Przełożył Jerzy Prokopiuk



Pobieranie 0.93 Mb.
Strona5/13
Data07.05.2016
Rozmiar0.93 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13

Kult kapłanów katana jest zupełnie inny. Masek ka­płanów katcina ani nie robi się na żądanie, ani nie odświeża dla wykonawców ról do każdego tańca. Są to maski trwałe (z którymi związane są obrzędy kultowe, i których świętość ustępuje tylko świętości zawiniątek leczniczych kapłanów wyższej kategorii). Stanowią one własność i przedmiot troski - podobnie jak i tamte - rodzin zamieszkałych w tych samych domach, które to rodziny, jak powiadają Zuni, troszczyły się o nie od początku świata. Każda maska ma własną grupę kultową. Grupy te są odpowiedzialne za to, kogo uosabiać mają maski w toku uroczystości święconych przez Zuni. Owe trwałe maski kapłanów katcina związane są z długimi rytuałami, których grający role uczą się na pamięć i następnie wygłaszają je w czasie swych wystąpień. W przeciwieństwie do tańczących katcina nie tańczą, lecz spełniają funkcje obrzędowe według określonego kalen­darza. To oni właśnie chłoszczą dzieci w czasie inicjacji, oni występują podczas wielkiej dorocznej uroczystości Szalako i „ustanawiają Nowy Rok". Na płaszczyźnie nadprzyrodzonej są oni odpowiednikiem swoich „dzieci światła dziennego", głównych kapłanów Zuni; są głównymi kapłanami katcina.

Trzecią wielką kategorię struktury obrzędowej Zuni stanowią bractwa czarowników-uzdrowicieli. Nadprzyrodzo­nymi patronami tych bractw są bogowie-zwierzęta, a głów­nym - niedźwiedź. Podobnie jak tancerze odgrywają role katcina, tak bractwa czarowników udają niedźwiedzia. Zamiast maski wkładają na ramiona skórę z przednich jego łap z zachowanymi pazurami. Tancerze wydają okrzyk katcina, grający rolę bogów-zwierząt - groźne pomruki niedźwiedzie. To niedźwiedź posiada najwyższą moc uzdra­wiania i moc ta zostaje opanowana, podobnie jak w przypad­ku katcina, przez użycie jego cielesnej powłoki.

Bractwa uzdrowicieli posiadają wielki zasób tajemnej wiedzy, którą członkowie poznają stopniowo przez całe życie. Niektórych praktyk, jak chodzenia po rozżarzonych węglach czy połykania mieczy uczą się w toku dalszego wtajemniczenia do wyższych kręgów swoich bractw. Lekarze stanowią najwyższy krąg; są to ci, „których drogi się wypełniły". Starający się o uzyskanie tego stopnia muszą uczyć się latami u tych, którzy już wiedzę posiedli.

Czarowników wzywa się w wypadku choroby. Ale wyleczenie jest zasługą mocy właściwych danemu bractwu i nakłada na pacjenta obowiązek uczestniczenia w nich. Dlatego musi on później stać się formalnym członkiem grupy czarownika, który go wyleczył. Innymi słowy, wtajemniczenie do bractwa czarowników-uzdrowicieli pro­wadzi przez wyleczenie z ciężkiej choroby. Członkami bractwa mogą być zarówno mężczyźni, jak kobiety. Dla tych, którzy pragną wstąpić do bractwa, a nie są chorzy, przewidziane są inne sposoby rytualne, ale większość ludzi zostaje jego członkami wskutek choroby. Wta­jemniczenie jest kosztowne, tak że zazwyczaj mijają lata, zanim wtajemniczony osiągnie członkostwo i w dra­matycznych okolicznościach zostanie mu ofiarowane no­we serce21.

Bractwa czarowników-uzdrowicieli mają ołtarze i przed­mioty sakralne wysoko cenione u Zuni. Każdy z nich ma również osobisty fetysz, dorodny kaczan kukurydzy cał­kowicie pokryty pięknymi piórami: nasada kaczana tkwi w ładnym wyplatanym koszu. W ciągu całego swego życia właściciel fetysza wyjmuje go i składa przy różnych okazjach na ołtarzu swego bractwa, a po jego śmierci fetysz, po­zbawiony cennych piór, zostaje pogrzebany wraz z ciałem zmarłego.

Wielka publiczna uroczystość bractw czarowników-u­zdrowicieli, uzdrawianie członków plemienia, stanowi kul­minacyjny punkt ich zimowego okresu odosobnienia i szczy­towy moment działalności. W tę noc wszystkie bractwa zbierają się w swych pomieszczeniach, budują ołtarze, a członkowie występują jako niedźwiedzie i inni bogowie­-zwierzęta. Wszyscy biorą udział w tej uroczystości; zapewnia ona bowiem uniknięcie chorób i osiągnięcie zdrowia.

W rozumieniu Zuni kulty wojny, polowań i błaznów pozostają w ścisłym związku z bractwami czarowników. Naturalnie istnieją także między nimi pewne różnice. Tylko ci, którzy kogoś zabili, stają się członkami bractwa wojny. Okoliczności zabójstwa nie są istotne. Ktokolwiek by przelał krew, musi stać się członkiem bractwa, aby „ocalić swoje życie", to jest uniknąć niebezpieczeństwa zabójstwa. Uczes­tnicy tego kultu opiekują się domem skalpów i są obrońcami ludu. Na nich spada obowiązek utrzymywania porządku we wsi. Podobnie jak i członkowie bractwa myśliwych, nie leczą, a członkostwo mogą uzyskać tylko mężczyźni. Również bractwo błaznów ma swe charakterystyczne cechy, niemniej uważa się je za związane z bractwami czarowników-uzdrowicieli.

Żaden inny aspekt życia nie zagraża poważnie miejscu, jakie w zainteresowaniach Zuni zajmują tańce i obserwacje religijne. Sprawy domowe, jak małżeństwo i rozwód, załat­wiane są indywidualnie, zależnie od przypadku. Kultura Zuni jest kulturą w dużym stopniu społeczną, nie inte­resującą się zbytnio sprawami, którymi powinna zajmować się jednostka. Małżeństwo zawiera się niemal bez zalotów. Stosownie do tradycji dziewczęta mają niewiele okazji do rozmawiania z chłopcem na osobności, ale wieczorem, kiedy wszystkie idą do źródła po wodę, niosąc na głowach dzbany, chłopiec może zaczaić się i którąś z nich poprosić o wodę. Jeśli spodoba się dziewczynie, daje mu ona wodę. Może również poprosić, aby zrobiła mu kij do polowania na króliki, po czym ofiarowuje jej królika, którego zabił. Przyjęto się, że chłopcy i dziewczęta nie powinni spotykać się w inny sposób i z pewnością jest dziś wiele kobiet Zuni, które wyszły za mąż, nie mając żadnych innych wstępnych doświadczeń erotycznych.

Kiedy chłopiec zdecyduje poprosić ojca o dziewczynę, udaje się do jej domu. Jak w czasie każdych odwiedzin u Zuni, najpierw próbuje potraw, które stawiają przed nim, a ojciec odzywa się do niego tak, jak powinien odezwać się do każdego gościa: „Przyszedłeś tu zapewne w jakiejś sprawie?". Na co chłopiec odpowiada: „Tak, przyszedłem tu w związku z twoją córką". Ojciec woła córkę mówiąc:

„Nie mogę decydować za nią. Niech sama odpowie". Jeśli dziewczyna chce chłopca, matka wychodzi do drugiej izby i przygotowuje posłanie, po czym młodzi kładą się spać już razem. Następnego dnia dziewczyna myje chłopcu włosy. Po czterech dniach wkłada swój najpiękniejszy strój i za­nosi duży kosz pięknej mąki kukurydzianej jako dar do domu jego matki. Poza tym nie ma żadnych innych formalności i cala sprawa nie wzbudza zainteresowania innych.

Jeśli para małżeńska nie jest szczęśliwa i myśli o rozejściu się, szczególnie kiedy nie ma żyjących dzieci, żona uważa za rzecz zasadniczą pełnienie służby w czasie uroczystych świąt. Kiedy znajdzie się tete-a-tete z jakimś mężczyzną, który jej odpowiada, umawia się z nim na spotkanie. W społeczeństwie Zuni nigdy nie uważa się, że trudno jest kobiecie zdobyć męża. Mniej jest tam kobiet niż mężczyzn, a dla mężczyzny jest większym zaszczytem mieć żonę niż pozostać w domu matki. Mężczyźni nigdy nie okazują sprzeciwu. Kiedy kobieta upewni się, że nie pozostanie niezamężna, zbiera rzeczy należące do małżonka i kładzie je na progu domu (dawniej kładła je na dachu przy otworze kominowym). Rzeczy tych jest niewiele: zapasowa para mokasynów, spódniczka i szarfa używane w tańcu, jeśli je w ogóle posiada, pudełko z cennymi piórami do pałeczek modlitewnych, garnki z farbami do tych pałeczek i do odświeżania masek. Wszystkich bowiem ważniejszych przedmiotów obrzędowych mąż nigdy nie przynosił z domu matki. Kiedy, wróciwszy wieczorem do domu, ujrzy małe za­winiątko swoich rzeczy, podnosi je i płacząc zanosi z po­wrotem do domu macierzystego. On i jego rodzina roz­paczają i uważani są za nieszczęśliwych. Ale zmiana miejsca zamieszkania bywa przedmiotem krótkotrwałych tylko plotek. Głębsze uczucia pojawiają się bardzo rzadko. Mężowie i żony pozostają wierni prawom, a prawa te nie popierają ani gwałtownych uczuć, zazdrości czy zemsty, ani też przywiązania, które nie godzi się na rozstanie22.

Wbrew przypadkowemu charakterowi małżeństwa i roz­wodu bardzo duży procent małżeństw wśród Zuni utrzymuje się przez większą część życia małżonków. Sprzeczki są źle widziane i większość małżeństw żyje spokojnie. Trwałość ich jest tym bardziej zastanawiająca, że małżeństwo, nie będąc - jak to ma miejsce w naszej kulturze - formą społeczną, w której koncentrują się wszystkie siły tradycji, stanowi najsilniejszą więź społeczną plemienia Zuni.

Jest to rodzina matrylinearna, którą uroczyście jednoczy posiadanie sakralnych fetyszów i opieka nad nimi. Dom i zgromadzone w nim zboże należą do kobiet: babki i jej sióstr oraz jej córek i wnuczek. Bez względu na to, jakie są losy małżeństw, kobiety z danego domu pozostają w nim przez całe życie. Tworzą zwarty front. One karmią i troszczą się o sakralne przedmioty, które do nich należą. Strzegą swych tajemnic. Mężowie ich są obcymi, ale bracia, którzy przenieśli się do domów kobiet z innych klanów, pozostają związani z domem swojej matki we wszystkich bieżących sprawach. To oni powracają na okres odosobnienia, kiedy przedmioty sakralne, znajdujące się w domu, stawiane są przed ołtarzem. To oni, a nie kobiety, uczą się dokładnie, co do słowa, rytuału świętego zawiniątka i zapewniają mu wieczną trwałość. Mężczyzna przy każdej ważnej okazji udaje się do domu swojej matki, który, kiedy ta umiera, staje się domem jego siostry; jeśli zaś jego małżeństwo zostaje zerwane, wraca do tej samej twierdzy.

Ta grupa związana więzami krwi, mająca za podstawę posiadanie domu, zjednoczona w trosce o przedmioty obrzędowe, jest ważną grupą u Zuni. Jest trwała i ma wspólne sprawy. Ale nie jest to grupa, która by spełniała funkcje gospodarcze. Każdy żonaty syn czy żonaty brat zajmuje się uprawą zboża, które wypełni spichrz jego żony. I tylko wtedy, gdy w domu jego matki lub siostry brak mężczyzny do pracy, troszczy się o pole grupy związanej z nim więzami krwi. Grupę gospodarczą stanowi zespół domowników mieszkających razem, stara babka i jej mąż, jej córki i ich mężowie. Mężowie ci liczą się w grupie z gospodarczego punktu widzenia, chociaż, jeśli chodzi o stronę obrzędową, są w tej samej grupie uważani za obcych.

Jeśli chodzi o kobiety, nie istnieją tu żadne trudności. Nie mają one żadnego obowiązku posłuszeństwa wobec grup swych mężów, podczas gdy dla wszystkich mężczyzn istnieje podwójny obowiązek posłuszeństwa. Są mężami w jednej grupie, a braćmi w drugiej. Oczywiście w rodzinach o więk­szym znaczeniu, takich, które troszczą się o trwałe fetysze, lojalność mężczyzny jako brata ma większą wagę społeczną niż jego lojalność jako męża. We wszystkich rodzinach pozycja mężczyzny nie wynika, jak u nas, z jego pozycji jako żywiciela rodziny, ale z jego roli w stosunku do przedmiotów sakralnych znajdujących się w domu. Mąż, pozbawiony związku z obrzędową własnością domu żony, którą to własność mógłby wykorzystać, dopiero stopniowo osiąga jakąś pozycję, kiedy dorastają jego dzieci. Tylko jako ich ojciec, a nie żywiciel czy mąż ich matki, zdobywa w końcu pewną władzę w domu, gdzie mógł żyć od dwudziestu lat.

W ogóle u Zuni sprawy ekonomiczne pozostają równie mało ważne, jak nieistotne są przy określaniu związków rodzinnych. Podobnie jak wszyscy Indianie Pueblo, a może bardziej niż inni, Zuni są bogaci. Wszyscy posiadają ogrody i sady brzoskwiniowe, stada owiec, srebro i turkusy. Jest to ważne dla człowieka, bo umożliwia mu zamówienie maski specjalnie dla siebie, zapłacenie za naukę rytuału czy podjęcie zamaskowanych bogów podczas uroczystości Szalako. Do tego ostatniego celu trzeba zbudować nowy dom dla bogów, którzy go pobłogosławią w momencie wprowa­dzania się doń. Przez cały ten rok musi żywić uczestników kultu pracujących przy budowie domu, musi dostarczyć wielkich pali na krokwie, musi wreszcie ugościć całe plemię w czasie uroczystości końcowej. Musi wziąć na siebie niezliczone obowiązki. W tym celu już na rok przed podjęciem budowy zwiększa obszar zasiewów i pomnaża swą trzodę. Pomagają mu w tym członkowie klanu, którym musi oddać wszystko w naturze. Bogactwa tak zużytkowane są naturalnie nieodzowne dla człowieka o pewnym znacze­niu, ale ani jemu, ani nikomu innemu nie chodzi o bogactwa, lecz jedynie o znaczenie pełnionej w czasie obrzędów roli. Rodziną „szanowaną" w języku krajowców jest zawsze rodzina, która posiada trwałe fetysze, a człowiekiem, z któ­rym należy się liczyć, ten, który podjął się wielu ról obrzędowych.

Cała tradycja ma tendencję do jak największego ograni­czenia roli bogactwa w korzystaniu z rytualnych prerogatyw. Przedmiotami obrzędowymi, chociaż uznane są za własność osobistą i zdobywa się je dzięki pieniądzom i wysiłkowi, może posługiwać się swobodnie każdy, kto to potrafi. Istnieje wiele przedmiotów obrzędowych, które są niebez­pieczne dla wszystkich, z wyjątkiem uprawnionych do posługiwania się nimi, ale tabu te nie są związane z włas­nością. Fetysze polowania są przedmiotem własności bractwa myśliwskiego, ale każdy, kto ma zamiar polować, może brać je do swego użytku. Przyjmuje on zwykłą odpowiedzialność za używanie przedmiotów sakralnych; sadzi pałeczki mod­litewne, zachowuje wstrzemięźliwość i jest życzliwy i uczynny dla innych przez cztery dni. Ale nie płaci nic, a ci, których własnością są fetysze, nie mają monopolu na ich nad­przyrodzone właściwości. Podobnie człowiekowi, który nie posiada maski, wolno ją pożyczać i nie uważa się go za żebraka czy natręta.

Poza tym niespotykanym brakiem związku między po­siadanym majątkiem a prawem własności do przedmiotów obrzędowych u Zuni, inne, bardziej powszechne zwyczaje sprawiają, że bogactwo jest czymś względnie mato ważnym. Członkostwo w klanie wraz z licznymi przywilejami ob­rzędowymi ma większą wagę niż bogactwo, i ktoś ubogi może być stale zapraszany do pełnienia czynności rytualnych, ponieważ ma wymagany w tym wypadku rodowód. Również uczestniczenie w większości obrzędów stanowi odpowie­dzialne zadanie pewnej grupy ludzi. Przyjmując stanowiska obrzędowe, jednostka działa podobnie jak we wszystkich innych sprawach życiowych, to znaczy jako członek grupy. Może należeć do ludzi względnie ubogich, ale rodzina lub kiva, działająca za jego pośrednictwem, dostarcza wszystkiego, co konieczne do obrzędu. Grupa zawsze zyskuje na tym udziale jednostki w uroczystościach ze względu na wielkie błogosławieństwa związane z nimi, a to, że szanująca się jednostka posiada jakąś własność, nie może być powodem, dla którego ofiarowuje się jej obrzędową rolę lub jej odmawia.

Indianie Pueblo są ludem przywiązującym wielką wagę do obrzędów. Ale nie to jest istotnym rysem, który wyróżnia ich spośród innych ludów Ameryki Północnej i Meksyku. Chodzi tu o coś wiele głębszego niż jakakolwiek różnica w liczbie rytuałów. Cywilizacja aztecka w Meksyku była równie rytualistyczna co cywilizacja Indian Pueblo i nawet Indianie z równin ze swoim tańcem Słońca i bractwami męskimi, z rytuałami tytoniowymi i wojennymi, posiadają bogaty zasób obrzędów.

Podstawowym kontrastem między Indianami Pueblo a innymi ludami Ameryki Północnej jest kontrast, nazwany i opisany przez Nietzschego w studiach nad tragedią grecką23. Omawia on dwa diametralnie różne sposoby dochodzenia do pojęcia istnienia. Dionizyjczyk dąży do „zniweczenia powinności i wynikających z nich ograniczeń egzystencji", w najbardziej istotnych dla siebie momentach stara się uciec przed ograniczeniami, które nakłada na niego własne pięć zmysłów, uzyskać doświadczenie innego rzędu. Prag­nieniem dionizyjczyka w przeżyciu osobistym czy w rytuale jest osiągnięcie z jego pomocą pewnego stanu psychicznego, którego istotą jest brak umiaru. Najbliższą analogię do emocji, których szuka, stanowi stan upojenia alkoholowego, najwyżej ocenia oświecenie zdobyte w przystępie szalu. Wraz z Blake'em wierzy on, że „droga ekscesu prowadzi do pałacu mądrości". Apollińczyk potępia taką postawę i często ma tylko słabe pojęcie o naturze tego rodzaju przeżyć. Znajduje on sposoby usunięcia ich poza swoje życie świado­me. „Zna tylko jedną zasadę: umiar w rozumieniu helleń­skim"'. Trzyma się złotego środka, nie wychodzi poza utarte szlaki, nie ulega rozprzężeniu psychicznemu. Nawet w uniesieniu tańca, „pozostaje sobą, zachowuje - według pięknych słów Nietzschego - swą obywatelską godność"24.

Indianie Pueblo z południowego zachodu są apollińczykami. Nie wszystkie z twierdzeń Nietzschego dotyczących kontrastu między apollińczykami a dionizyjczykami da się zastosować, mówiąc o kontraście, jaki istnieje między Indianami Pueblo a otaczającymi ich ludami. Przykłady, które zacytowałam, stanowią wiemy opis, ale w Grecji istniały subtelności, które nie pojawiają się wśród Indian na połu­dniowym zachodzie, a znowu u tych ostatnich przejawiają się subtelności, które nie występowały w Grecji. Opisując układy kulturowe krajowców Ameryki, nie posługuję się terminami zapożyczonymi z kultury greckiej, aby stawiać znak równości między cywilizacją Grecji a cywilizacją tubylców amerykań­skich. Używam ich, ponieważ są to kategorie, które wyraźnie wysuwają na czoło główne cechy odróżniające kulturę Indian Pueblo od kultur innych Indian amerykańskich, nie zaś dlatego, że wszystkie postawy, które spotykamy w dawnej Grecji, spotykamy również u tubylców Ameryki.

Instytucje o charakterze apollińskim zostały rozwinięte o wiele bardziej u Indian Pueblo niż w Grecji. Grecja nie była tak jednostronna. Nie posunęła zwłaszcza tak daleko - jak Indianie Pueblo - nieufności wobec indywidualizmu, którą zakłada apolliński styl życia. W Grecji indywidualizm ten zmniejszyły siły, z którymi wszedł w konflikt. Ideały i przyjęte zwyczaje Zuni są pod tym względem rygorystyczne. Utarte szlaki, złoty środek dla każdego apollińczyka to uosobienie wspólnej tradycji tego ludu. Pozostać zawsze w pewnych granicach to tyle, co zaufać precedensowi, tradycji. Dlatego wpływy, które silnie się jej przeciwstawiają, nie znajdują w ich zwyczajach sympatii i są pomniejszane, a już najbardziej indywidualizm. Zgodnie z apollińską filozofią południowego zachodu jest on zgubny nawet wtedy, kiedy udoskonala i rozszerza tradycję. Nie znaczy to, że Indianie Pueblo zapobiegają temu. Żadna kultura nie może uchronić się przed nowością i przed zmianami. Ale proces, dzięki któremu dochodzi do tego, jest podejrzany i ukrywa­ny, a praktyki, które dałyby jednostkom swobodną rękę - wyjęte spod prawa.

Nie można zrozumieć postaw wobec życia Indian Pueblo bez pewnej wiedzy o kulturze, z której wyszli, to jest o kulturze pozostałych części Ameryki Północnej. Właśnie przez kontrast ocenić możemy siłę ich odmiennej tendencji i oporu, która sprawiła, że nie nabrali najbardziej charak­terystycznych cech krajowców amerykańskich. Indianie amerykańscy w ogóle, w tym także Indianie meksykańscy, byli gorliwymi dionizyjczykami. Cenili wszelkie gwałtowne przeżycia, wszelkie środki pozwalające ludziom na wyłama­nie się z normalnej rutyny zmysłowych odczuć i wszelkim tego rodzaju przeżyciom przypisywali największą wartość.

Indianie Ameryki Północnej - poza Pueblo - nie posia­dali, oczywiście, jednolitej kultury. Kultury ich różnią się ogromnie nieomal w każdym szczególe i przyjęto się rozróżniać osiem odrębnych obszarów kulturowych. Ale we wszystkich, pod tą czy inną maską, istnieją pewne pod­stawowe praktyki dionizyjskie. Najbardziej wyróżniającą się spośród nich jest przypuszczalnie praktyka uzyskiwania nadprzyrodzonej mocy w trakcie snu lub wizji, o czym była już mowa uprzednio. Na równinach zachodnich ludzie starali się o osiągnięcie stanu wizji z pomocą przerażających tortur. Zdzierali paski skóry z ramion, odcinali sobie palce, zwieszali się z wysokich słupów na pasach zakładanych pod pachy. Niezwykle długi czas wytrzymywali bez pokarmu i wody. Na wszelkie sposoby starali się osiągnąć przeżycie wykraczające poza życie codzienne. Na równinach do uzyskania wizji dążyli ludzie dorośli. Niekiedy stali bez ruchu, z rękami związanymi z tyłu, albo też wytyczali mały kawałek ziemi, z którego nie mogli się ruszyć, dopóki nie uzyskali błogosławieństwa w postaci wizji. Czasem wędrowali w dalekie, niebezpieczne strony. Niektóre plemiona wybie­rały przepaści i miejsca szczególnie zagrożone. W każdym wypadku człowiek udawał się tam sam lub jeśli szukał wizji z pomocą tortur i ktoś musiał pójść z nim, aby przywiązać go do słupa, z którego miał zwisać, dopóki nie osiągnie nadprzyrodzonego przeżycia, pomocnik wykonywał, co do niego należało i zostawiał go samego na czas tej ciężkiej próby25.

Nieodzowne było skoncentrowanie myśli na oczekiwanej wizji. Koncentracja była tym głównym środkiem mechanicz­nym, na którym polegano przede wszystkim. „Myśl o niej przez cały czas", napominali starzy czarownicy. Czasami trzeba było mieć twarz zalaną łzami, aby duchy zlitowały się nad cierpiącym i spełniły jego prośbę. „Jestem biedakiem. Zlitujcie się nade mną" - brzmi nieustanna modlitwa. „Nie miej nic - uczyli czarownicy - a duchy przyjdą do ciebie".

Ludzie na równinach zachodnich wierzyli, że wizja określa ich życie i zsyła powodzenie. Jeśli jej nie dostąpili, skazani byli na klęskę. „Miałem być biedny i dlatego nie miałem wizji". O ile doznanym przeżyciem było uleczenie, zdoby­wano moc uzdrawiania, jeśli wojna - uzyskiwano silę wojownika. Jeśli ktoś spotkał Podwójną Kobietę, zostawał transwestytą i obierał kobiece zajęcia i zwyczaje. Jeśli zyskiwał błogosławieństwo mitycznego Wodnego Węża, miał nadprzyrodzoną moc nad złem i poświęcał życie swej żony i dzieci jako zapłatę za to, że został czarownikiem. Każdy, kto pragnął ogólnego wzmocnienia czy powodzenia w okreś­lonych przedsięwzięciach, dążył do osiągnięcia wizji. Były one nieodzowne na ścieżce wojennej i dla uleczeń oraz przy wszelkiego rodzaju okazjach: nadawania nazw bawołom, nadawania imion dzieciom, żałoby, szukania zemsty, znaj­dywania zgubionych przedmiotów.

Wizją mogła być halucynacja wzrokowa lub słuchowa albo też coś zupełnie innego. Większość relacji mówi o pojawieniu się jakiegoś zwierzęcia. Pojawiało się ono często w postaci ludzkiej, przemawiało do petenta i prze­kazywało mu pieśń i formułę jakichś nadprzyrodzonych praktyk. Kiedy odchodziło, przybierało z powrotem swą właściwą postać i suplikant poznawał, jakie zwierzę go pobłogosławiło oraz jaką skórę, kość czy pióra musi zdobyć, by zatrzymać je na pamiątkę tego przeżycia i zachować na całe życie jako święte zawiniątko lecznicze. Niektóre przeżycia miały o wiele mniej ważny charakter. Istniały plemiona, które szczególnie ceniły chwile zbliżenia z naturą, kiedy to człowiek siedząc sam nad brzegiem rzeki lub tropiąc zwierza wyczuwał w zwykłym zjawisku jakieś nie­zwykłe znaczenie.

Nadprzyrodzona moc mogła spływać na nich także we śnie. Niektóre relacje z wizji to niewątpliwie przeżycia, które miały miejsce w czasie snu lub w mniej normalnych warunkach. Niektóre plemiona ceniły sny wyżej od wszelkich innych przeżyć. Lewis i Clark skarżyli się, że kiedy w daw­nych czasach przemierzali równiny zachodnie, nie było prawie nocy, w której mogliby usnąć; co chwila jakiś starzec wstawał, by uderzywszy w bębenek, uroczyście wyrecytować sen, który mu się właśnie przyśnił. Sen uważano za cenne źródło mocy.

W każdym przypadku o tym, czy dane przeżycie posiadało ową moc, musiał decydować ten, który go doświadczył. Uważano je za rzecz subiektywną bez względu na to, jakie inne społeczne ograniczenia normowały jego dalszą prak­tykę. Pewne przeżycia posiadały moc, inne jej nie miały; rozpoznawano to po błysku znaczenia, który wyróżniał przeżycia mające jakąś wartość. Jeśli z przeżyciem nie łączył się ów błysk, wówczas nawet takie, którego szukano z po­mocą tortury, uważano za bezwartościowe, i nie śmiano się domagać, by płynęła zeń moc, z obawy, że zwierzę uznane za ducha opiekuńczego ześle na nich śmierć i niełaskę.

Ta wiara w moc doznania wizji jest na równinach zachodnich mechanizmem kulturowym, który teoretycznie daje jednostce wolność nieograniczoną. Może ona udać się na poszukiwanie i znaleźć tę najbardziej pożądaną moc bez względu na to, do jakiej rodziny należy. Poza tym może domagać się uznania swej wizji za autorytet na poparcie każdej innowacji, dla osiągnięcia osobistej korzyści; bo autorytetem, na który się powołuje, było przeżycie doznane w samotności, które z samej swej natury nie może być przedmiotem osądu człowieka. Co więcej, było to przypusz­czalnie przeżycie najbardziej nietrwale spośród tych, jakich dana jednostka mogła doświadczyć. Nadało indywidualnemu poczuciu taką rangę, że mało co mogło mu dorównać. Praktycznie, rzecz jasna, autorytet obyczaju nie byt kwes­tionowany. Nawet jeśli własne tradycje dają ludziom naj­bardziej swobodną rękę, ludziom tym nigdy nie starcza pomysłowości na tyle, by przeprowadzić coś więcej niż drobne zmiany. Z punktu widzenia obcego nawet najbardziej radykalne innowacje w każdej kulturze są tylko drobnymi reformami, a jest powszechnie wiadomo, że proroków zabijano z powodu różnych nazwań takich samych rzeczy. W ten sam sposób wykorzystywano swobodę kulturową, którą dawała wizja, do ustanowienia, zgodnie z jej instruk­cjami, rytuału Poziomki przy bractwie Tytoniowym w miejsce istniejącego uprzednio rytuału Zięby, albo do ustalenia, że skunks będzie dawał siłę na wojnie, choć dotąd polegano na bawole. Inne ograniczenia byty równie nieuniknione. Kła­dziono nacisk na wypróbowanie wizji. Tylko ci mogli rościć pretensje do posiadania nadprzyrodzonej mocy na wojnie, którzy poddali swą wizję próbie i poprowadzili zwycięską wyprawę wojenną. W niektórych plemionach nawet propozy­cję poddania wizji próbie należało przedstawić starszyźnie, a zgromadzenie starszych nie kierowało się żadnym mis­tycznym natchnieniem.

W kulturach innych niż kultury na obszarach równin zachodnich te ograniczenia praktyk dionizyjskich szły o wiele dalej. Wszędzie, gdzie przysługujące prawa i przywileje mają znaczenie dla społeczności, konflikt, jaki wywołuje tego rodzaju cecha kulturowa jak wizja, jest dość oczywisty. Stanowi on jawnie „rozgrywający" mechanizm kulturowy. W plemionach, w których konflikt ten miał charakter ostry, wiele rzeczy mogło się wydarzyć. Nadprzyrodzone przeżycie, które pozornie akceptowano, mogło stać się jedynie ze­wnętrznym pozorem. Jeśli prestiżem cieszyły się grupy kultowe i rodziny, jednostki nie mogły pozwolić sobie na swobodny kontakt ze zjawiskami nadprzyrodzonymi ani uczyć, że wszelka moc pochodzi z kontaktu z tymi zjawis­kami. Nie było powodu, by zaprzestać głoszenia dogmatu o swobodnej i dostępnej dla każdego wizji i tak go uczono. Ale była to hipokryzja. Nikt nie mógł posiadać władzy na mocy jakiegokolwiek autorytetu poza autorytetem wynika­jącym z zajęcia po swoim ojcu miejsca w grupie kultowej, której był członkiem. Omaha - chociaż cała władza przeka­zywana była u nich ściśle w grupie rodzinnej i ceniona za tkwiące w niej czary - nie rewidowali tradycyjnego dogmatu o absolutnej i wyłącznej zależności od pojedynczej wizji jako sankcji mocy nadprzyrodzonej26. Na wybrzeżu północno-zachodnim i u Azteków w Meksyku, gdzie prestiż był również strzeżonym przywilejem, wystąpiły różnego rodzaju kompromisy, ale były to kompromisy, które nie eliminowały wartości dionizyjskich.

Dionizyjskie skłonności do poszukiwań wizji w północnej części Ameryki zazwyczaj nie musiały szukać kompromisu z posiadającymi prestiż, uprzywilejowanymi grupami. Prze­życia tego szukano często otwarcie z pomocą narkotyków i alkoholu. Indiańskie plemiona Meksyku używały specjalnie sfermentowanego soku owocu ogromnego kaktusa, aby uzyskać stan błogosławiony, co miało dla nich najwyższą wartość religijną. U pokrewnych im Pima wielką doroczną uroczystość, dzięki której uzyskiwano wszelkie błogosławień­stwa, stanowiło warzenie tego kaktusowego piwa. Pierwsi pili kapłani, następnie cały lud, „aby stać się nabożnym". Upicie się w ich praktyce i poezji jest synonimem religii;

łączy się w nim mglista wizja z intuicją. Wprawia ono cale plemię w uniesienie kojarzone z religią.

O wiele częstszym środkiem uzyskiwania tego przeżycia były narkotyki, np. pejotl, czyli ziarno meskalu, pączek kaktusa z Wyżyny Meksykańskiej. Roślinę tę jedzą w stanie surowym plemiona indiańskie na obszarze swoich wędrówek, ale handel pejotlem sięga aż po granicę kanadyjską. Spożywa go się zawsze uroczyście. Jego działanie jest dobrze znane. Wywołuje szczególne wrażenie lewitacji i kolorowych obra­zów, czemu towarzyszy bardzo silne uczucie albo ostatecznej rozpaczy, albo wyzwolenia z wszelkiej nieudolności i niepew­ności. Nie występuje przy tym zakłócenie ruchów ani podniecenie erotyczne.

Kult pejotlu wśród Indian amerykańskich ciągle się rozszerza. Jest on zarejestrowany oficjalnie jako Kościół Indiański w Oklahomie, a w wielu plemionach starsze rytuały plemienne straciły w porównaniu z nim poważnie na znaczeniu. Kult ten łączy się wszędzie z pewną określoną postawą wobec białych, to znaczy albo z religijną opozycją wobec ich wpływu, albo z doktryną szybkiego przyjęcia sposobu życia białych, a w osnowę jego wplecione są liczne elementy chrześcijańskie. Pejotl jest przekazywany i spoży­wany jak sakrament, najpierw pejotl, potem woda, kolejno, z towarzyszeniem modlitw i pieśni. Jest to uroczysty cało­nocny obrzęd, a jego skutki dają się odczuć jeszcze w ciągu następnego dnia. W innych przypadkach pejotl spożywany jest przez cztery noce, a przez cztery przedzielające je dni ludzie oddają się wywołanemu przezeń podnieceniu. Pejotl w ramach kultów, z którymi się łączy, utożsamiany jest z bogiem. Duży pączek pejotlu umieszczony zostaje na ołtarzu ziemnym i oddaje mu się cześć. Wszystko dobro pochodzi od niego. „Jest to jedyna święta rzecz, jaką znam w życiu". „Tylko to lekarstwo jest święte i uwolniło mnie od wszelkiego zła". Właśnie dionizyjskie przeżycie pejotlowego transu stanowi o jego ponętach i autorytecie religijnym27.

Bieluń albo ziele jimson jest trucizną o wiele silniejszą, o charakterze bardziej lokalnym, używany jest tylko w Me­ksyku i przez plemiona południowej Kalifornii, gdzie dawano go chłopcom przy inicjacji; pod jego wpływem miewali oni wizje. Opowiadano mi o chłopcach, którzy zmarli po wypiciu tego napoju. Chłopcy wpadali w stan omdlenia; niektóre plemiona twierdzą, że trwa to jeden dzień, inne - że cztery. Mohave, wschodni sąsiedzi tych plemion, używali bielunia, aby zyskać szczęście w hazardzie, i, jak mówiono, bywali przez cztery dni nieprzytomni. W tym czasie miewali sen, który przynosił im poszukiwane szczęście.

Wszędzie więc pośród Indian północnoamerykańskich, z wyjątkiem Pueblo na południowym zachodzie, spotykamy ten dionizyjski dogmat i praktykę wizji-snu, z której płynie nadprzyrodzona moc. Rejon południowo-zachodni jest otoczony przez ludy szukające wizji za pośrednictwem postu, tortury, narkotyków i alkoholu. Ale Indianie Pueblo nie przejmują szkodliwych doświadczeń i nie czerpią z nich nadprzyrodzonej mocy. Wśród Indian Zuni nawet przy­padkowa halucynacja wzrokowa czy słuchowa uważana jest za zapowiedź śmierci. Jest to przeżycie, którego trzeba unikać, a nie szukać za pomocą postu. U Indian Pueblo nadprzyrodzona moc płynie z uczestnictwa w kulcie - co zostało kupione i zapłacone - i które obejmuje naukę dosłownego rytuału. Nie istnieje żaden powód, dla którego oczekiwaliby przekroczenia granic trzeźwości, czy to w cza­sie przygotowań do uczestniczenia w kulcie, czy w toku inicjacji, czy w późniejszym - w wyniku zapłaty - przygoto­waniu do osiągnięcia wyższych stopni czy korzystania z przywilejów religijnych. Nie szukają oni ekscesów ani ich nie cenią. Wprawdzie istnieją u nich elementy, których rezultatem staje się dążność do uzyskania wizji: szukanie niebezpiecznych miejsc, przyjaźń z ptakiem lub zwierzę­ciem, post, wiara w szczególne błogosławieństwo płynące z zetknięcia ze zjawiskami nadprzyrodzonymi. Ale nie łączą się już one w jedną całość jako przeżycie dionizyjskie. Mamy tu do czynienia z całkowitą reinterpretacją. U Indian Pueblo mężczyźni udają się w nocy do miejsc świętych lub budzących grozę i nasłuchują głosu nie po to, żeby wejść w kontakt ze zjawiskami nadprzyrodzonymi, lecz by wywróżyć, czy spotka ich szczęście czy niepowodzenie. Próba ta jest próbą niższego rzędu. W trakcie próby poddający się jej są bardzo wystraszeni, wiąże się z nią wielkie tabu - zakaz oglądania się za siebie w drodze powrotnej, nawet jeśliby im się zdawało, że coś ich ściga. Działanie zewnętrzne jest tu w dużej mierze takie samo jak w czasie poszukiwania wizji; w każdym przypadku w czasie przygotowań wypełnia­ją oni trudne zadania - na południowym zachodzie należą do nich często zawody w biegach - i wykorzystują jak mogą ciemności, samotność i pojawianie się zwierząt. Ale przeży­cie, które gdzie indziej uważa się za dionizyjskie, u Indian Pueblo jest mechanicznym uzyskiwaniem wróżb28.

Post - sposób, na którym Indianie amerykańscy najbar­dziej polegali w osiąganiu wizji - uległ tego samego rodzaju reinterpretacji. Nie stosują oni postu jako sposobu wywoły­wania przeżyć, które normalnie są poniżej świadomości; u Indian Pueblo jest on warunkiem obrzędowej czystości.

Teoria istnienia związku między postem a jakąś formą egzaltacji byłaby u Indian Pueblo najzupełniej nie do pomyślenia. Post jest wymagany podczas wszystkich kapłań­skich okresów odosobnienia, przed przystąpieniem do obrzędowego tańca czy wyścigu i przy nieskończonej ilości uroczystych okazji, ale nigdy nie następuje po nim dające moc przeżycie; nie ma on nigdy charakteru dionizyjskiego.

Praktyka zatruwania się jimson u południowo-zachodnich Indian Pueblo jest bardzo podobna do praktyki postu. Istnieje, ale nie jest niebezpieczna. Jedno- czy czterodniowe transe bieluniowe Indian z południowej Kalifornii29 nie są u Pueblo praktykowane. Narkotyku tego używa się, podobnie jak w starożytnym Meksyku, po to, by odnaleźć złodzieja. U Zuni celebrujący kapłan kładzie do ust wybranego osobni­ka matą jego ilość, a następnie z przyległej izby nasłuchuje, kiedy z ust człowieka, który zażył bieluń, padnie imię oskarżonego. Człowiek ten nie ma bynajmniej popaść w stan komatyczny; na przemian śpi i chodzi po pokoju. Podobno następnego dnia nie pamięta zupełnie tego, co zostało mu objawione. Głównym przedmiotem troski jest usunięcie wszelkiego śladu narkotyku; stosuje się powszechnie dwie desakralizacyjne techniki zniweczenia niebezpiecznej święto­ści rośliny: po pierwsze, człowiekowi temu czterokrotnie podaje się środek wymiotny, aby najmniejsze choćby odrobi­ny narkotyku zostały zwymiotowane, a następnie, włosy tego człowieka myje się w mydlinach z juki. Inne użycie bielunia wśród Zuni jest jeszcze dalsze od jakichkolwiek koncepcji dionizyjskich; członkowie bractw kapłańskich wychodzą w no­cy, aby przy pewnych okazjach zatknąć pałeczki modlitewne „prosząc ptaki, aby śpiewem sprowadziły deszcz", i wtedy wsypuje się do oczu, w uszy i w usta każdemu kapłanowi maleńką ilość sproszkowanego korzenia. Tu stracono z oczu wszelkie związki z fizjologicznymi właściwościami narkotyku.

Los pejotlu był jeszcze bardziej drastyczny. Indianie Pueblo żyją w pobliżu Wyżyny Meksykańskiej, gdzie zbiera się pączki pejotlu, a właśnie Apacze oraz plemiona z równin, z którymi mieli oni najwięcej styczności, spożywali tę roślinę. Ale praktyka ta nie znalazła uznania u Pueblo. Ostatnio przyjęła ją mała antyrządowa grupa wśród Tao, w najbar­dziej nietypowym i niepodobnym do plemion z równin plemieniu Indian Pueblo. Ale nigdzie indziej nie rozpo­wszechniła się. Zgodnie ze ściśle apollińskim etosem In­dianie Pueblo traktują nieufnie i odrzucają te przeżycia, które w jakiś sposób prowadzą do rozpasania i utraty przytomności.

Odraza ta jest tak silna, że nawet alkohol nie stal się tam problemem administracyjnym. We wszystkich innych rezer­watach indiańskich w Stanach Zjednoczonych jest to nie­uniknione. Nie ma takich przepisów, które mogłyby jakoś opanować namiętność Indian do whisky. Ale u Indian Zuni problem ten nigdy nie miał znaczenia. Ani w dawnych czasach, ani dziś nie wyrabiają oni żadnego napoju al­koholowego. Ani też, jak to na przykład dzieje się u ich sąsiadów - Apaczów, każda wyprawa do miasta, starców czy młodych, bynajmniej nie oznacza hulanki. Indianie Pueblo nie mają religijnych zakazów wzbraniających picia alkoholu. Chodzi tu o coś głębszego. Upijanie się budzi w nich odrazę. Zuni wcześnie zetknęli się z piciem alkoholu, a gdy starszyzna samorzutnie zakazała picia, decyzja owa spotkała się z wystarczającą aprobatą, by byli jej posłuszni.

Tortury odrzucono jeszcze bardziej konsekwentnie. In­dianie Pueblo, szczególnie ze wschodu, mieli kontakty z dwiema nader różnymi kulturami, w których tortura posiadała ogromne znaczenie, a mianowicie - z Indianami z równin i z meksykańskimi Pokutnikami. Kultura Pueblo posiada również wiele wspólnych cech z wygasłą dziś, a uznającą tortury cywilizacją starożytnego Meksyku, gdzie przy wszystkich okazjach stosowano bogom w ofierze upusty krwi, szczególnie z języka. Na równinach samotortury są wyspecjalizowaną techniką osiągania stanu zapomnienia, podczas którego miewa się wizję. Pokutnicy z Nowego Meksyku są w tym dalekim zakątku świata ostatnią pozostałością sekty Biczowników średniowiecznej Hiszpanii; do dziś zachowali wielkopiątkowe obrzędy, w których utoż­samiają się z ukrzyżowanym Zbawicielem. Momentem szczytowym tego rytuału jest krzyżowanie Chrystusa, uosa­bianego przez jednego z uczestników kultu. Procesja wy­chodzi z domu Pokutników w Wielki Piątek o świcie, Chrystus upada pod ciężarem ogromnego krzyża. Za nim postępują wolno jego bracia, przy każdym kroku chłostają swe nagie plecy wielkimi biczami z łodyg kaktusowych, do których przymocowane są haczyki z innego, bardzo kolczas­tego kaktusa. Grzbiety ich z daleka robią wrażenie pokrytych bogatym czerwonym suknem. „Droga" ciągnie się przez półtorej mili i kiedy dotrą do jej końca, Chrystus zostaje przywiązany do krzyża i podniesiony wraz z nim w górę. W wypadku śmierci jego lub któregokolwiek z biczowników umieszcza się jego buty na progu domu i żadna po nim żałoba nie jest dozwolona.

Indianie Pueblo nie wiedzą, co to samotortura. Każdy ma pięć palców i jeśli nie byt torturowany, aby przyznał się do rzucania czarów, pozostają one nietknięte. Na plecach nie mają śladów blizn ani śladów po zdzieranych pasach skóry. Nie posiadają żadnych rytuałów, w których poświęcaliby własną krew, nie używają jej też, aby zapewnić urodzaj. Swego czasu wyrządzali sobie w pewnym stopniu krzywdę podczas niektórych inicjacji w momentach największego uniesienia, ale była to raczej sprawa zbiorowego wylewu nagromadzonych uczuć. W bractwie Kaktusa poświęconego kultowi wojowników jego uczestnicy miotali się na wszystkie strony, chłostając siebie i innych biczami z kaktusa30;

w bractwie Ognia rozrzucali dokoła ogień jak konfetti. W obu przypadkach nie chodzi ani o niebezpieczeństwo psychiczne, ani niezwykłe przeżycie. Z pewnością w zaob­serwowanych sztuczkach z ogniem u Indian Pueblo - jak również w sztuczkach z ogniem u Indian z równin - nie szuka się samoudręki. W tańcu Ognia, bez względu na to, jakie stosuje się sposoby, stopy nie ulegają oparzeniu, a kiedy jego uczestnicy biorą do ust ogień, na języku nie powstają pęcherze31.

Spotykana u Indian Pueblo praktyka bicia pasami też nie ma na celu tortury. Uderzenia te nie ranią. Dziecko Zuni jest dalekie od tego, by szczycić się tego rodzaju ekscesami, jak to robią Indianie z równin, i chłostane w czasie inicjacji w okresie dojrzewania lub wcześniej może płakać, a nawet wołać matkę, kiedy biją je dokonujący inicjacji zamaskowani bogowie. Dorośli ze zgrozą odrzucają myśl, że uderzenia mogłyby zostawić pręgi. Chłosta ma „odsunąć złe wydarze­nia", stanowi budzący zaufanie rytuał egzorcystyczny. Fakt, że ten sam akt stosuje się gdzie indziej w celu samotortury, nie ma żadnego znaczenia dla zastosowania go w tej kulturze.

Ekstazy nie szuka się przez post lub torturę, narkotyki, alkohol czy pod pozorem wizji, i taniec nie będzie środkiem jej osiągnięcia. Chyba żaden lud w Ameryce Północnej nie poświęca tak wiele czasu na tańce jak Indianie Pueblo z południowego zachodu. Ale nigdy nie ma to na celu samozapomnienia. Kult grecki Dionizosa był najbardziej znany właśnie z szaleństwa swych tańców, i to właśnie powtarza się w Ameryce Północnej. Indiański taniec Cieni, który objął kraj w siedemdziesiątych latach ubiegłego stulecia, był tańcem wirowym, tańczonym monotonnie, aż do zupełnego wyczerpania tancerzy, tak że kolejno padali sztywni na ziemię. W tym spazmie przeżywali wizje uwol­nienia od białych, a taniec trwał dalej, i inni z kolei padali na ziemię. Odprawianie tego tańca co niedziela było zwyczajem, który przeniknął do większości dwunastu ple­mion. Istniały także tańce inne, starsze, o charakterze na wskroś dionizyjskim. Plemiona północnego Meksyku tań­czyły z pianą na ustach na ołtarzu. Tańce szamanów z Kalifornii pociągały za sobą popadniecie w stan kataleptyczny. Maidu organizowali zawody szamanów, zwycięzcą zostawał ten, kto potrafił tańczyć dłużej od innych; to znaczy nie poddał się hipnotycznemu wpływowi tańca. Na wybrzeżu północno-zachodnim uważano, że wszystkie ob­rzędy zimowe mają na celu uspokojenie człowieka, który popadł w szaleństwo i byt opętany przez duchy. Dostępujący wtajemniczenia odgrywali swą rolę z zapamiętaniem, jak tego od nich oczekiwano. Tańczyli jak syberyjscy szamani, uwiązani na czterech linach naciągniętych z czterech stron tak, że można ich było powstrzymać, gdyby chcieli wyrządzić krzywdę sobie czy innym.

Nic takiego nie zdarza się w żadnych okazjach tanecznych Zuni. Ich taniec, podobnie jak poezja rytualna, to wymusza­nie czegoś na sitach natury poprzez monotonne powtarzanie. Niestrudzone uderzenia stóp skupiają mgłę na niebie w zwały deszczowych chmur, mają na celu wymuszenie opadów deszczu. Celem tańczących nie jest wcale wywołanie przeżycia ekstatycznego, lecz tak całkowite utożsamienie się z naturą, by jej siły podporządkować swym celom. Ta intencja określa formę i ducha tańców Indian Pueblo. Nie ma w nich nic dzikiego. W skoncentrowanej sile rytmu i doskonałym zgraniu się czterdziestu ludzi, tańczących jak jeden, zawiera się skuteczność tych tańców.

Tej cechy tańców Pueblo nikt nie ujął lepiej od D.H. Lawrence'a. „Wszyscy śpiewają unisono, posuwając się miękkim, choć ciężkim krokiem, na którym polega taniec;

ciała ich są nieco pochylone ku przodowi, barki i głowy zwisają ociężale, miękko stawiają mocne stopy. Mężczyźni jakby wdeptują rytm w środek ziemi. Bębny podtrzymują uderzenia pulsujące jak serce; ciągnie się to całymi godzina­mi"32. Niekiedy taniec ma na celu wydobycie z ziemi kiełków kukurydzy, kiedy indziej tańczący uderzeniami stóp wzywają zwierzynę, by ją upolować, czasami zaś przynaglają białe cumulusy powoli gromadzące się na niebie w pustynne popołudnie. Nawet samo pojawienie się chmur, bez względu na to, czy zechcą zesłać deszcz, jest błogosławieństwem, którym istoty nadprzyrodzone darzą taniec, znakiem, że obrzęd został przychylnie przyjęty. Jeśli deszcz spada, jest to oznaka i potwierdzenie mocy tańca - odpowiedź. Indianie Pueblo tańczą dalej wśród gwałtownej ulewy typowej dla południowego zachodu - pióra mokną i stają się ciężkie, przemakają haftowane spódniczki i płaszcze. Ale bogowie obdarzyli ich łaską. Błazny bawią się w błocie, tarzając się i brodząc w kałużach. Doczekali się uznania - ich stopy w tańcu mają właściwą siłom natury moc zniewalania chmur i sprowadzania deszczu.

Nawet w tych wypadkach, kiedy formy tańca Indian Pueblo są takie same jak formy tańca ich najbliższych sąsiadów i przepojone duchem dionizyjskim, wykonują je zupełnie na trzeźwo. Plemię Kora z północnego Meksyku, podobnie jak tyle innych plemion tej części kraju, zna taniec wirowy, którego szczytowy moment następuje wtedy, kiedy tancerz, osiągnąw­szy największą szybkość i zapamiętanie, na jakie go stać, wirując cofa się - cofa, aż zaczyna tańczyć już na ziemnym ołtarzu. W każdej innej chwili czy sytuacji jest to bluźnierstwo. Ale to właśnie stwarza najwyższe dionizyjskie wartości. Ogarnięty szałem tancerz tratuje ołtarz, wdeptuje go w ziemię. Aż w końcu sam padnie na jego szczątki33.

Spośród tańców zespołowych wykonywanych w podziem­nej kivie taniec Węża plemienia Hopi odbywa się również na ołtarzu. Ale bez żadnego szaleństwa. Jest to przepisowa figura, podobnie jak w tańcach wiejskich. Jeden z najbardziej popularnych obrzędowych tańców Indian Pueblo opiera się na zmianie dwóch grup tanecznych, które w każdej figurze wykonują nieco odmiennie podobny temat, pojawiając się na przemian z dwóch stron miejsca, na którym tańczą. W końcu, w ostatniej figurze, obie grupy wyłaniają się jednocześnie z obu stron. W wykonywanym w kivie tańcu Węża tancerze bractwa Antylopy tańczą naprzeciw tancerzy Węża. W pierwszej figurze kapłan Antylopy tańczy w kucki dokoła ołtarza, po czym się wycofuje. Kapłan Węża po­wtarza to samo za nim. W drugiej figurze Antylopa z pędem winorośli w ustach tańczy przed inicjowanymi, przeciągając ten pęd po ich kolanach. Potem wycofuje się. Występuje Wąż, z żywym grzechotnikiem w ustach, i też przeciąga go po ich kolanach. W końcowej figurze Antylopa i Wąż występują razem, ciągle w kucki i na koniec nie tańczą już dokoła ołtarza, lecz na ołtarzu. Jest to uroczysta sekwencja, podobna do sekwencji z tańca Morrisa, wykonywana w sta­nie całkowitej trzeźwości34.

Także taniec z wężami u Hopi nie jest kokietowaniem niebezpiecznych i strasznych sił. W naszej cywilizacji istnieje tak powszechny lęk przed wężami, że błędnie interpretujemy taniec Węża. Łatwo przypisujemy tancerzom uczucia, któ­rych my doznawalibyśmy w podobnym wypadku. Ale In­dianie amerykańscy rzadko boją się węży. Są one często przedmiotem czci i czasami ta świętość właśnie czyni je niebezpiecznymi, jak niebezpieczne może być wszystko, co święte, czyli manitou. Indianie nie reagują jednak jak my na widok węży niedorzeczną odrazą. Nie obawiają się również specjalnie ich napaści. Istnieją opowieści indiańskie, które kończą się słowami: „i dlatego grzechotnik nie jest niebez­pieczny". Obyczaje grzechotników ułatwiają ich ujarzmienie i Indianie łatwo dają sobie z nimi radę. Uczuciem, które żywią tancerze wobec węży w tańcu Węża, nie jest lęk czy odraza, lecz uczucie właściwe uczestnikom kultu wobec ich zwierzęcego opiekuna. Co więcej, wielokrotnie stwierdzano, że przed tańcem usuwa się grzechotnikom torebki jadowe. Zgniata się je lub wyciska z nich jad, a kiedy po tańcu węże zostają wypuszczone, torebki te odrastają i znów wypełniają się jadem. Ale w czasie tańca węże są nieszkodliwe. Tak więc w odczuciu tancerza Hopi cala sytuacja nie ma charakteru dionizyjskiego ani w aspekcie świeckim, ani w nadprzyrodzonym. Jest to doskonały przykład tego, że samo obiektywne zachowanie może, zależnie od wpojonych wyobrażeń, być albo dionizyjskim zabiegiem o niebezpieczne i odrażające przeżycie, albo uroczystym obrzędem dopełnianym w stanie absolutnie trzeźwym.

Indianie Pueblo nie szukają ani nie tolerują żadnych przeżyć - uzyskiwanych za pomocą narkotyków, alkoholu, postu, tortury czy tańca - wybiegających poza zwykle doświadczenie zmysłowe. Nie chcą mieć nic wspólnego z destrukcyjnymi indywidualnymi przeżyciami tego typu. Właściwe ich cywilizacji zamiłowanie do umiaru nie zostawia na to miejsca. Dlatego też nie mają szamanów.

Czarownictwo jest jedną z najbardziej powszechnych instytucji ludzkich. Czarownik to praktyk w dziedzinie religii, który - bez względu na to, dzięki jakiemu do­świadczeniu osobistemu uznany został w swym plemieniu za istotę obdarzoną cechami nadprzyrodzonymi - uzyskuje moc bezpośrednio od bogów. Często jest, podobnie jak Kasandra i ci, którzy przemawiali jak prorocy, człowiekiem, którego brak równowagi przeznaczył do tego zawodu. W Ameryce Północnej czarownikami są ludzie, którzy mają za sobą przeżycie wizji. Z drugiej strony, kapłan jest stróżem rytuału i kierownikiem czynności związanych z kultem. Indianie Pueblo nie mają czarowników, lecz jedynie kapłanów.

Kapłan Zuni piastuje swą godność na mocy pokrewieńst­wa lub kupił ją, przechodząc przez różne szczeble w bract­wie, albo też został wybrany na rok przez głównych kapłanów na wykonawcę roli kapłana katcina. W każdym przypadku musiał zdobywać swe uprawnienia, ucząc się ogromnej liczby rytuałów, zarówno czynności, jak słów. Cały jego autorytet płynie z owego urzędu i z rytuału, którym kieruje. Rytuał musi być idealnie opanowany pamięciowo, a kapłan jest odpowiedzialny za zgodność z tradycją każdego skom­plikowanego obrzędu, który celebruje. Zuni określają czło­wieka obdarzonego mocą jako „tego, który wie jak". Są tacy, co posiadają tę wiedzę o najbardziej uświęconych kultach, w dziedzinie biegów, gier z elementem hazardu czy leczenia. Innymi słowy, zdobyli swą moc dosłownie ze źródeł tradycyjnych. Nie wolno im natomiast usiłować wykorzystać mocy religii dla usprawiedliwienia jakiegoś czynu płynącego z własnej inicjatywy. Nie wolno im nawet zbliżać się do tego, co nadprzyrodzone, poza wypadkami, w których mają upoważnienie swej grupy w określonym czasie. Każda modlitwa, każdy akt kultury są spełniane w usankcjonowanej i powszechnie znanej porze i w przepi­sany przez tradycję sposób. Najbardziej indywidualnym aktem religijnym u Zuni jest sadzenie pałeczek modlitew­nych, owych starannie wymodelowanych ofiar składanych bogom, które zakopuje się do połowy w świętych miejscach i zanoszą one specyficzne modły do istot nadprzyrodzonych. Ale nawet pałeczek modlitewnych choćby najwyżsi kapłani nie mogą ofiarować z własnej inicjatywy. Jedno z podań ludowych mówi o głównym kapłanie Zuni, który zrobił pałeczki modlitewne i poszedł je zatknąć. Nie była to ta właściwa faza księżyca, kiedy członkowie bractw czarowników-uzdrowicieli sadzą pałeczki, i ludzie pytali: „Dlaczego główny kapłan sadzi pałeczki modlitewne? On chyba upra­wia czary". W istocie, kapłan używał swej mocy do zemsty osobistej. Jeśli nawet głównemu kapłanowi nie wolno spełniać najbardziej osobistych ze wszystkich aktów religij­nych z inicjatywy własnej, to akty bardziej formalne są podwójnie obwarowane publicznymi sankcjami. Niepodob­na, żeby ktokolwiek i kiedykolwiek mógł się dziwić, dlaczego jednostka przystępuje do modlitwy.

Indianie Pueblo w swej instytucji kapłana, pozostali krajowcy Ameryki w instytucji szamana wybierają i na­gradzają dwa przeciwstawne typy osobowości. Indianie z równin we wszystkich praktykach faworyzowali przedsię­biorczego człowieka, który potrafił z łatwością zdobyć autorytet. Byt wyniesiony ponad wszystkich. Innowacje, które w wyniku wizji przynosił ze sobą Indianin Crow, mogły mieć bardzo niewielkie znaczenie. Ale nie w tym rzecz. Każdy mnich buddyjski i średniowieczny mistyk chrześcijański oglądał w swej wizji to, co jego współbracia widzieli już przed nim. I dla nich, i dla Indian Crow ta wyjątkowa moc - lub boskość - opierała się na autorytecie osobistego doświadczenia. Indianin wracał do swego ludu obdarzony siłą wizji, a plemię, uważając to za święty przywilej, przestrzegało wskazań, które otrzymał. Jeśli chodzi o leczenie, to każdy znał swą własną moc i nie prosił o nic innych, posiadających tę samą siłę. Dogmat ów w praktyce uległ modyfikacji, człowiek bowiem utrwala tradycję nawet w tych praktykach, które usiłują traktować ją z pogardą. Ale dogmaty ich religii stwarzały zadziwiająco duże kul­turowe możliwości, sankcję dla przedsiębiorczości i auto­rytetu jednostki.

Ta przedsiębiorczość i osobista inicjatywa Indian z równin znalazła wyraz nie tylko w szamanizmie, lecz także w namięt­nym entuzjazmie dla wojny podjazdowej, którą się trudnili. Oddziały wojowników liczyły zazwyczaj poniżej dwustu ludzi i każdy działał w pojedynkę w nieskomplikowanych akcjach tych oddziałów, co stanowi biegunowe przeciwieństwo surowej dyscypliny i subordynacji w wojnie nowoczesnej. Wojna była dla nich grą, w której każdy pojedynczy człowiek gromadził punkty - mogło to być uwolnienie przywiązanego konia czy zranienie wroga lub zdobycie skalpu. Jednostka, zazwyczaj dzięki osobistej, iście diabelskiej odwadze, zbierała tych punktów, ile tylko mogła, i korzystała z nich, by wstąpić do jakichś bractw, wydawać uczty, zdobywać kwali­fikacje na wodza. Indianin z równin pozbawiony inicjatywy i umiejętności działania w pojedynkę nie byt szanowany w swej społeczności. Świadectwa pierwszych badaczy, wystąpienia wybitnych jednostek w konfliktach Indian z białymi, kontrasty w zestawieniu z Indianami Pueblo, wszystko to pokazuje, jak instytucje ich popierały rozwój osobowości, niemal w sensie nietzscheańskiego nadczłowieka. Widzieli oni życie jako dramat jednostki wstępującej coraz wyżej w hierarchii społeczeństwa ludzkiego, zdobywa­jącej nadprzyrodzoną moc, ucztującej i odnoszącej zwycięs­twa. Inicjatywa zawsze należała do pojedynczego człowieka. Odważne czyny uważano za czyny osobiste i chwalenie się nimi należało do przywilejów przy okazjach rytualnych, podobnie jak korzystanie z nich do realizacji osobistych ambicji.

U Indian Pueblo ideał człowieka jest zupełnie inny. U Zuni autorytet osobisty należy do cech chyba najbar­dziej dyskredytowanych. „Człowiek, który pożąda siły czy wiedzy, który chce być - jak określają to pogardliwie - «przywódcą swego ludu», spotyka się jedynie z naganą i najprawdopodobniej będzie prześladowany za uprawia­nie czarownictwa", co zdarzało się często. Wrodzony autorytet oceniany jest u Zuni nieprzychylnie, a człowiek nim obdarzony może być łatwo oskarżony o czary. Wie­sza się go wówczas za kciuki, dopóki „się nie przyzna". Oto wszystko, co Zuni potrafią zrobić z jednostką o sil­nej indywidualności. Ideałem ich jest człowiek dostojny i uprzejmy, który nigdy nie stara się przewodzić i nie wywołuje krytycznych komentarzy ze strony sąsiadów. W wypadku jakiegokolwiek konfliktu, nawet wtedy, kiedy cała słuszność jest po jego stronie, wszystko obraca się przeciwko niemu. Nawet z zawodów sprawności, takich jak biegi, ktoś, kto zwycięża stale, zostaje wykluczony. Zuni interesują się grą, której uczestnicy mają równe szansę, a wybijający się biegacz tylko ją psuje, toteż nie chcą mieć z nim nic wspólnego.

Człowieka dobrego charakteryzuje - mówiąc słowami dr Bunzel - „miłe obejście, łagodne usposobienie i szlachet­ne serce". Najwyższa pochwala, odnosząca się do pewnego nienagannego krajana, brzmi: „To mity, uprzejmy człowiek. Nigdy się o nim nie słyszy. Nie miesza się w żadne awantury. Należy do klanu Borsuka i kivy Muhekve i zawsze bierze udział w letnich tańcach". Powinien on „wiele mówić", jak to określają, to jest, powinien wprowadzać ludzi w nastrój spokojny i z łatwością współpracować z innymi czy to w polu, czy w odprawianiu rytuału, nigdy nie budząc nawet podejrzeń o zarozumialstwo czy o jakieś gwałtowne uczucia35.

Człowiek dobry unika zaszczytów. Można mu je narzucić, ale sam ich nie szuka. Kiedy trzeba obsadzić urzędy kivy, zamyka się otwór wiodący do niej i wszyscy mężczyźni zostają tam uwięzieni tak długo, dokąd nie uda się przeła­mać oporów któregoś z nich. Opowieści mówią zawsze o dobrych ludziach, którzy nie chcieli przyjąć urzędu - chociaż go w końcu przyjmowali. Człowiek musi unikać nawet pozoru skłonności kierowniczych. Kiedy wybrany osobnik zostaje przekonany i obejmuje urząd, to tym samym jeszcze nie otrzymuje władzy w naszym rozumieniu.

Stanowisko bowiem nie wiąże się z usankcjonowaniem jakiejś istotnej działalności. Rada Zuni składa się z najwyż­szych kapłanów i kapłani ci nie mają jurysdykcji w przypad­kach konfliktu czy gwałtu. Są to ludzie święci i nie wolno mi przedkładać do rozsądzenia żadnych sporów. Jedynie wo­dzowie wojenni dysponują pewną władzą wykonawczą, nie tyle zresztą podczas wojny, co w zakresie uprawnień po­rządkowych w czasie pokoju. Ogłaszają zbliżające się polo­wanie na króliki lub tańce, zwołują kapłanów i współpracują z bractwami czarowników-uzdrowicieli. Przestępstwem, któ­re zgodnie z tradycją ścigają, jest czarownictwo. Inne przestępstwo, jak wydanie niewtajemniczonym chłopcom tajemnicy katcina, karzą sami zamaskowani bogowie, we­zwani przez wodza kultur katcina. Innych przestępstw nie ma. Kradzież zdarza się rzadko i jest sprawą prywatną. Cudzołóstwo nie jest zbrodnią, a gwałtowna reakcja, którą taki czyn wywołuje, rozładowuje się w ramach układów małżeńskich. Sprawę zabójstwa, w jednym przypadku zna­nym z tradycji, załatwiono szybko drogą wzajemnych opłat między obu zainteresowanymi rodzinami.

Tak więc kapłani wysokiej rady nie są niepokojeni. Kierują oni zasadniczymi sprawami związanymi z kalendarzem obrzędów. Udane przeprowadzenie planów może być usta­wicznie hamowane przez jakiegoś krnąbrnego kapłana. Wystarczy, by w przypływie złego humoru na przykład odmówił wzniesienia ołtarza czy dostarczenia swej maski kapłana katcina. Rada kapłańska może jedynie czekać - odraczając obrzędy. Ale na ogół każdy z nią współpracuje i nie trzeba uciekać się do akcentowania władzy.

W życiu domowym, podobnie jak w życiu religijnym charakterystyczny jest również ów brak osobistego wykorzys­tania władzy. Dom oparty na zasadach matrylinearnych i matrylokalnych wymaga oczywiście innego podziału władzy niż te, które my znamy. Ale i w społeczeństwach mat­rylinearnych niepodobna zazwyczaj obejść się bez władzy mężczyzny w gospodarstwie, jeśli nawet ojciec nie odgrywa w nim roli. Brat matki jako głowa takiego domu jest rozjemcą i na nim spoczywa odpowiedzialność. Ale Zuni nie uznają żadnej władzy nadanej bratu matki, a już na pewno nie uznają władzy nadanej ojcu. Żaden z nich nie ma prawa karać dzieci ze swego domu. Mężczyźni bardzo rozpieszczają dzieci. Noszą je, kiedy im coś dolega, i trzy­mają wieczorami na kolanach. Cnota współpracy sprawia, że życie domowe toczy się wedle wymaganych form, tak jak i życie religijne, i nie powstają sytuacje wymagające dras­tycznych posunięć. I na czym by one miały polegać? W innych kulturach małżeństwo jest niemal instytucją powszechną, w której można sprawować pewną władzę. Ale u Indian Pueblo jest ono organizowane bez większych formalności. Wszędzie indziej na świecie małżeństwo wiąże się z prawem własności i wymianą gospodarczą i we wszystkich tego rodzaju okazjach prerogatywy należą do rodziców lub starszyzny. Ale w małżeństwie Zuni nie ma elementów, które mogłyby interesować starszyznę. Małe znaczenie, jakie Indianie Pueblo przywiązują do własności, czyni sprawę drugorzędną nie tylko z nastręczającej gdzie indziej tyle problemów instytucji małżeństwa, ale i z szeregu innych, które - zgodnie z odmiennymi formami kulturowymi

- wiążą się z lokatą własności grupy w sposób korzystny dla młodego mężczyzny. Zuni eliminują takie okazje.

Wszystkie urządzenia społeczne zapobiegają możliwości rozwinięcia się w dziecku kompleksu Edypa. Malinowski wykazał, że u Trobriandczyków struktura społeczna daje wujowi władzę, która w naszej kulturze należy do ojca. U Zuni nawet wujowie nie sprawują władzy. Nie dopuszcza się do powstania takich sytuacji, które wymagałyby użycia władzy. Dziecko wzrasta, nie znając ani urazów, ani kom­pensujących je ambicjonalnych marzeń mających korzenie w tej instytucji rodzinnej. Kiedy dziecko samo stanie się dorosłym człowiekiem, nie posiada motywacji, która prowa­dziłaby do wyobrażenia sobie okoliczności wymagających zastosowania władzy36.

Dlatego też inicjacja chłopców u Zuni jest wydarzeniem dziwnym w porównaniu z podobnymi praktykami, które stale spotyka się na całym świecie. Gdzie indziej inicjacja bywa bowiem nader często niepohamowanym wykorzystywaniem przywilejów przez kategorie osób posiadających władzę;

znęcaniem się tych, którzy mają władzę, nad tymi, którym muszą teraz przyznać pewne znaczenie w plemieniu. Rytuały te występują w niemal takich samych formach w Afryce, Ameryce Południowej i Australii. W Afryce Południowej chłopcy zostają spędzeni i oddani w ręce mężczyzn, uzbrojo­nych w długie kije, którzy posługują się nimi dowolnie przy wszystkich okazjach. Chłopców przepędza się przez rózgi, których uderzenia sypią się jak grad; stale muszą się spodziewać ciosów z tyłu i towarzyszących im drwin. Muszą spać nago i bez przykrycia w najzimniejszych miesiącach roku, z głowami - a nie stopami w stronę ogniska. Nie wolno im smarować niczym ziemi, aby odstraszyć robaki, które gryzą ich w nocy. O pierwszym brzasku muszą udawać się do sadzawki i zanurzeni w zimnej wodzie stoją do wschodu słońca. Nie wolno im wypić kropli wody przez trzy miesiące trwania odosobnienia inicjacyjnego, przy czym karmi się ich budzącym wstręt jedzeniem. W formie kompensaty uczy się ich niezrozumiałych formuł i ezoterycznych stów, nadając im pozory wielkiego znaczenia37.

W plemionach Indian amerykańskich nie poświęca się na ogół tyle czasu inicjacji chłopców, ale związane z nią pojęcia są często takie same. Apacze, z którymi Zuni mają wiele wspólnego, powiadają, że okiełznanie chłopca przy­pomina okiełznywanie młodego źrebaka. Chłopcy są zmu­szeni do wykuwania lodu i kąpieli w przeręblu, do biegania z wodą w ustach; upokarza się ich na próbnych wyprawach wojennych i zazwyczaj dokucza się im. Indianie z połu­dniowej Kalifornii zakopują chłopców w mrowiskach,

Ale u Zuni inicjacja nie jest nigdy ciężką próbą. Uważa się, że rytuał ma dostateczną wartość, jeżeli dzieci płaczą pod łagodnymi nawet uderzeniami, które na nie spadają. Chłopcu na każdym kroku towarzyszy obrzędowy ojciec i przyjmuje on razy albo przyciśnięty do pleców starszego mężczyzny, albo klęcząc między jego kolanami. Towa­rzyszący chłopcu opiekun daje mu raczej poczucie bez­pieczeństwa, niż gwałtem wyrzuca z "rodzinnego gniazda, jak to się dzieje z chłopcami w Afryce Południowej. Inicjacja dobiega końca, kiedy sam chłopiec chwyta bicz z juki i chłoszcze nim katcina, tak jak sam był chłostany. Inicjacja nie jest wyładowaniem na dzieciach żałosnego dążenia do władzy dorosłych. Jest to rytuał egzorcyzmujący i oczyszczający. Czyni on dzieci wartościowymi, dając im pozycję w grupie. Chłopcy wiedzą, że chłosta jest aktem, który starsi szanują jako lekarstwo i błogosła­wieństwo; stanowi warunek wejścia do świata nadprzy­rodzonego.

Brak sposobności do sprawowania władzy, zarówno w sy­tuacjach religijnych, jak i domowych, wiąże się z inną fundamentalną cechą: naciskiem na pochłonięcie jednostki przez grupę. U Zuni odpowiedzialność i władza są zawsze równomiernie rozdzielone, a jednostkę działającą stanowi grupa. Przyjęta droga zbliżenia się do zjawisk nadprzyro­dzonych wiedzie przez rytuał grupowy. Przyjęta droga do zapewnienia utrzymania rodzinie wiedzie przez wspólną domową gospodarkę. Jednostka nie jest autonomiczna ani w religii, ani w sprawach gospodarczych. W życiu religijnym człowiek, który troszczy się o swe zbiory, nie zanosi do bogów modlitw o deszcz, aby je ratowali, tylko bierze udział w letnich tańcach mających deszcz sprowadzić. Człowiek nie modli się o wyzdrowienie swego chorego syna, tylko wzywa czarowników Bractwa Wielkiego Ognia, aby go wyleczyli. Indywidualne modlitwy, dozwolone przy osobistym zatykaniu pałeczek modlitewnych, przy uroczystym myciu głowy, przy wzywaniu czarowników lub obrzędowego ojca - mają znaczenie tylko dlatego, że stanowią nieodzowną część większej całości, rytuału grupowego, do którego należą; tak samo jak niepodobna, by z długiej formuły magicznej wybrać jedno słowo i by ono samo zachowało skuteczność doskonałej modlitwy.

Usankcjonowanie (uświęcenie) wszystkich czynów po­chodzi ze struktury urzędowej, a nie od jednostki. Główny kapłan, jak widzieliśmy, może zatykać pałeczki modlitewne tylko jako główny kapłan i tylko w tym czasie, kiedy wiadomo, że działa oficjalnie. Czarownik-uzdrowiciel leczy, ponieważ jest uczestnikiem kultu czarowników-uzdrowicieli. Fakt ten nie tylko wzmacnia jego siłę, jak to ma miejsce na równinach, lecz stanowi jedyne jej źródło. Nawet zabicie Navaho ocenia się w ten sam sposób. Pewna opowieść relacjonuje historię popełnionej zdrady. Bogaty Navaho i jego żona przybyli w celach handlowych do domu Zuni, a tam mężczyźni zamordowali go, aby zrabować jego turkus. „Ale nie mieli oni mocy skalpu", to jest, nie byli uczestnikami kultu wojennego, który usprawie­dliwiłby popełniony przez nich czyn. Według rozumienia Zuni istnieje instytucjonalne usankcjonowanie nawet takiego czynu i potępiają oni jedynie akt, który nie korzysta ze swej instytucjonalnej gwarancji38.

Zuni więc poświęcają się ukonstytuowanym formom swego społeczeństwa, aż do pochłonięcia indywidualności. Ani urzędu, ani posiadania zawiniątek kapłańskich nie uważają za stopnie prowadzące do celu, który chcieliby osiągnąć. Człowiek, kiedy go na to stać, uzyskuje maskę dla siebie po to, aby zwiększyć w rodzinie zasób rzeczy, „które można wykorzystać" oraz zasób masek, którymi zawiaduje jego kiva. Bierze należyty udział w rytuałach określonych kalendarzem i dużym kosztem buduje nowy dom, aby ugościć uosabiających kapłana katcina podczas Szalako, ale robi to tak anonimowo i z takim pomijaniem własnej osoby, że trudno o coś podobnego w innych kulturach. Dla nas właściwy Zuni sposób osobistego działania jest całkowicie obcy.

Podobnie jak w dziedzinie religii, również i w życiu gospodarczym czyny i motywacje jednostki są w niezwykłym stopniu pozbawione elementów osobistych. Jednostką gos­podarczą jest, jak widzieliśmy, nader nietrwała grupa mężczyzn. Jądrem rodziny, grupą stałą, jest grupa złączonych pokrewieństwem kobiet, ale kobiety te nie sprawują ważnych funkcji w większych przedsięwzięciach gospodarczych, jak rolnictwo czy pasterstwo lub nawet obróbka turkusów. A mężczyźni, których udział w podstawowych zajęciach jest nieodzowny, tworzą płynną, luźno powiązaną grupę. Mężo­wie córek domu wracają do domów swych matek, kiedy zmusi ich do tego jakiś konflikt rodzinny, i odtąd nie mają już obowiązku wyżywienia i zapewnienia dachu nad głową swoim dzieciom, które porzucają. Poza tym w domu prze­bywają różni inni mężczyźni, krewni z grupy żeńskiej: bezżenni, wdowcy, rozwiedzeni oraz ci, którzy czekają, aż przeminą chwilowe przykrości w domach ich żon. Jednakże ta mieszana grupa, bez względu na swój chwilowy skład, pracuje nad wypełnianiem wspólnego spichrza kukurydzą, która pozostaje wspólną własnością kobiet danego domu. Jeśli nawet jakieś nowo uprawione pola są prywatną własnością któregoś z tych mężczyzn, to wszyscy uprawiają je razem, a zbiory składają do wspólnego spichrza, tak jak robią to w przypadku pól odziedziczonych po przodkach.

Ten sam zwyczaj dotyczy i domów. Budują je razem mężczyźni, ale należą one do kobiet. Mężczyzna, opuszczając żonę jesienią, może porzucić dom, który budował przez rok, i pełny spichrz kukurydzy, również owoc całorocznej pracy na roli. Ale na myśl mu nawet nie przyjdą jakieś osobiste roszczenia zarówno do domu, jak i do zbiorów i nikt nie uważa, że został oszukany. Dał on swój wkład pracy w gospodarkę i rezultatem tego jest zaopatrzenie całej grupy; jeśli zaś przestaje był członkiem tej grupy, to jego sprawa. Dziś poważne źródło dochodu stanowią owce i są indywidualną własnością mężczyzn. Ale pasą je wspólnie grupy spokrewnionych mężczyzn i nowe motywacje gos­podarcze dopiero zaczynają z wolna się kształtować.

Podobnie jak, według ideału Zuni, człowiek włącza się w działalność grupy i nie ubiega się o osobistą władzę, tak również nigdy nie przejawia gwałtowności. Ich apollińska postawa umiaru, w greckim sensie tego słowa, nigdzie nie występuje wyraźniej niż we właściwym tej kulturze stosunku do emocji. Bez względu na to, czy chodzi o gniew, czy o miłość, zazdrość czy smutek, pierwszą cnotą jest umiar­kowanie. Podstawowy zakaz nakładany na świętych mężów w czasie sprawowania obrzędowych funkcji skierowany jest przeciwko jakiemukolwiek śladowi gniewu. Spory, czy to dotyczące obrzędów, czy gospodarcze, czy domowe, są najzupełniej wolne od gwałtowności.

U Zuni każdy dzień przynosi nowe przykłady łagodności ich usposobienia. Któregoś lata pewna rodzina, którą dobrze znałam, ofiarowała mi dom, abym w nim zamieszkała, a wskutek pewnych skomplikowanych okoliczności inna rodzina rościła sobie pretensje do dysponowania tym domem. W okresie najostrzejszego konfliktu, kiedy Quatsia, właścicielka domu, i jej mąż znajdowali się ze mną w pokoju, jakiś nieznajomy człowiek zaczął ścinać kwitnące chwasty, których jeszcze nie wypielono z podwórka. Czynność ta należy do właściciela domu i dlatego ten człowiek, który rościł sobie pretensje do rządzenia owym domem, korzystał z okazji, by publicznie zamanifestować swoje roszczenie. Nie wszedł jednak do domu ani nie prowokował niczym Quatsii i jej męża Leo znajdujących się w mieszkaniu, tylko powoli ścinał zielsko. Leo, oparty o ścianę, siedział nieru­chomo w kucki i spokojnie żuł jakiś liść. Jednakże Quatsia poderwała się i powiedziała do mnie: „On nas obraża. Ten człowiek wie, że Leo jest w tym roku kapłanem i nie wolno mu wpaść w gniew. Zajmując się naszym podwórkiem, chce nas zawstydzić przed całą wioską". W końcu intruz zebrał zwiędłe chwasty, spojrzał z dumą na oczyszczone podwórko i poszedł sobie. Nie padło między nimi ani jedno słowo. Dla Zuni była to pewnego rodzaju obraza; „obcy" tą poranną pracą na podwórku wyraził protest w dostatecznym stopniu. Poza tym nie podjął żadnych dalszych kroków.

Podobnie tuszowana jest zazdrość małżeńska. Zuni nie reagują gwałtownie na cudzołóstwo. Na równinach normalną reakcją na zdradę żony było obcięcie miękkiej części nosa. Praktykowano to nawet na południowym zachodzie wśród plemion nie należących do Indian Pueblo, jak na przykład Apacze. Ale u Zuni niewierność żony nie usprawiedliwia gwałtownej reakcji. Mąż nie uważa zdrady za naruszenie swoich praw. Niewierność żony stanowi zwykle pierwszy krok do zmiany męża i instytucje Zuni zmianę tę ułatwiają w dostatecznym stopniu, tak że w istocie jest to procedura dość prosta. Nie biorą pod uwagę możliwości gwałtownej reakcji39.

Podobnie żony okazują często takie samo umiarkowanie, gdy okaże się, że mężowie są niewierni. Jak długo sytuacja nie jest na tyle przykra, aby zrywać stosunki, tak długo się ją ignoruje. Na rok przed jedną z wizyt dr Bunzel u Zuni jeden z młodych mężów w domu, w którym mieszkała, wplątał się w pozamałżeńską aferę; stała się głośna w całej osadzie. Rodzina całkowicie ignorowała tę sprawę. W końcu pewien biały kupiec, stróż moralności, udał się z wymówkami do żony. Para ta była małżeństwem od kilkunastu lat i miała troje dzieci; żona pochodziła z poważnej rodziny. Kupiec z wielką powagą podkreślił konieczność okazania autorytetu i położenia kresu bezwstydnemu postępowaniu męża. „Wobec tego - jak to dr Bunzel opowiedziała żona - przestałam prać jego odzież. I wtedy pojął, że ja wiem, że wszyscy wiedzą, i przestał zadawać się z tą dziewczyną". To podziałało bez wymiany stów. Bez awantur, oskarżeń czy nawet jawnego stwierdzenia kryzysu.

Jednakże żonom wolno przyjąć jeszcze inny sposób postępowania, nie znajdujący sankcji w przypadku po­rzuconych mężów. Żona może zaatakować swą rywalkę i publicznie ją pobić. Wyzywają się wówczas nawzajem i podbijają sobie oczy. Kłótnia ta nie rozwiązuje niczego i nawet w tych rzadkich wypadkach, jeśli do niej dojdzie, urywa się równie szybko, jak wybuchła. Jest to jedyna uznawana przez Zuni walka na pięści. Z drugiej strony, jeśli kobieta zachowuje się spokojnie, gdy jej mąż ma jedną miłostkę za drugą, gniewa to jej rodzinę, która nalega, by od niego odeszła. „Wszyscy mówią, że ona go kocha", powiadają wówczas ludzie, a krewni czują się zawstydzeni, jest bowiem nieposłuszna prawom, które dla niej ustanowiono.

Postępowanie zgodne z tradycją to rozwód. Jeśli męż­czyzna uważa, że krewni matki żony nie nadają się do współżycia, to może powrócić do domu swej matki. Pozwala mu to uniknąć domowej zażyłości z ludźmi, do których czuje niechęć, i w ten sposób zrywa tylko stosunki trudne do utrzymania na przyjacielskiej stopie.

O ile Indianie Pueblo posiadają zwyczaje skutecznie zmniejszające możliwość reakcji gwałtownych, takich jak na przykład zazdrość, to w jeszcze większym stopniu troszczą się o zachowanie tych apollińskich reguł postępowania w wypadku śmierci. Zazdrość, jak to pokazuje praktyka wielu różnych kultur, jest jedną z tych emocji, które z pomocą instytucji kulturowych można albo najbardziej skutecznie podsycać, albo obwarowywać zakazami. Ale z utratą drogiej osoby nie można poradzić sobie tak łatwo. Śmierć bliskiego krewnego jest najbardziej bolesnym ciosem, jaki może zadać życie. Zagraża spójności grupy, wymaga pełnego wynagrodzenia krzywdy, szczególnie jeśli zmarły był dorosłym, a często oznacza osamotnienie i ból dla tych, którzy pozostali.

Indianie Pueblo są w istocie realistami i nie odżegnują się od smutku po czyjejś śmierci. W przeciwieństwie do pewnych kultur, o których będzie jeszcze mowa, nie robią z żałoby po bliskim krewnym popisu ambicji czy grozy. Traktują śmierć jako stratę, i to poważną stratę. Ale znają sposoby zapomnienia o niej tak szybko, jak tylko można, i z jak najmniejszą gwałtownością. Kładzie się specjalny nacisk na to, by osierocony jak najprędzej zapomniał. Obcinają pukiel włosów zmarłego i palą, by dym oczyścił tych, którzy smucą się zbyt mocno. Rozsypują czarną mąkę z kukurydzy lewą ręką - mającą związek ze śmiercią - by „uczynić ich drogę czarną", to jest położyć ciemność między sobą a nękającym smutkiem. W Isleta, czwartego dnia wieczorem, zanim krewni rozstaną się po śmierci, celeb­rujący kapłan buduje ołtarz ziemny, na którym kładzie pałeczki modlitewne dla zmarłego, jego tuk i strzały, szczotkę do włosów używaną przy przygotowaniu ciała do pogrzebu oraz części ubrania nieboszczyka. Dalej stawia misę z wodą leczniczą i kosz, do którego wszyscy znoszą jedzenie. Na podłodze, od drzwi domu do ołtarza, kapłani wysypują dróżkę z mąki, aby mógł po niej przejść zmarły. Wszyscy zbierają się, aby go po raz ostatni nakarmić i odesłać z powrotem. Jeden z kapłanów spryskuje wszyst­kich wodą leczniczą, następnie otwiera drzwi domu. Wódz plemienia przemawia do zmarłego, zapraszając go, by przybył i jadł. Słychać kroki na zewnątrz i skrobanie do drzwi. Zmarły wkracza i spożywa jadło. Potem wódz spryskuje drogę, by zmarły mógł odejść, i kapłani „wypę­dzają go ze wsi". Zabierają ze sobą pałeczki modlitewne, części ubrania i osobiste rzeczy zmarłego, szczotkę do włosów i naczynie z jedzeniem. Wynoszą to ze wsi, łamią szczotkę, tłuką naczynie, zakopując wszystko w nieznanym miejscu. Wracają biegiem, nie oglądając się za siebie i ryglują drzwi, wydrapując na nich krzyż krzemiennym nożem, aby uniemożliwić zmarłemu wejście do domu. Jest to formalne zerwanie ze zmarłym. Jeszcze wódz przemawia do ludu, by nie pamiętał o niczym. „On nie żyje już od czterech lat". W obrzędach i w folklorze Zuni często występuje wyobrażenie, że dzień stał się rokiem lub rok dniem. Czas upłynął, aby uwolnić ich od smutku. Ludzie się rozchodzą i żałoba jest skończona40.

Jednakże bez względu na psychologiczne skłonności, śmierć jest faktem narzucającym się uparcie i apolliński niepokój w obliczu niemożności przeciwdziałania katastrofie śmierci ze strony najbliższych krewnych znajduje dobitny wyraz w instytucjach Zuni. Starają się, jak tylko można, umniejszyć wagę śmierci. Obrzędy pogrzebowe są u nich najprostsze i najmniej dramatyczne ze wszystkich, jakie posiadają. Nie ma w nich nic z wyrafinowania w ceremoniach związanych z porami roku. Ciało grzebie się natychmiast i bez udziału kapłana.

Ale ze śmiercią, która tak bezpośrednio dotyka jednostkę, trudno się uporać nawet członkom plemienia Zuni. Trwający smutek czy niepokój ma wyjaśnić wiara, że małżonek pozostały przy życiu znajduje się w wielkim niebezpieczeństwie. Zmarła żona może „go za sobą pociągnąć", to jest zabrać do siebie, by nie być samotną. Dokładnie to samo może spotkać żonę, której umarł mąż. Jeśli żyjący się smuci, jest tym bardziej zagrożony. Dlatego też traktuje go się z zachowaniem wszystkich środków ostrożności, jak czło­wieka, który pozbawił kogoś życia. Musi odizolować się na okres czterech dni, nie wolno mu rozmawiać ani innym zwracać się do niego, musi co rano brać środek przeczysz-czający i wychodzić poza wieś, by złożyć - lewą ręką - ofiarę z czarnej mąki kukurydzianej. Czterokrotnie zatacza ręką koło nad głową i rzuca mąkę, by „dobić złe wydarzenia", jak powiadają. Czwartego dnia zatyka swoje pałeczki modlitewne z myślą o zmarłej i błaga ją w jedynej modlitwie Zuni, którą kieruje się do jednostki - czy to człowieka, czy istoty nadprzyrodzonej - aby zostawiła go w spokoju, nie ciągnęła za sobą do grobu i przelała na niego:

Całe to swoje szczęście, Jakie każdemu z nas dano, By drogą szedł bezpieczną41.

Grożącego niebezpieczeństwa nie bierze się pod uwagę przez rok. W tym okresie jego zmarła żona będzie za­zdrosna, jeśli zbliży się do kobiety. Po upływie roku wchodzi w kontakt z jakąś obcą kobietą i ofiarowuje jej podarek. Wraz z tym podarkiem opuszcza go grożące mu niebezpieczeństwo. Jest znowu wolny i bierze sobie drugą żonę. Podobnie dzieje się w wypadku żony, która straciła męża.

Na równinach zachodnich zachowanie związane z żałobą było jak najdalsze od takich rozbudowanych niepokojów. Tam widzimy dionizyjskie pogrążenie w nieutulonym smut­ku. Całe zachowanie Indian z równin raczej uwydatniało rozpacz i katastrofę, którą niesie śmierć, niż unikało ich. Kobiety raniły sobie głowy i nogi i odcinały palce. Po śmierci jakiejś ważnej osoby przeciągały przez obóz długie szeregi kobiet z obnażonymi krwawiącymi nogami. Nie pozwalały zakrzepnąć krwi na głowach i łydkach ani nie ocierały jej. Kiedy tylko zabrano zwłoki, by je pogrzebać, wyrzucano wszystkie rzeczy z szałasu i ciskano na ziemię, po czym każdy brał sobie to, na co miał ochotę. Własności zmarłych nie uważano za skalaną, ale wszystkie rzeczy należące do gospodarstwa rozdawano, gdyż rodzina po­grążona w smutku nie mogła ani interesować się nimi, ani ich używać. Nawet szałas niszczono lub oddawano komuś innemu. Wdowie nie zostawiano nic poza derką, którą się owijała. Ulubione konie zmarłego prowadzono na jego grób i zabijano wśród zawodzeń całego ludu42.

Oczekiwano również przesadnej żałoby indywidualnej i przyjmowano ją ze zrozumieniem.


: ~boberov -> Kippin -> RB Wzory%20kultury
Kippin -> Kielich planetarnego szczęścia. światowy plan pomyślnego rozwoju planety
Kippin -> The Gateway Experience, Wave V – Exploring: a journey to Focus 15 a gateway to Self-Exploration Voiced by Laurie Monroe
Kippin -> Niebo i Ziemia żyjemy w obrębie tej dwoistości. Jak sprawić, by to rozdwojenie przestało być rozdwojeniem? Jak sprawić, by człowiek mógł stać się ogniwem łączącym siły większe od nas z tymi, które są od nas zależne? J
Kippin -> Skanowała: hurka Tytuł oryginału: Many lives, many masters
Kippin -> Sekrety życia po życiu
Kippin -> Małopolskie Centrum Badań ufo I Zjawisk Anomalnych Oddział w Jordanowie
Kippin -> Rozdział L symbolizm L ideografia
Kippin -> Podziękowania
Kippin -> Uwaga: to tylko ramka id� do strony g��wnej niezwyk�e rozdzia� 1 marsjanie wyl�dowali ? Istnia�y dwa sposoby napisania tej ksi��ki. M�g�bym zatrzyma� dla siebie informacje osza�amiaj�co dziwaczne, ale prawdziwe


1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna