą moc, przepowiadając, że dusze tych ludzi potrzebują uzdrowienia. Szpiedzy przebywali duże odległości na łodziach, przynosząc wiadomości, które interpretowano jako inspiracje duchów.

Wybiegi szamanów i ich szpiegów nie byty obojętne ani dla samych szamanów, ani dla ich plemion. Wielu ludzi uważa, że moc nadprzyrodzona wyraża się w sposób naturalny w sztuczkach dokonywanych przez człowieka. Kwakiutlowie nie podzielali tego. Tylko szaman doprowa­dzony do rozpaczy, jak na przykład Dobro-Nad-Całą-Ziemią, przyznał, że jego grzechotnik gryzł go w rękę dzięki kuglarskiej sztuczce. Wówczas ludzie dowiedzieli się, że „był to człowiek niezwykły, zmyślił bowiem wszyst­ko, czego niby dokonał będąc szamanem"111. Toteż wycofał się okryty hańbą i popadł w obłęd przed upływem roku. Szaman, którego sztuczkę wykryto, ponosił podobną klęs­kę. Pewien czarownik-uzdrowiciel zwykł wyjmować wy­pchaną wiewiórkę spod kołnierza i nadawał temu pozór, że biega mu po ramieniu. Kiedy już przetańczył z nią

i dowiódł, że jest w stanie ją ożywić, jego pomocnik ukryty na dachu przesuwał deskę i spuszczał na dół sznurek, do którego szaman przywiązywał wiewiórkę i niby to pozwalał jej wzbijać się pod dach. Potem przywoływał ją z po­wrotem, Widzowie zauważyli, że wywołując wiewiórkę stawał zawsze w tym samym miejscu, ktoś wszedł więc na dach i znalazł miejsce, które zakrywał tylko cienki gont. Szaman zarzucił swą praktykę, nigdy już nie wychodził z domu i podobnie jak Dobro-Nad-Całą-Ziemią umarł ze wstydu. Tak więc szamani u Kwakiutlów byli przyzwycza­jeni do posługiwania się sekretnymi sztuczkami dla prze­prowadzania swych pokazów; jeżeli zostali zdemaskowani, równało się to klęsce w zawodach na potlaczach.

Podobnie jak każdy wódz świecki, szaman musiał potwier­dzić posiadane przywileje rozdziałami własności, a kiedy kogoś wyleczył, bywał nagradzany odpowiednio do zamożności i rangi rodziny chorego, jak przy każdym innym rozdziale majątku. Szamanizm, jak powiadają Kwakiutlowie, jest „tym, co ułatwia zdobywanie majątku"112. Zdobywali go więc w ten sposób, nie dziedzicząc ani nie nabywając cennych przywilejów, które mogły być przydatne do podniesienia własnej pozycji.

Dziedziczenie i nabywanie przywilejów mogło być nawet w praktyce Kwakiutlów sposobem do uzyskania przywilejów szamańskich, podobnie jak były to sposoby zdobywania wszystkich innych prerogatyw. Jest rzeczą oczywistą, że sztuczek szamanistycznych trzeba się było uczyć, a szamanom, którzy. uczyli nowicjuszy, trzeba było płacić. Nie można powiedzieć, jak zazwyczaj dziedziczyło się moc nadprzyrodzo­ną. Niekiedy mężczyźni urządzali inicjację swych synów do grona szamanów. Ci przedtem udawali się na pewien czas do lasu, tak jak tancerze z bractwa Ludożerców. Wielki szaman Błazen wymiotując usunął ze swego ciała kawałek kwarcu i kazał go potknąć synowi, który stał się przez to szamanem najwyższego stopnia. Oczywiście ojciec stracił przez to wszystkie prawa do praktykowania szamanizmu.

U ludów wybrzeża północno-zachodniego w zachowaniu jednostki dominowała we wszystkim potrzeba okazywania własnej wielkości i niższości rywali. Odbywało się to z bez­krytycznym samochwalstwem, wśród kpin i obelg miotanych na przeciwników. Ale istniała i druga strona medalu. Kwakiutlowie równie mocno obawiali się okrycia się śmiesz­nością, jak i doznań, które mogłyby być uznane za obraźliwe. Uznawali tylko jedną gamę uczuć, tę, która mieści się w granicach od zwycięstwa do zawstydzenia. Wymiana dóbr, małżeństwo, życie polityczne i praktyki religijne istniały jako wyrządzanie i znoszenie afrontów. Jednakże nawet to daje tylko częściowe pojęcie, jak bardzo nad ich całym postępowaniem ciążyło pojęcie pohańbienia. Ludy wybrzeża północno-zachodniego urzeczywistniały ten sam wzór także w stosunku do świata zewnętrznego i sit natury. Wszystkie zdarzenia mogły być powodem hańby. Jeśli komuś wyślizgnęła się z ręki siekierka i skaleczyła go w nogę, człowiek ten musiał natychmiast zmazać hańbę, jąka na niego w ten sposób spadła. Ten, którego łódź wywróciła się113, musiał podobnie „zmazać" ze swego ciała tę obelgę. Ludziom nie wolno było pod żadnym pozorem śmiać się z wypadku. Powszechnym środkiem, do jakiego się uciekano, było oczywiście rozdzielenie posiadanej własności. Zmazy-wato to hańbę, to znaczy przywracało poczucie wyższości, które ich kultura kojarzyła z potlaczem. W ten sposób postępowano we wszystkich drobniejszych wypadkach. Po­ważniejsze mogły wymagać zorganizowania obrzędu zimo­wego, polowania na głowy ludzkie lub samobójstwa. Jeśli została zniszczona maska bractwa Ludożerców114, podejrzany o ten występek musiał zorganizować obrzęd zimowy i urzą­dzić wtajemniczenie swego syna do tego bractwa. Jeśli ktoś przegrał grając z przyjacielem i stracił majątek, pozostawało mu tylko samobójstwo115.Wielkim wydarzeniem, które też traktowano w tych kategoriach, była śmierć. Niepodobna zrozumieć żałoby na wybrzeżu północno-zachodnim bez znajomości tego szcze­gólnego wachlarza zachowań, które przyswoiła sobie kultura tego obszaru. Śmierć była dla nich największą obrazą, jaką znali; reagowali na nią tak, jak na każdy poważniejszy wypadek, to jest rozdzielając i niszcząc dobra materialne, polując na głowy ludzkie i dokonując samobójstwa. Imali się uznanych sposobów zmazania hańby. Kiedy umarł jakiś bliski krewny wodza, ten pozbywał się swego domu; roz­bierano ściany i dach i zabierali je ci, których było na to stać. Uważano to bowiem za zwykłe rozdanie własności jak na potlaczu; za każdą deskę trzeba było zapłacić z należnym procentem. Nazywano to „szaleństwem z powodu śmierci ukochanej osoby"116; w ten sposób Kwakiutlowie odprawiali żałobę, posługując się tymi samymi metodami, jakich używali w związku z małżeństwem, uzyskiwaniem mocy nadprzyro­dzonej lub w sporach.

Istniał jeszcze ostrzejszy sposób reagowania na śmierć jako zniewagę - to polowanie na głowy ludzkie117. Nie była to wcale zemsta wywierana na grupie, która stała się przyczyną śmierci zmarłego. Zmarły krewny mógł równie dobrze umrzeć na skutek choroby, jak z ręki wroga. Polo­wanie na głowy ludzkie nazywano „zabijaniem dla otarcia tez"118, i był to sposób załatwienia porachunków przez okrycie żałobą innego domu. Kiedy umarł syn jakiegoś wodza, wódz ten w swojej łodzi wyruszał w drogę. Przybywszy do domu wodza-sąsiada, po wstępnych uprzejmościach zwracał się do niego: „Mój syn umarł dzisiaj, a ty pójdziesz za nim". A potem go zabijał. W rozumieniu Kwakiutlów działał z pobudek szlachetnych, ponieważ nie został po­niżony, a oddał cios. Całe to postępowanie wyda się bez­sensowne, jeśli nie uwzględnimy zasadniczo paranoidalnej interpretacji utraty drogiej osoby. Śmierć, podobnie jak wszystkie inne niefortunne wypadki zdarzające się w życiu, upokarzała człowieka i można było traktować ją tylko jako hańbę.

Istnieje wiele opowieści o tego rodzaju zachowaniu się wobec śmierci. Siostra pewnego wodza wraz ze swą córką udały się pewnego razu do miasta Victoria i czy otruty się złą whisky, czy wywróciły się wraz z łodzią, nigdy już nie wróciły. Wódz zwołał swoich wojowników. „Pytam was, członkowie plemienia, kto ma je opłakiwać? Ja czy ktoś inny?" Przedstawiciel plemienia odpowiedział: „Nie ty, wodzu. Niech płaczą inne plemiona". I natychmiast usta­wili pal wojenny, aby ogłosić swój zamiar zmazania obelgi, i zwołali wyprawę wojenną. Wyprawa wyruszyła, a napot­kawszy siedmiu mężczyzn i dwoje śpiących dzieci, zabiła ich. „Czuli się zadowoleni, kiedy przybyli wieczorem do Sebaa"119.

Pewien żyjący jeszcze człowiek opisuje przeżycie, jakie miał w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku, kiedy wyruszył na potów muszli. Był tam razem z Tlabidem, jednym z dwóch wodzów swego plemienia. Tej nocy spał pod namiotem rozbitym na plaży, kiedy obudziło go dwóch mężczyzn, mówiąc do niego: „Przyszliśmy zabić wodza Tlabida z powodu śmierci córki naszego wodza Gagaheme. Mamy ze sobą duże łodzie i jest nas sześćdziesięciu. Nie możemy powrócić do domu bez głowy Tlabida". Przy śniadaniu nasz narrator powiedział o tym Tlabidowi, który odparł: „Ależ, mój drogi, Gagaheme jest moim wujem, bo ojciec jego i moja matka mieli wspólną matkę; nie może mi on wyrządzić krzywdy". Jedli dalej, a kiedy zjedli, Tlabid przygotował się i powiedział, że popłynie na wysepkę niedaleko za wsią, aby nazbierać tam muszli. Całe plemię odradzało wodzowi tę wyprawę, ale Tlabid śmiał się z nich. Wziął czapkę i wiosło i wyszedł z domu. Był rozgniewany i dlatego nikt z plemienia nie odezwał się do niego. Spuścił łódź na wodę, a kiedy już odpływał, do łodzi wskoczył jego młodszy syn i usiadł na dziobie obok ojca, Tlabid odpłynął wiosłując i skierował się ku małej wysepce, gdzie było dużo muszli. Kiedy był w połowie drogi, pojawiły się niedaleko trzy duże łodzie pełne ludzi, a gdy Tlabid je zauważył, skierował swą łódź ku nim. Przestał wiosłować, a wtedy dwie łodzie poczęły zbliżać się ku niemu od strony lądu, a jedna od strony morza, przy czym dzioby wszystkich trzech tworzyły jedną linię. Łodzie nie zatrzymały się, a potem zobaczono ciało Tlabida, stojące jeszcze, ale już bez głowy. Wojownicy odpłynęli, a kiedy ludzi ich nie było już widać, plemię wodza spuściło na wodę łódkę i przyholowało łódź z ciałem Tlabida. Jego dziecko nie płakało, bowiem „serce w nim zamarto na widok tego, co uczyniono z jego ojcem". Przypłynęli do brzegu i po­grzebali wielkiego wodza.

Człowieka, którego śmierć miała zmazać śmierć innego człowieka, wybierano, kierując się tylko jednym względem, a mianowicie, by jego pozycja była równa pozycji zmarłego. Śmierć człowieka bez żadnych tytułów zmazywała śmierć innego podobnego do niego, śmierć księcia - śmierć księżniczki. Jeśli więc człowiek, który stracił kogoś bliskiego, zadawał śmierć osobie mającej równą rangę, to utrzymywał swoją pozycję, mimo straty, jaką poniósł.

Charakterystyczną reakcją Kwakiutlów na doznany zawód było przygnębienie i rozpacz. Chłopiec uderzony przez ojca lub mężczyzna po stracie dziecka kładł się na sienniku, przestawał jeść i nie odzywał się do nikogo. Kiedy zdecydo­wał się, w jaki sposób uratuje swą zagrożoną godność, wstawał i rozdawał posiadane dobra albo udawał się na polowanie na czyjąś głowę, lub popełniał samobójstwo. Jedno z najpopularniejszych podań Kwakiutlów opowiada o młodzieńcu, który złajany przez ojca czy matkę leży przez cztery dni na swoim łóżku, a potem udaje się do lasu z zamiarem popełnienia samobójstwa. Rzuca się w wodo­spady i przepaście i próbuje utopić się w jeziorze, ale zostaje uratowany od śmierci przez jakąś nadprzyrodzoną istotę, która go spotyka i obdarza mocą. Potem wraca, by zawstydzić rodziców swoją wielkością.

W praktyce samobójstwo było stosunkowo pospolite. Matka kobiety, którą mąż odesłał do domu z powodu niewierności, uznała się za zhańbioną i udusiła się. Pewien mężczyzna, którego syn potknął się w tańcu podczas inicjacji, nie będąc w stanie sfinansować drugiego obrzędu zimowego, uznał się za pokonanego i zastrzelił się.

Nawet jeśli śmierć nie jest wynikiem samobójstwa czło­wieka okrytego hańbą, to i tak wiele wypadków śmierci przypisuje się hańbie. Szaman, który został zdystansowany w kuglarstwie podczas tańca, który miał uleczyć chorego, wódz, który doznał porażki w niszczeniu miedziaków, chłopiec, który przegrał w jakiejś grze, wszyscy oni umierają - jak się twierdzi - ze wstydu. Jednakże największe pod tym względem żniwo zbierają nielegalne małżeństwa. W takich przypadkach najbardziej dotknięty był ojciec narzeczonego, bo wtedy - przede wszystkim na skutek związanemu z mał­żeństwem przelaniu prawa do majątku i przywilejów - wzras­tał jego prestiż, a w wypadku małżeństwa nielegalnego

ojciec ponosił poważne straty120.

Kwakiutlowie opowiadali o śmierci pewnego starego wodza jednej wsi, który umarł ze wstydu. Jego najmłodszy syn uciekł przed laty z córką szanowanych niewolników na daleką wysepkę. Była to sprawa nie wywołująca komentarzy, ponieważ młodszych synów lekceważono i uważano za niższą kategorię. Miał on ze swą żoną piękną córkę, a kiedy była już dziewczyną na wydaniu, starszy brat jej ojca ujrzał ją i ożenił się z nią nie wiedząc, kim byli jej rodzice. Ci z kolei mieli syna i ojciec przekazał mu swoje rodowe imię. Kiedy zawiózł swą rodzinę i rodziców żony do domu ojca, starego wodza, ten, rozpoznawszy najmłodszego syna, padł martwy ze wstydu, jego bowiem szlachetnie urodzony syn dal swoje imię potomkowi „córki jego najmłodszego syna, nie posiada­jącej tytułu". Ale najmłodszy syn był zadowolony, bo oszukał swego szlachetnie urodzonego brata, wydając za niego córkę, i przez to uzyskał dla wnuka jedno z imion ty­tularnych.

Wstyd starego wodza z powodu małżeństwa syna nie wynikał ze sprzeciwu wobec małżeństwa z bliską krewną. Małżeństwo z córką młodszego brata, jeśli ten młodszy brat nie był całkowicie wykluczony z grona ludzi utytułowanych, było małżeństwem tradycyjnie uznawanym i bardzo częstym w niektórych rodzinach. Arystokracja na wybrzeżu północno-zachodnim była tak bardzo związana z zasadą pierworództwa, że nie uznawano „szczycenia się pochodzeniem", które dla nas kojarzy się z arystokracją.

Przygnębienie i samobójstwa na wybrzeżu północno--zachodnim były naturalnym dopełnieniem ich głównych zainteresowań. Uznawaną gamę uczuć, od triumfu aż po hańbę, wyolbrzymiano do najwyższych granic. Triumf byt niepohamowanym upojeniem się złudzeniami wielkości, hańba zaś powodem do śmierci. Znając tylko jedną gamę uczuć, korzystali z niej przy wszystkich okazjach, nawet najbardziej nieprawdopodobnych.

Społeczeństwo Kwakiutlów obsypywało tych, którzy po­trafili przybrać wobec życia taką właśnie postawę, wszelkiego rodzaju nagrodami. Każde wydarzenie, zarówno czyny bliźnich, jak i wypadki związane ze środowiskiem material­nym, zagrażały przede wszystkim i ponad wszystko bez­pieczeństwu człowieka, toteż istniały określone i specyficzne metody mające pomóc jednostce przyjść do siebie po ciosie, jaki ją spotkał. Jeśli nie potrafiła z nich korzystać, nie miała innego wyjścia jak tylko śmierć. W swym światopoglądzie poświęciła wszystko dla imponującego wizerunku własnego ja, a kiedy dotkliwie zraniono jej miłość własną, nie miała nic innego, na czym mogłaby się oprzeć i to załamanie prowadziło do zupełnego upadku.

Ta sama psychologia określała stosunek człowieka do innych ludzi. Aby utrzymać swą pozycję, obrażał i wyśmiewał sąsiadów. Celem jego wysiłków było „obalić" ich pretensje ciężarem własnych, „zrujnować" ich imię. Kwakiutlowie przejawiali tę postawę nawet wobec bogów. Najgorszą obelgą, jaką mogli rzucić na człowieka, było nazwanie go niewolnikiem; dlatego też, kiedy modlili się o pogodę, a wiatr się nie zmienił, rzucali tę samą obelgę istotom nadprzyrodzonym. Pewien stary podróżnik pisze tak o Tsimszjanach: „Kiedy klęski nie ustają lub nawet rosną, ogarnia ich wściekłość na boga i dają jej upust, wznosząc oczy i ręce we wściekłym gniewie ku niebu, tupiąc nogami o ziemię i powtarzając: «Jesteś wielkim niewolnikiem^. Jest to w ich ustach najcięższą obrazą"121.

Kwakiutlowie nie uważali istot nadprzyrodzonych za istoty świadczące dobro. Wiedzieli oni, że huragany i lawiny nie były niczym dobrym, i przypisywali swoim bogom cechy świata przyrody. Jeden z nich, ludożerca z Północnego Końca Rzeki, zatrudniał niewolnicę, która dostarczała mu trupy. Jego strażnik, Kruk, wyjadał im oczy, a inny legen­darny ptak, niewolnik boga, rozbijał ich czaszki dziobem i wysysał ludzkie mózgi. Nie uważano, żeby istoty nad­przyrodzone kierowały się dobrymi intencjami. Pierwszą rzeczą, którą budowniczy łodzi musiał zrobić, kiedy już ociosał ją toporem, było wymalowanie twarzy ludzkiej na każdym jej boku, aby odstraszała zmarłych budowniczych łodzi, którzy z pewnością spowodowaliby jej pęknięcie, gdyby im w tym nie przeszkodzić. Jakże daleko odbiega to od przyjacielskich i opartych na wzajemnej pomocy stosun­ków z tymi, którzy za życia wykonywali swój zawód, stosunków, do których kapłani Zuni przywiązują taką wagę. Na wybrzeżu północno-zachodnim oni właśnie sta­nowili grupę ludzi, których ręce podnosiły się przeciwko żyjącym kolegom. Jak widzieliśmy, uznanym sposobem uzyskania błogosławieństwa od bogów było zabicie ich. Wówczas odnosiło się triumf i bywało wynagradzanym przez siłę nadprzyrodzoną122.

Ten fragment zachowania, które na wybrzeżu północno­-zachodnim zostało usankcjonowane w kulturze tamtejszych ludów, w naszej cywilizacji uważamy za anormalne, a jednak jest ono na tyle bliskie postawom naszej kultury, że jest dla nas zrozumiałe; dysponujemy też określonym słownictwem, które pozwala fragment ten omówić. Megalomańska ten­dencja paranoidalna stanowi określone niebezpieczeństwo w naszym społeczeństwie. Tej tendencji możemy przeciw­stawić jedną z dwóch możliwych postaw: pierwszą jest napiętnowanie jej jako anormalnej i godnej potępienia, i tę wybraliśmy w naszej cywilizacji. Drugą zaś, będącą skrajnym przeciwieństwem poprzedniej, jest uczynienie z niej istotnej cechy człowieka idealnego, i takie rozwiązanie przyjęto w kulturze wybrzeża północno-zachodniego.




: ~boberov -> Kippin -> RB Wzory%20kultury
Kippin -> Kielich planetarnego szczęścia. światowy plan pomyślnego rozwoju planety
Kippin -> The Gateway Experience, Wave V – Exploring: a journey to Focus 15 a gateway to Self-Exploration Voiced by Laurie Monroe
Kippin -> Niebo i Ziemia żyjemy w obrębie tej dwoistości. Jak sprawić, by to rozdwojenie przestało być rozdwojeniem? Jak sprawić, by człowiek mógł stać się ogniwem łączącym siły większe od nas z tymi, które są od nas zależne? J
Kippin -> Skanowała: hurka Tytuł oryginału: Many lives, many masters
Kippin -> Sekrety życia po życiu
Kippin -> Małopolskie Centrum Badań ufo I Zjawisk Anomalnych Oddział w Jordanowie
Kippin -> Rozdział L symbolizm L ideografia
Kippin -> Podziękowania
Kippin -> Uwaga: to tylko ramka id� do strony g��wnej niezwyk�e rozdzia� 1 marsjanie wyl�dowali ? Istnia�y dwa sposoby napisania tej ksi��ki. M�g�bym zatrzyma� dla siebie informacje osza�amiaj�co dziwaczne, ale prawdziwe


1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna