Przełożył Jerzy Prokopiuk



Pobieranie 0.93 Mb.
Strona6/13
Data07.05.2016
Rozmiar0.93 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13
Po pogrzebie żona i córka zmarłego mogły upierać się przy pozostaniu u gro­bu43, zawodząc i odmawiając jedzenia, nie zwracając uwagi na tych, którzy staraliby się namówić je do powrotu do obozu. Kobieta szczególnie, ale niekiedy i mężczyzna mogli, zawodząc w rozpaczy, udać się do jakiegoś niebezpiecznego miejsca i uzyskać tam niekiedy wizje dające moc nad­przyrodzoną. W niektórych plemionach kobiety często chodziły na grób i rozpaczały przez całe lata, a później nadal wybierały się tam w pogodne popołudnia, by -już nie rozpaczając - po prostu posiedzieć przy grobie44.

Szczególnie charakterystyczny jest smutek po śmierci dzieci. Wyrazem największego bólu rodziców w plemieniu Dakota4 było pojawienie się nago na terenie obozu. Byt to jedyny powód, dla którego coś podobnego mogło mieć miejsce. Pewien pisarz opisuje swe doświadczenia w innym plemieniu z równin w następujący sposób: „Gdyby ktokol­wiek obraził rodziców w czasie żałoby, przypłaciłby to najpewniej śmiercią, pogrążony bowiem w głębokim bólu człowiek szuka czegoś, na czym by mógł wywrzeć zemstę;

wkrótce po śmierci bliskiej osoby wyrusza na wojnę, by zabijać lub być zabitym, jako że jedno i drugie jest mu wtedy zupełnie obojętne". Plemiona te szukały śmierci, tak jak Indianie Pueblo modlili się o uwolnienie od tej strasznej groźby45.

Te dwie postawy wobec śmierci to znane typy prze­ciwstawnego zachowania i większość ludzi odnajduje we­wnętrzne pokrewieństwo z jedną albo drugą. Indianie Pueblo przyjęli w swoich zwyczajach jedną, Indianie z rów­nin - drugą. Naturalnie nie oznacza to, że gwałtowny i niepohamowany smutek ogarnia na równinach zachodnich rodziny każdego zmarłego lub że w pueblach każdy, komu każe się zapomnieć, godzi się na to uczucie, po­przestając na wyrażeniu bólu w połamaniu szczotki do włosów. Rzecz w tym, że jedna kultura daje ujście pierwszej emocji, a druga - drugiej. Większość ludzi daje upust uczuciom w formie, jaką stwarza im ich kultura. Jeśli go przyjmą, mają do dyspozycji odpowiednie środki wyrazu. Jeśli nie, wówczas stają przed problemami wyłaniającymi się wszędzie przed ludźmi „innymi"46.

Istnieje inna sytuacja związana ze śmiercią, która w tych kulturach jeszcze bardziej związana jest z praktykami rytualnymi, a mianowicie sytuacja człowieka, który kogoś zabił. U Zuni zabójcę traktuje się jako owdowiałego współ­małżonka, z tym tylko że okres odosobnienia spędza się w obrzędowej kivie pod nadzorem kapłanów, a uwolnienie go od ciążącej nad nim zmory odbywa się w sposób bardziej wyrafinowany. Polega to na przyjęciu go do bractwa wojow­ników. Odosobnienie, które, podobnie jak odosobnienie wdowca, polega na siedzeniu bez ruchu, milczeniu, przyj­mowaniu środków przeczyszczających i powstrzymywaniu się od jedzenia, jest odosobnieniem poprzedzającym wtajem­niczenie do tego bractwa. Każdy wtajemniczany do jakiegoś bractwa przestrzega analogicznych zakazów, a u Zuni ograniczenia dotyczące człowieka, który pozbawił kogoś życia, zmuszają do przestrzegania okresu odosobnienia wtajemniczającego. Uwolnienie go od tych ograniczeń jest równoznaczne z przyjęciem przez niego nowej formy od­powiedzialności społecznej jako członka bractwa wojow­ników. Wodzowie wojenni pełnią swą funkcję nie tylko w czasie wojny, ale przez całe życie zwłaszcza jako opieku­nowie i pełnomocnicy podczas obrzędów i innych publicz­nych wystąpień. Są ramieniem prawa wszędzie tam, gdzie trzeba zaprowadzić jakiś formalny porządek. Sprawują pieczę nad domem skalpów i posiadają szczególną umiejęt­ność sprowadzania deszczu.

Skalp podczas długiego i wyszukanego rytuału tańca wojennego jest symbolem człowieka, który został zabity. Celem tego obrzędu jest zarówno uświetnienie wtajem­niczenia nowego członka bractwa wojennego, jak i przemia­na skalpu w jedną z wywołujących deszcz nadprzyrodzonych istot Zuni. Powinien być uczczony tańcem i przyjęty do plemienia w zwykłych obrzędach towarzyszących adopcji. Obrzędy towarzyszące adopcji czy małżeństwu polegają zasadniczo na umyciu głowy przyjmowanemu przez starsze kobiety z rodziny jego ojca. Również skalp ciotki zabójcy obmywają w czystej wodzie, po czym zostaje on przyjęty do plemienia w ramach tej samej procedury, z jaką przyj­mowano wtajemniczonego do rodziny panny młodej w chwili zawierania małżeństwa. Modlitwy związane z tańcem skalpu są bardzo wyraźnie określane. Opisują one przemianę niecnego wroga w święty fetysz ludu oraz radość ludu przyjmującego to nowe błogosławieństwo.

Bo zaprawdę ten wróg,

Chociaż ze śmierci brał

Życie swoje i rósł,

Z mocy deszczowych modlitw kapłanów kukurydzy

Nabrał wartości.

I zaprawdę ten wróg,

Chociaż za życia byt

Człekiem kłamiącym wciąż,

Teraz tym jest, co nam przepowie,

Jaki świat będzie,

Jakie dni przyjdą...

Chociaż nie był wart nic,

Istotą był z wody,

Istotą z nasienia;

Pragnąc wód tego wroga,

Pragnąc nasienia jego,

Pragnąc bogactwa jego,

Niecierpliwie jego dni47 czekajcie.

Gdy w wodzie czystej

Już go okapiecie48 ,

Gdy na błogosławionym deszczami podwórcu

Kapłanów kukurydzy

Wzniesiecie go wysoko w górę49,
Wszystkie kapłanów kukurydzy dzieci
Śpiewając pieśni ojców

Dla niego będą tańczyć.

A gdy już dni jego przeminą,

Dzień szczęśliwy,

Dzień piękny,

Dzień pełen wielkiej wrzawy,

Pełen wielkiego śmiechu,

Dzień szczęśliwy

Z nami, waszymi dziećmi,

Powitacie50.
Tak więc skalp staje się rzeczą nadprzyrodzoną, do której należy się modlić, a zabójca na całe życie członkiem ważnego bractwa wojowników.

W kulturach dionizyjskich stosunek do tego byt inny. Nader często przekształcało się to w straszny, niebezpieczny kryzys. Zabójcy groziło nadprzyrodzone niebezpieczeństwo i na przykład u Pima poddawano go przez dwadzieścia dni oczyszczeniom, podczas których siedział w malej okrągłej jamie wyżłobionej w ziemi. Karmił go obrzędowy ojciec, podając mu żywność na końcu kija długości sześciu stóp; od grożącego niebezpieczeństwa byt uwolniony dopiero wtedy, kiedy wrzucano go ze związanymi rękami i nogami do rzeki.

Jednakże na równinach zachodnich nie nadawano prze­sadnego znaczenia temu nadprzyrodzonemu skalaniu. Czło­wiek, który zabił innego, nie był kimś potrzebującym zbawienia, przeciwnie - był zwycięzcą, i to takim, któremu najbardziej zazdroszczono. Pełne dionizyjskie podniecenie osiągano w hałaśliwym świętowaniu triumfu, w napawaniu się poniżeniem przeciwnika. Była to nader radosna uroczys­tość. Powracający z wyprawy wojennej wojownicy z uczernionymi na znak triumfu twarzami uderzali o świcie na własny obóz w nagłym, udanym ataku... strzelając w powie­trze, wznosząc w górę tyki ze zdobytymi przez siebie skalpami. Lud w podnieceniu witał ich wrzaskliwie. To była radość! Kobiety śpiewem sławiły zwycięstwo... W pierwszym szeregu jechali mężowie, którzy... najwięcej dokonali w bo­ju... Obejmowano, ściskano serdecznie tych wojowników. Najstarsi ludzie w swych pieśniach imiona ich wymieniali. Krewni szczęśliwców z pierwszego szeregu... dla zaznacze­nia, jak bardzo się cieszą, dawali dary przyjaciołom swoim bądź też biedakom. Czasami wszyscy biegali tam, gdzie mieszkał któryś z tych dzielnych albo jego ojciec, żeby go uczcić wspólnymi tańcami. Tańczyć tak mogli od zmierzchu do rana i nieraz nawet dwa dni i dwie noce51.

Wszyscy brali udział w tańcu skalpu, ale nie było to wydarzenie religijne. Nie celebrował go żaden czarownik. Nadanie mu charakteru społecznego należało do obowiąz­ków transwestytów, którzy przyjęli kobiecy tryb życia i któ­rych w tym plemieniu uważano za organizatorów zabaw i „dobre towarzystwo". Zapowiadali oni tańce i nosili skalpy. Starzy mężczyźni i kobiety występowali jako błazny52 i nie­którzy z nich przebierali się nawet za wojowników-zdobywców skalpów, co stanowiło centralny punkt uroczystości.

Nikt, kto widział oba te tańce, nie może mieć wątpliwości co do ich wręcz odmiennego charakteru: taniec skalpu u Indian Pueblo, wykonywany uroczyście przez zespoły zmieniające się kolejno w starannie obmyślonym programie przed kunsztownym ołtarzem ziemnym, pokrytym zawiniąt­kami czarowników, i taniec skalpu u Czejennów, święto dumy zwycięstwa, taniec pełen życia, z naśladowaniem gestów walki wręcz, wyrażających rozkosz płynącą z po­twierdzonego poczucia swej wyższości w tej walce. Taniec Indian Pueblo, wykonywany w stanie zupełnej trzeźwości, jest akcją zespołową, jak przystoi sytuacji, gdy ciemna zasłona została zdjęta z zabójcy przez włączenie go do ważnego i wartościowego bractwa, i jak przystoi nadaniu skalpowi niegodnego uwagi wroga rangi istoty nadprzyro­dzonej, zsyłającej upragniony deszcz. W tańcu wykonywa­nym na równinach, jeśli nawet tancerze występują w gru­pach, to każdy tańczy sam, idąc za własnym natchnieniem i wyrażając każdym ruchem wyćwiczonego ciała chwałę fizycznego zmagania. Ten taniec to pokaz indywidualizmu, manifestacja szalonej radości i triumfu.

Apollińska postawa Indian Pueblo wobec śmierci nie jest w stanie zniweczyć śmierci krewnych ani zabijania wrogów, w najlepszym razie może zamienić je w źródła błogo­sławieństwa i umożliwić zapomnienie przy jak najmniejszym wzruszeniu. Zabójstwo, zabicie kogoś z własnej grupy zdarza się tak rzadko, że prawie brak zapamiętanych opowieści o czymś podobnym. Jeśli jednak dojdzie do zabójstwa, wówczas załatwia się sprawę bez większego hałasu drogą opłat wymienianych między obu pokrewnymi grupami. Jednakże samobójstwo jest całkowicie poza prawem. Nawet w najbardziej przypadkowych formach jest dla Indian Pueblo czynem zbyt gwałtownym, by w ogóle brać je pod uwagę. Nie mają pojęcia, o co tu chodzi. Namówieni do przypo­mnienia sobie odpowiednich historii, Zuni opowiadają o pewnym mężczyźnie, który podobno mówił, że chciałby umrzeć z piękną kobietą. Pewnego dnia wezwano go, by wyleczył chorą kobietę, a jego sposób leczenia polegał na żuciu jednej z dzikich roślin leczniczych. Rano znaleziono go nieżywego. Tylko w takim stopniu potrafili zbliżyć się do zrozumienia tego czynu i nie przyszło im do głowy, że ów człowiek mógł odebrać sobie życie. Opowiadają tylko o człowieku, do którego śmierć przyszła w tej postaci, jakiej - podobno - sam pragnął.

Sytuacja nieco podobna do naszych praktyk samobójczych występuje jedynie w opowieściach. Porzucona żona prosi czasem Apaczów, by przyszli za cztery dni i zniszczyli osadę, a wraz z nią jej męża z kochanką. Sama dokonuje rytualnego oczyszczenia i przywdziewa swój najlepszy strój. Wyznaczo­nego ranka wychodzi na spotkanie wroga i pierwsza pada z jego ręki. Oczywiście, mieści się to w naszej kategorii samobójstwa, chociaż oni widzą tu tylko rytualną zemstę. „Naturalnie, nie postąpilibyśmy tak teraz; ona była podła". Nie widzą nic poza jej mściwością. Zniszczyła możliwość szczęścia mieszkańców swej własnej wsi, szczęścia, którego sama czuła się pozbawiona. W szczególności zepsuta nową przyjemność męża. Dalszego ciągu opowieści Zuni naprawdę nie są sobie w stanie wyobrazić - nie mieści się w ramach ich doświadczeń - choćby na przykład tego, że kobieta zdobywa nadprzyrodzonego posłańca, by zaniósł jej prośbę Apaczom. Im bardziej szczegółowo wyjaśnia się praktykę samobójstwa słuchaczom Zuni, tym wyraźniej z ich uprzej­mych uśmiechów wyziera niedowierzanie. Biali ludzie robią bardzo dziwne rzeczy. Ale ta jest najśmieszniejsza ze wszystkich1.

Z drugiej strony, Indianie z równin rozwinęli ideę samobójstwa o wiele bardziej od nas. W wielu plemionach człowiek, który nie widział przed sobą nic bardziej frapują­cego niż samobójstwo, mógł zobowiązać się do tego na rok przed dokonaniem. Nosił wtedy specjalną odznakę, długą opończę z koźlej skóry. Koniec jej, ciągnący się po ziemi, miał długie rozcięcie, i kandydata na samobójcę, kiedy zajął wyznaczone miejsce na czele wyprawy wojennej, przywiązy­wano do słupa końcami tej opończy. Nie mógł się w tej pozycji cofnąć. Mógł iść naprzód, przymocowanie do słupa oczywiście nie krępowało mu ruchów. Ale jeśli jego towa­rzysze cofnęli się, musiał pozostać na poprzednim miejscu. Jeśli ginął, to ginął przynajmniej w ogniu walki, którą się rozkoszował. Jeśli jednak przeżył rok, to tym flirtem ze śmiercią zdobywał pełne uznanie współplemieńców. Do końca życia, kiedy stawni ludzie publicznie opowiadali o swych sukcesach w nieprzerwanych, uznawanych zawodach chełpliwości, mógł przypominać swoje sukcesy i rok, w któ­rym podjął zobowiązanie. Mógł użytkować swoje wyczyny, gdy przyjmowano go do bractw i gdy zostawał wodzem. Nawet człowiek, który wcale nie uważał swego życia za przegrane, mógł ulec pokusie honorów osiągalnych w ten sposób i podjąć podobne zobowiązanie. Również społeczeń­stwo mogło starać się nakłonić niewygodnego członka do podjęcia takiego zobowiązania. Ślubowanie wojownika nie było bynajmniej jedyną metodą samobójstwa uznawaną na równinach. Nie byt to u nich czyn pospolity, jak w pewnych prymitywnych rejonach; często natomiast powracają tam opowieści o samobójstwie z miłości. Rozumieją dobrze gwałtowny gest rezygnowania z własnego życia.

Ideał apolliński wyraża się w zwyczajach Indian Pueblo w jeszcze inny sposób. Kultura ich nie przetworzyła tematów strachu i niebezpieczeństwa. Nie mają nic z dionizyjskiej tendencji do stwarzania sytuacji skalania i lęku. Tego rodzaju skłonności są bardzo powszechne w praktykach żałobnych na całym świecie - pogrzeb jest orgią przerażenia, a nie żalu. W plemionach australijskich najbliżsi krewni zmarłego rzucają się na czaszkę i rozbijają ją w kawałki, aby ich nie niepokoiła, Łamią także kości nóg zmarłego, aby jego duch nie prześlado­wał ich. Jednakże w Isleta łamią szczotkę do włosów, nie zaś kości trupa. Navaho, najbliżsi sąsiedzi Indian Pueblo, po śmierci mieszkańca palą dom wraz ze wszystkim, co się w nim znajduje. Nic z tego, co należało do zmarłego, nie może stać się własnością innego człowieka, jest bowiem skalane. U Indian Pueblo wraz ze zmarłym grzebie się tylko łuk i strzały oraz jego mili, to jest fetysz czarownika z pięknego kaczana kukurydzy, przy czym mili odziera się najpierw ze wszystkich cennych liści. Nie wyrzucają niczego. Indianie Pueblo we wszystkich zwycza­jach związanych ze śmiercią wyrażają symbolicznie kres doczesnego życia człowieka, nie zaś środki zapobiegające skalaniu przez zwłoki czy też zawiści i mściwości jego ducha.

W niektórych cywilizacjach wszystkie krytyczne sytuacje życiowe traktuje się jako sytuacje budzące lęk. Narodziny, początek okresu dojrzewania, małżeństwo i śmierć to stale powracające okazje do tego, by przejawić takie zachowanie. Podobnie jak i w żałobie Indianie Pueblo nie nadają przesadnego znaczenia lękowi przed śmiercią i nie robią tego w innych okazjach. Właściwy im sposób traktowania menstruacji uwydatnia się tym bardziej, że wokół nich żyją plemiona, które w każdym obozie mają domki przeznaczone specjalnie dla miesiączkujących ko­biet. Kobieta w tym okresie musi zazwyczaj gotować dla siebie osobno, używać własnych naczyń, krótko mówiąc, całkowicie odizolować się od innych. Nawet w życiu domowym kontakt z nią kala i gdyby dotknęła przyborów myśliwca, straciłyby swą użyteczność. Indianie Pueblo nie tylko nie mają domków menstruacyjnych, ale również nie stosują wobec kobiet w tym okresie żadnych środków ostrożności. Miesiączka nie ma szczególnego znaczenia w życiu ich kobiet.

W życiu plemion sąsiadujących z Pueblo instytucją napa­wającą lękiem jest instytucja czarownictwa. Czarownictwo jest określeniem, które zazwyczaj stosuje się do praktyk afrykańskich i melanezyjskich, ale strach, podejrzliwość i z trudem kontrolowany antagonizm wobec czarownika w Ameryce Północnej, które panują na obszarze od Alaski poprzez Wielką Kotlinę zamieszkałą przez ludy Szoszoneańskie, aż po tereny zamieszkałe przez Pima na południowym, zachodzie, oraz występują w poważnej mierze w społeczeń­stwie Midewiwinów na wschodzie, są bardzo charakterys­tyczne. Każde społeczeństwo dionizyjskie ceni siłę nad­przyrodzoną nie tylko dlatego, że jest potężna, lecz i dlatego, że jest niebezpieczna. Potoczna tendencja do przypisywania przesadnego znaczenia niebezpiecznym przeżyciom przeja­wiała się swobodnie w plemiennej postawie wobec czarow­nika. Miał on dużo większą moc szkodzenia niż pomagania. Na stosunek ludzi do niego składał się strach, nienawiść i podejrzliwość. Jego śmierci nikt nie mógł pomścić i jeśli nie powiodło mu się leczenie, a podejrzenia kierowały się przeciwko niemu, był zwykle zabijany przez własny lud.

Mohave, nie należące do Indian Pueblo plemię połu­dniowego zachodu, rozwinęli tę postawę w bardzo dużym stopniu. „W naturze czarowników leży zabijanie ludzi, tak jak w naturze jastrzębi leży zabijanie małych ptaszków, aby je zjeść", powiadają oni. Ci wszyscy, których zabił czarownik, podlegają mu w życiu pozagrobowym. Tam tworzyli jego grupę. Oczywiście byt on zainteresowany tym, by mieć dużą i bogatą kompanię. Czarownik mawiał zupełnie otwarcie: „Nie chcę jeszcze umierać. Nie mam jeszcze gotowej wystarczająco dużej grupy". Po niedługim czasie będzie dysponował kompanią, z której może być dumny. Wręczy jakiemuś człowiekowi kij jako znak i po­wie: „Czy wiesz, że zabiłem twego ojca?" Albo przyjdzie do chorego i powie mu: „To ja cię zabijam". Nie ma przy tym na myśli tego, że użył trucizny czy też tego, że zabił ojca młodego człowieka nożem. Było to zabójstwo nad­przyrodzone; szczerze ujawniona sytuacja wynikająca z wi­ny i strachu53.

Taki stan rzeczy jest dla Zuni nie do pojęcia. Kapłani nie są przedmiotem ani ukrytej nienawiści, ani podejrzliwości. Nie ucieleśniają typowo dionizyjskiego podwójnego aspektu nadprzyrodzonej mocy, tego mianowicie, że muszą sprowa­dzać śmierć i leczyć choroby zarazem. Nawet wyobrażenia o czarownictwie, tak powszechne w indiańskich osadach, tak przeniknięte elementami pochodzenia europejskiego, nie tworzą jeszcze właściwej sytuacji czarownictwa. Czarow­nictwo u Zuni nie jest urzeczywistnieniem śmiałego dążenia człowieka do mocy nadprzyrodzonej. I wątpię, czy ktokol­wiek posiada jakąś określoną technikę czarów, z której korzysta w praktyce. Wszystkie ich opisy zachowania się czarowników mają charakter baśniowy, jak na przykład

opowieść o oczach sowy, które czarownica wkłada w swe oczodoły schowawszy własne oczy w niszy ściennej. Opo­wieści te nie mówią nic o okropnych szczegółach rzeczy­wiście praktykowanej złośliwości, tak charakterystycznych dla innych rejonów. Czarownictwo u Indian Pueblo, jak tyle innych faktów, jest u nich przejawem kompleksu lęku. Niejasno podejrzewają się nawzajem, a jeśli ktoś jest wystarczająco nie lubiany, to na pewno przypisze mu się uprawianie czarów. Zwykła śmierć nie wzbudza podej­rzeń o czary. Jedynie w okresie epidemii Pueblo prze­śladują czarownice, kiedy to powszechny lęk wyraża się w ten sposób. Mocy swych świętych ludzi nie wykorzys­tują do stworzenia sytuacji pełnej przysłaniającego wszyst­ko strachu.

W osadach Indian Pueblo nie ma więc śladu zamiłowania do ekscesu, tolerowania gwałtu, rozkoszowania się sprawo­waniem władzy ani takich sytuacji, w których jednostka byłaby pozostawiona sama sobie. Brak tu sytuacji, które dionizyjczycy uważają za najcenniejsze. Niemniej Indianie Pueblo posiadają kult płodności, a kult ten uważany ex definitione za zjawisko dionizyjskie. Dionizos był bogiem płodności i w odniesieniu do większości obszarów świata nie ma powodów, aby oddzielać te dwie cechy; pogoń za ekscesem i kult sit płodnych nieustannie mieszały się ze sobą w najbardziej odległych częściach globu. Dlatego więc sposób, w jaki apollińscy Indianie Pueblo uprawiali tenże kult płodności, ożywia w dwójnasób podstawowe zasady ich życia. Ogromna większość ich obrzędów płodności obywa się bez symboliki seksualnej. Deszcz wywołuje się przez monotonne powtarzanie tańca, który zmusza chmury do zbierania się na niebie. Plony z pola kukurydzy zapewnia się przez zakopywanie w nim przedmiotów, które zyskały moc dzięki umieszczeniu ich na ołtarzach lub posłużeniu się nimi przez ludzi uosabiających istoty nadprzyrodzone. Symbolika seksualna występuje w znacznie większym stopniu u pobliskich Hopi niż u Zuni. U Hopi bardzo często używa się do celów obrzędowych małych czarnych walców w połączeniu z obręczami z trzciny lub kotami. Walce stanowią symbol męski, a obręcze żeński. Wiąże się je razem i wrzuca do świętego źródła.

W czasie obrzędu bractwa Fletu wybiera się chłopca, który wraz z dwojgiem dziewcząt ma sprowadzić deszcz, po czym daje się chłopcu walec, a dziewczętom po obręczy z trzciny. W ostatnim dniu obrzędu dzieci w towarzystwie kapłanów, zanoszą te przedmioty do świętego źródła i sma­rują je żyznym mułem zaczerpniętym z dna. Potem procesja wraca do puebla. Wzdłuż drogi powrotnej leżą cztery malowidła, jakie znajdują się na ołtarzach, a dzieci pod­chodzą, prowadząc pozostałych, i rzucają kolejno: chłopiec - walec, dziewczęta obręcze na wszystkie te malowidła. Na koniec obrazy te składa się w świątyni tańca na placu. Całość stanowi dostojny i spokojny obrzęd rytualny wolny od wszelkich wzruszeń.

Hopi stale posługują się tego rodzaju obrzędową sym­boliką seksualną. Występuje ona szczególnie w tańcach bractw kobiecych. Zuni natomiast nawet takich bractw nie mają. W jednym z obrzędów, kiedy dziewczęta z kaczanami kukurydzy w rękach tańczą w kole, pojawiają się cztery inne dziewczęta przebrane za mężczyzn. Dwie przedstawiają tuczników, dwie - włóczników. Każdy tucznik trzyma kiść winogron oraz tuk i strzałę i postępuje, mierżąc strzałą w winogrona. Każdy włócznik ma długi kij i obręcz i rzuca włócznią w toczącą się obręcz. Kiedy już wejdą w krąg taneczny, wrzucają kije i obręcze ponad głowami tancerzy do środka kręgu. Następnie stojąc wśród tańczących dziew­cząt rzucają w stronę widzów kulki ze zwilżonej mąki kukurydzianej, którzy starają się zdobyć taką kulkę dla siebie. Symbolika ma tu charakter seksualny, a jej celem jest płodność, ale sposób zachowania jest wręcz przeciwny niż w kulcie Dionizosa54.

U Zuni ten rodzaj symboliki nie wystąpił wcale. Mają tylko obrzędowe biegi urządzane, jak wszędzie w pueblach, dla zwiększenia płodności. W jednym z tych biegów biorą udział mężczyźni i kobiety, mężczyźni ustawiają się z kijami na jednym końcu szeregu, kobiety zaś na drugim z ob­ręczami, które kopią tak jak mężczyźni kopią kije. Czasami kobiety biegają w tych zawodach wraz z błaznami w mas­kach. Kobiety muszą wygrać wyścig, w przeciwnym razie nie miałby on sensu. W Peru, gdzie odbywały się podobne zawody w tym samym celu, mężczyzna biegł nago i gwałcił kobietę, którą dogonił. Zarówno u Zuni, jak w Peru taki symboliczny wyraz znajduje ta sama próba, ale u Zuni występuje jako apollińskie przekształcenie dionizyjskiej

symboliki w Peru55.

Niemniej elementy połączenia swobody obyczajów z ob­rzędami płodności występują nawet u Zuni. Przy dwóch okazjach, podczas uroczystego polowania na króliki i w cza­sie tańca skalpu, rozwiązłość jest sankcjonowania do tego stopnia, że mówią, iż dzieci poczęte w owe noce są wyjątkowo żywotne. Zasada matkowania dziewczętom, za­zwyczaj ściśle przestrzegana, zostaje mocno złagodzona, przyjmuje się postawę: „chłopcy to chłopcy". Nie dopuszcza się wprawdzie do pełnej swobody seksualnej i nie ma w tym wszystkim nawet cienia orgii. Kult zawiniątek leczniczych władających śniegiem i niepogodą dawniej podobno zawierał pewne obrzędy, w których przez jedną noc kapłanki strze­gące zawiniątka przyjmowały kochanków i dostawały od partnerów turkusy wielkości kciuka, by ozdobić nimi zawi­niątko. Praktyka ta jest już zaniechana i nie można stwier­dzić, w jakim stopniu szerzyła się tam rozpusta.

Sprawy płci nie cieszą się w osadach zbyt wielkim zrozumieniem. Poświęca się im niewiele rzeczowej uwagi, przynajmniej u Zuni, i istnieje tendencja, dość bliska naszej kulturze, wyjaśnienia symboliki seksualnej za pomocą jakiejś substytucji. Obręcze i walce, którymi Hopi posługują się nieustannie w określonej symbolice seksualnej, przedsta­wiają małe zwały gliny, które deszcz formuje z ziemi. Twierdzą też, że mierzenie strzałami do pęków liści wyob­raża pioruny bijące w pole kukurydzy. Jeszcze bardziej niezwykle substytucje można znaleźć w wyjaśnieniach da­wanych przez najuczciwszych informatorów. Jest to nie­świadoma obrona, którą doprowadzają do absurdu56. Na skutek tej obrony, jak się zdaje, w kosmologicznych opowieściach zatarł się zupełnie wątek powstania wszech­świata w akcie seksualnym. Jeszcze pięćdziesiąt lat temu Cushing zanotował u Zuni wzmianki o tej opowieści, która zawiera podstawową kosmologię plemion Yuman z połu­dniowego zachodu nie należących do Indian Pueblo i znana jest w wielu rejonach sąsiednich. Według niej ziemia została zapłodniona przez słońce i z jej łona wyszło życie - przed­mioty ludzkiego użytku, jak również ludzie i zwierzęta. Od czasów Cushinga zaczęto zapisywać mity o początkach świata pochodzące z różnych bractw, od różnych kapłanów i od ludzi świeckich Zuni. Twierdzą oni jeszcze, że życie bierze początek w czwartym świecie podziemnym, ale nie uważają go za łono ziemi, w którym wzbudził życie niebiań­ski ojciec. Wyobraźnia ich nie zwraca się w tym kierunku.

Postawa Zuni wobec płci stanowi analogię z pewnymi wzorami, które w naszej cywilizacji określamy jako purytańskie, ale kontrasty są tu równie uderzające, jak i analogie. Purytańska postawa wobec płci wynika z utożsamienia jej z grzechem, a Zuni nie mają pojęcia grzechu, i to nie tylko w sprawach płci, lecz w ogóle w innych kwestiach. Nie cierpią na skutek kompleksu winy i nie uważają płci za szereg pokus, którym należy się opierać ciężkim wysiłkiem woli. Czystość jako sposób życia traktują bardzo niechętnie i w ich opowieściach krytykuje się jak najostrzej te dumne dziewczyny, które bronią się przed małżeństwem w młodości, pozostają w domu i pracują, odrzucając okazje, w których młodzi ludzie mogliby podziwiać je w przyjęty sposób. A bogowie bynajmniej nie traktują ich tak, jak by należało wedle etyki purytańskiej. Zstępują bowiem do dziewcząt i mimo przeszkód śpią z nimi, ucząc je rozkoszy i pokory. Te „przyjazne środki dyscyplinarne"57 powodują, że dziew­czyna w małżeństwie oddaje się szczęściu właściwemu śmiertelnikom.

Miłe stosunki między płciami są tylko jednym aspektem miłych stosunków między ludźmi. Tam, gdzie my dokonuje­my podstawowych rozróżnień, oni mówią po prostu: „Wszys­cy go lubią. Ma zawsze miłostki z kobietami" albo: „Nikt go nie lubi. Nie ma szczęścia do kobiet". Płeć jest cząstką szczęśliwego życia.

Wyobrażenia kosmologiczne Zuni są jeszcze jedną formą, w której dali wyraz niezwykłej równowadze ducha. Brak napiętych konfliktów i poczucia niebezpieczeństwa, które cechują ich życie na tym świecie, rzutuje i na tamten świat. Istoty nadprzyrodzone, jak powiada dr Bunzel, „nie czują niechęci do człowieka. Ponieważ jednak mogą odmówić swych darów, trzeba sobie zjednać ich łaskę poprzez ofiary, modlitwy i praktyki magiczne". Ale nie ma mowy o łago­dzeniu złych mocy. Taka myśl jest im obca. Sądzę raczej, że istoty nadprzyrodzone lubią to, co lubią ludzie, i jeśli ludzie lubią tańczyć, to i bogowie to lubią. Dlatego Zuni przypo­minają bogom o tańcu wkładając ich maski, wyciągają zawiniątka lecznicze i huśtają je w tańcu. Sprawia im to przyjemność. Nawet kukurydza w spichrzu musi z nimi „tańczyć". W czasie przesilenia zimowego, kiedy wszystkie grupy obrzędowe obchodzą swe uroczystości, głowa domu podczas ogólnych śpiewów trzyma w koszu sześć dorodnych kaczanów kukurydzy. Nazywa się to tańcem Kukurydzy, a wykonywane jest w tym celu, aby kukurydza nie czuła się zaniedbana w okresie obrzędowym. Podobnie w wielkim tańcu Kukurydzy, dziś już poniechanym, momentem kul­minacyjnym była radość dzielona z kaczanami kukurydzy58.

Zuni nie wyobrażają sobie świata, tak jak my, jako pola walki dobra ze złem. Nie są dualistami. Europejskie pojęcie czarownictwa, zadomawiając się w pueblach, musiało ulec specyficznej przemianie. U nich czary nie pochodzą z mocy szatańskiej przeciwstawiającej się dobremu Bogu. Zuni dopasowali czarownictwo do swojego schematu i w ich pojęciu siła czarów jest podejrzana nie jako pochodząca od diabła, lecz dlatego że opanowuje obdarzonych nią i raz przyjęta nie da się odrzucić. Każdą inną siłę nadprzyrodzoną otrzymuje się z określonego powodu. Zatykanie pałeczek modlitewnych i przestrzeganie zakazów jest dowodem kontaktu z przedmiotami świętymi. Kiedy przyczyna, dla której uzyskało się moc nadprzyrodzoną, ustaje, człowiek winien pójść do siostry swego ojca i pozwolić jej umyć sobie głowę, dzięki temu staje się na powrót człowiekiem świec­kim. Kapłan może też przelać swą moc na kogoś innego, który nią dysponuje, dopóki tamten nie zażąda jej znowu, Pojęcie stanu sakralnego i technika pozbywania się go są im równie bliskie, jak pojęcia opętania i technika egzorcyzmu były bliskie ludziom średniowiecza. W czarownictwie Pueblów nie ma sposobu uwalniania się od mocy nadprzyrodzo­nej. Nie można się pozbyć nieczystego i dlatego czary są czymś złym i groźnym dla człowieka59.

Nam trudno jest wyrzec się naszego obrazu wszechświata jako walki dobra ze złem i spojrzeć nań tak, jak patrzą nań Indianie Pueblo. Ani pór roku, ani życia człowieka nie uważają za wyścig życia i śmierci. Życie istnieje zawsze, tak samo jak śmierć. Śmierć nie jest zaprzeczeniem życia. Pory roku przesuwają się przed naszymi oczami, podobnie jak rozwija się życie ludzkie. W ich postawie nie ma „ani rezygnacji, ani podporządkowania pragnień jakiejś wyższej sile, lecz zawiera się poczucie jedności człowieka ze wszechświatem".

Modląc się, mówią do swych bogów:

Jedną będziemy istotą.

Ze swymi bogami pozostają w bliskim związku:



Władając krajem,

Władają ludem.

Zasiądźcie cicho przy nas.

Dziećmi swoimi, my dla was, wy dla nas,

Zawsze pozostaniemy.

Dziecię moje,

Matko moja60.

Jako mówię,

Tako niech się stanie.

Mówią z bogami także o tchnieniu życia:



Hen, daleko z każdej strony Ojców mam, kapłanów życie nam dających61.

Prośby zanoszę o ich dobre tchnienie,

Tchnienie starości,

Tchnienie wody,

Tchnienie nasienia,

Tchnienie bogactw,

Tchnienie siły ducha,

Tchnienie władania,

Tchnienie szczęścia wszelkiego,

jakie oni mają;

Prośby zanoszę o ich tchnienie,

Żebym je przyjął w moje ciało ciepłe

I tchnął je potem w twój bezsilny oddech.

O, nie pogardzaj tchnieniem ojców swoich.

Tylko je wdychaj...

Żebyśmy doszli do kresu dróg razem.

Oby mój ojciec dal ci laskę życia;

Oby spełniona była twoja droga.
Tchnienie bogów jest ich tchnieniem i kiedy dzieli się je - wszystko może się dokonać. Ujęcie stosunku człowieka do innych tak jak i ujęcie stosunku człowieka do kosmosu nie pozostawia człowiekowi miejsca na heroizm i wolę pokonania przeszkód. Nie uważają za świętych tych, którzy Walczą, walczą, walczą, Aż umierają przyparci do muru.

Ma to swoje dobre strony - są oni niezwykle konsekwen­tni. Tych, którzy nie przyjęli tej postawy, Indianie Pueblo wykluczyli ze swego wszechświata. Zbudowali bowiem na swej niewielkiej, lecz mającej długą tradycję kulturową wyspie w Ameryce Północnej cywilizację, której formy określone zostały typowym wyborem postawy apollińskiej, rozmiłowanej w rytualizmie i wyznaczającej w życiu drogę umiaru i wstrzemięźliwości.




: ~boberov -> Kippin -> RB Wzory%20kultury
Kippin -> Kielich planetarnego szczęścia. światowy plan pomyślnego rozwoju planety
Kippin -> The Gateway Experience, Wave V – Exploring: a journey to Focus 15 a gateway to Self-Exploration Voiced by Laurie Monroe
Kippin -> Niebo i Ziemia żyjemy w obrębie tej dwoistości. Jak sprawić, by to rozdwojenie przestało być rozdwojeniem? Jak sprawić, by człowiek mógł stać się ogniwem łączącym siły większe od nas z tymi, które są od nas zależne? J
Kippin -> Skanowała: hurka Tytuł oryginału: Many lives, many masters
Kippin -> Sekrety życia po życiu
Kippin -> Małopolskie Centrum Badań ufo I Zjawisk Anomalnych Oddział w Jordanowie
Kippin -> Rozdział L symbolizm L ideografia
Kippin -> Podziękowania
Kippin -> Uwaga: to tylko ramka id� do strony g��wnej niezwyk�e rozdzia� 1 marsjanie wyl�dowali ? Istnia�y dwa sposoby napisania tej ksi��ki. M�g�bym zatrzyma� dla siebie informacje osza�amiaj�co dziwaczne, ale prawdziwe


1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna