Przełożył Jerzy Prokopiuk



Pobieranie 0.93 Mb.
Strona7/13
Data07.05.2016
Rozmiar0.93 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   13

Dobu


Wyspa Dobu wchodzi w skład archipelagu d'Entrecas-teaux w pobliżu południowego brzegu wschodniej Nowej Gwinei. Dobu to lud mieszkający najdalej ze wszystkich na południu północno-zachodniej Melanezji, rejonu zna­nego nam najlepiej dzięki licznym publikacjom Broni­sława Malinowskiego, poświęconym Wyspom Trobriandzkim. Te dwie grupy wysp leżą tak blisko siebie, że Dobuańczycy przeprawiają się statkami na Trobriandy w celach handlowych. Ale żyją w innym środowisku, są ludźmi o różnych temperamentach. Trobriandy to żyzne, nizinne wyspy, które dostarczają środków do życia w ob­fitości i bez trudu. Gleba jest tu bogata, a spokojne laguny pełne ryb. Wyspa Dobu natomiast stanowi skalisty, wulkaniczny teren, o skąpych osadach gleby, wody przy­brzeżne są ubogie w ryby. Ludność wyspy wykorzystuje do ostatka istniejące bogactwa, chociaż w maleńkich roz­proszonych wioskach w najbardziej pomyślnym dla nich okresie mieszkało nie więcej niż po dwudziestu pięciu ludzi, a dziś liczba ta spadła do potowy, podczas gdy gęsto skupiona ludność Trobriandów żyje bez trudu w du­żych i blisko siebie położonych osadach. Dobuańczycy są znani wszystkim białym werbownikom na tym obszarze jako łatwa zdobycz. Mając w perspektywie głód w rodzin­nych wioskach, przystają chętnie na pracę najemną, przyzwyczajem do prymitywnego i skąpego jedzenia, nie bun­tują się przeciwko racjom, które otrzymują jako robotnicy62.

Jednakże reputacja, jaką mają Dobuańczycy na sąsiednich wyspach, nie łączy się z ich ubóstwem. Znają ich tam raczej z tego, że są niebezpieczni. Są uważani za czarowników obdarzonych diabelską siłą i wojowników, którzy nie zawa­hają się przed żadną zdradą. Kilka pokoleń wstecz, zanim znaleźli się tu biali, Dobuańczycy byli ludożercami, i to w rejonie, gdzie wiele ludów nie jadało ludzkiego mięsa. Mieszkańcy sąsiadujących z nimi wysp uważają ich za okropnych dzikusów, którym nie można ufać.

Dobuańczycy w pełni zasługują na tę opinię. Są zdradziec­cy i nie uznają żadnych praw. Nawet między nimi panuje nieograniczone prawo pięści. Nie mają sprawnie działającej organizacji Trobriandczyków, kierowanej przez cieszących się szacunkiem wodzów, i pokojowej, stałej wzajemnej wymiany towarów i przywilejów. Na wyspie Dobu nie ma wodzów i z pewnością brak tam jakiejkolwiek organizacji politycznej. Nie ma także praw w ścisłym tego słowa znaczeniu. I to wszystko nie dlatego, że Dobuańczycy żyją w jakimś stanie anarchii, jak „człowiek natury" Rousseau, nie skrępowani jeszcze umową społeczną, lecz dlatego, że formy społeczne istniejące na Dobu stawiają wysoko wrogość i zdradę jako szanowane w tym społeczeństwie cnoty.

Nic nie jest jednak dalsze od prawdy niż mniemanie, jakoby Dobu żyli w stanie anarchii. Organizacja społeczna opiera się na zasadzie kół koncentrycznych, w których obrębie dozwolone są podyktowane tradycją formy wrogości. Nikt sam nie wydaje żadnych praw, tylko zachowuje wrogość, na którą zezwala kultura w ramach właściwej, określonej grupy. Największe funkcjonujące zgrupowania Dobu stano­wią jednostki lokalne złożone z czterech do dwudziestu wsi określanych wspólną nazwą. Jest to zarazem jednostka wojskowa, pozostająca w stanie permanentnej „międzygrupowej" wrogości w stosunku do wszystkich innych podobnych zgrupowań. Przed opanowaniem tych terenów przez białych nikt nie ośmielił się udać do obcej miejscowości, chyba tylko w celu najazdu i mordu. W jednym tylko wypadku miejsco­wości te wyświadczają sobie nawzajem pewną przysługę. W wypadku śmierci lub poważnej choroby, kiedy za pomocą wróżb trzeba wykryć winnego, sprowadza się wróżbitę z wrogiej miejscowości. Nie wzywa się wróżbitów miejsco­wych, żeby nie narażać ich na niebezpieczeństwa towarzyszą­ce wykrywaniu winowajcy za pomocą wróżb, lecz ściąga się z daleka specjalistę, któremu odległość daje pewną ochronę.

W istocie największe niebezpieczeństwo istnieje w obrębie samego zgrupowania. Istotną krzywdę wyrządzają sobie ludzie, którzy łowią ryby na tym samym brzegu i wykonują razem te same codzienne zajęcia. Niszczą nawzajem swe zbiory, wprowadzają zamieszanie w wymianie towarowej, powodują chorobę i śmierć. Do tych celów każdy rozpo­rządza sitami magicznymi i, jak zobaczymy, korzysta z nich przy każdej sposobności. Siły magiczne są niezbędne w sto­sunkach międzyludzkich danej miejscowości, ale uważa się, że nie działają one poza znaną i bliską grupą wsi. Ludzie, z którymi człowiek ma codziennie do czynienia, to czarow­nice i czarownicy, zagrażający jego interesom.

Wewnątrz tego lokalnego zgrupowania istnieje inne, w którym obowiązuje inny typ zachowania. Można zwrócić się do niego o poparcie w życiu. Grupą tą nie jest rodzina, nie ma bowiem w niej ojca, czy jego braci i sióstr, ani rodzonych dzieci danego człowieka. Jest to trwała i nie rozpadająca się grupa z linii matrylinearnej. Jej członkowie, póki żyją, mają swoje ogrody i siedziby we wspólnej wiosce, po śmierci grzebie się ich na wspólnej działce na ziemi przodków. Centralnym miejscem każdej wsi jest cmentarz zarośnięty krzakami rycynusa o błyszczących liściach. Na tym cmen­tarzu spoczywają krewni z linii matki, mężczyźni i kobiety, za życia „właściciele" wsi, teraz pogrzebani w jej centrum.

Wokół niego grupują się domy o płaskich dachach należące do żyjących członków linii matrylinealnej. W obrębie tej grupy istnieje dziedziczenie i ścisła współpraca. Nosi on nazwę „mleka matki" - susu, a należą tu potomkowie żeńskiej linii oraz bracia tych kobiet w każdym pokoleniu. Nie obejmuje ona dzieci owych braci, te bowiem należą do wiosek swoich matek, to jest grup, wobec których żywi się na ogół największą wrogość. Susu, często razem z inną, blisko spokrewnioną susu, zamieszkuje własną wieś, której odrębność jest ściśle prze­strzegana. Na Dobu nie ma przypadkowego przychodzenia i wychodzenia ze wsi. Wokół każdej wsi biegnie ścieżka i ci, którzy mają przywilej podchodzenia tak blisko, po niej chodzą. Jak zobaczymy, dzieci mężczyzn z danej wsi po śmierci ojca zostają pozbawione nawet tego przywileju. Jeśli ojciec jeszcze żyje lub jeśli jest to wieś ich współmałżonka, mogą wejść za zaproszeniem. Wszyscy inni obchodzą ją bocznymi ścieżkami i nie wolno im się zatrzymywać. Nawet uroczystości religijne, święta zbiorów czy inicjacje plemienne nie są okazją do swobodnych zebrań. Dobu nie wyróżniają bowiem tego rodzaju okazji. Publiczny plac tańców u Trobriandczyków zastąpił u Dobu cmentarz położony w środku wsi. Dobuańczycy zbyt dobrze zdają sobie sprawę z niebez­pieczeństw grożących w obcych miejscach, aby oddalać się od domu z powodu jakichś zwyczajów towarzyskich czy religij­nych. Zbyt dobrze zdają sobie też sprawę z niebezpieczeństwa czarów zazdrości, aby tolerować obcych we własnej twierdzy.

Oczywiście małżeństwo można zawrzeć tylko z kimś spoza tego zaufanego kręgu. Pozostaje ono w obrębie zespołu i dlatego łączy dwie wsie, między którymi panuje wrogość. Małżeństwo nie łagodzi tej wrogości. Od samego początku istniejące zwyczaje wzmagają walkę i urazy między grupami, które ono wiąże. To właśnie akt wrogości przyszłej teściowej zapoczątkowuje małżeństwo. Tarasuje ona sobą drzwi domu, w którym młody człowiek śpi z jej córką, i w ten sposób zostaje on schwytany i zatrzymany aż do publicznej ceremonii zaręczyn. Od osiągnięcia dojrzałości chłopiec co noc sypiał w domach niezamężnych dziewcząt. Na mocy prawa zwyczajowego własny dom jest przed nim zamknięty. Przez kilka lat wymyka się, często zmieniając dziewczęta i opuszczając dom na długo przed świtem. Jeśli go w końcu złapią, to zazwyczaj dzieje się tak, dlatego że znużyły go częste zmiany partnerek i związał się trwałej z którąś z nich. Nie zachowuje już dawnej ostrożności i nie zrywa się tak wcześnie. Niemniej nigdy nie uważa się, że dobrowolnie przyjął na siebie zniewagę małżeństwa, a prze­ciwnie uważa się, że zostaje do tego zmuszony przez stojącą w progu starą wiedźmę, swą przyszłą teściową. Kiedy mieszkańcy wsi, krewni dziewczyny ze strony matki, ujrzą starą kobietę stojącą nieruchomo w drzwiach, zbierają się, młoda para na oczach gapiów schodzi z góry i siada na macie rozłożonej na ziemi. Mieszkańcy wsi przypatrują się jej przez pół godziny, a potem stopniowo się rozchodzą. Nie dzieje się nic więcej i właściwie do tego sprowadza się akt zaręczyn.

Od tej chwili młody człowiek musi liczyć się ze wsią swej żony. Pierwsze żądania dotyczą pracy. Teściowa daje mu natychmiast motykę z poleceniem: „Teraz pracuj". Musi uprawiać ogród pod dozorem teściów. Kiedy oni gotują i jedzą, nie może zaprzestać pracy, nie wolno mu bowiem jeść w ich obecności. Stoi przed nim podwójne zadanie: kiedy skończy pracę przy bulwach teścia, czeka go jeszcze praca we własnym ogrodzie na gruntach swojej rodziny. Teść daje swobodne ujście swej żądzy władzy i swobodnie wykorzystuje ową władzę nad zięciem. Taka sytuacja trwa przez rok lub więcej. Ale nie tylko sam chłopiec zostaje uwikłany przez małżeństwo, również jego krewnych obciąża ono pewnymi zobowiązaniami. Ciężary nakładane na jego braci w formie dostarczenia koniecznych narzędzi ogrodniczych i kosztownego daru ślubnego są tak wielkie, że młodzi ludzie, kiedy zaręczy się ich brat, uciekają, angażując się u białych werbowników do pracy najemnej.

Kiedy członkowie susu pana młodego zgromadzą w końcu dary ślubne, zanoszą je uroczyście do wsi panny młodej. Wtedy zbiera się grupa złożona z braci i sióstr pana młodego, jego matki i jej braci i sióstr. Ojca się wyklucza, podobnie jak mężów i żony członków tej grupy oraz dzieci wszystkich mężczyzn. Zebrana grupa ofiarowuje dary susu panny młodej. Jednakże dwie grupy nie łączą się w przyja­cielskiej zgodzie. Grupa panny młodej oczekuje na tę drugą na najdalszym krańcu wsi. Goście zatrzymują się na skraju własnej. Ostentacyjnie zachowują się tak, jakby nie zdawali sobie sprawy ze wzajemnej obecności. Dzieli ich duża przestrzeń. Jeśli zauważą drugą grupę, spoglądają na nią z nienawiścią.

Każde posunięcie przy zawieraniu małżeństwa cechuje podobna zimna formalistyka. Susu panny młodej musi udać się do wsi pana młodego i przejść przez nią w uroczystym pochodzie, zabierając ze sobą dar w postaci znacznej ilości niegotowanego jedzenia. Następnego dnia przychodzą kre­wni pana młodego, przynosząc rewanżowy dar w postaci bulw. Sama uroczystość ślubna polega na tym, że pan młody otrzymuje od teściowej w jej wsi łyżkę strawy przez nią przyrządzonej, a panna młoda dostaje to samo od świekry w wiosce męża. W społeczeństwie, w którym wspólne jedzenie dowodzi zwyczajowo stosunków poufałych, rytuał ten jest zupełnie właściwy.

Małżeństwo bowiem daje początek nowemu związkowi, w którym są w poszanowaniu zażyłość i wspólnota interesów. Mieszkańcy wyspy Dobu nie rozwiązują swych problemów małżeńskich, ignorując po prostu związki małżeńskie, tak jak to czynią liczne plemiona holenderskiej Nowej Gwinei, w których - podobnie jak u Dobu - istnieją silne klany. W tych plemionach krewni z linii matrylinealnej mieszkają razem, zbierają plony z pól i wspólnie organizują gospodar­kę. Mężowie odwiedzają żony w tajemnicy, nocą, lub spotykają się z nimi w buszu. Są to „mężowie" dochodzący, którzy w żaden sposób nie naruszają samowystarczalności grupy matrylinealnej.

Dobuańczycy natomiast mają wspólne pomieszczenie dla męża i żony i zazdrośnie strzegą spokoju we własnym domu. Para małżeńska stara się również wspornic o plony z ogrodu dla siebie i swoich dzieci. Ale spełniając te dwa wymagania, które wydają się tak elementarne człowiekowi wychowanemu w cywilizacji zachodniej, Dobuańczycy stają przed bardzo trudnymi problemami. Do największej lojal­ności zobowiązani są wobec swojej susu. Jeśli para małżeń­ska miałaby nietykalny własny dom i ogród, to na czyim gruncie i pod czyim nieprzyjaznym okiem - susu żony czy susu męża? Problem ten rozwiązują dość logicznie w sposób zrozumiały, lecz dość niezwykły. Od ślubu aż do śmierci małżeństwo mieszka na przemian we wsi męża i we wsi żony.

Co drugi rok każde z małżonków ma poparcie własnej grupy i ma przewagę w rodzinie, a w następnym roku ta sama strona jest ledwo tolerowanym przybyszem, który musi się kryć przed mieszkańcami wsi swego współmałżonka. Skutkiem tego Dobuańczycy podzieleni są na dwie grupy, zawsze sobie przeciwstawne: do pierwszej należą ci, którzy pochodzą z linii matki - nazywa się ich właścicielami wsi; do drugiej zaś ci, którzy się w nią wżenili, oraz dzieci właścicieli - mężczyzn. Pierwsza grupa zawsze ma hegemonię i może stawiać w niekorzystnym położeniu tych, którzy przebywają we wsi jedynie czasowo, na skutek zawartego małżeństwa. Właściciele tworzą zwarty front, natomiast grupa obcych odznacza się małą spoistością. Zarówno zasady, jak praktyka Dobuańczyków przeciwstawiają się jednoczeniu dwóch wsi na skutek licznych związków małżeńskich. Im dalsze wsie wiążą się tego rodzaju związkami, tym goręcej związki te są aprobowane. Dlatego małżonków, którzy się wżenili, nic nie wiąże we wspólną susu. Istnieje jeszcze pewna kategoria totemiczna63, która wykracza poza granice zakreślone przez więzy grupy „lokalnej", ale u Dobu jest ona tylko pustą nazwą, pozbawioną funkcji i znaczenia, nie musimy brać jej pod uwagę, nie łączy bowiem praktycznie jednostek, które wżeniły się do danej wsi, a nie są z nią związane.

Społeczność Dobu, wykorzystując wszystkie środki, jakie daje tradycja, żąda, by w czasie rocznego pobytu we wsi małżonka drugi ze współmałżonków, znajdujący się na obcym terenie, byt przedmiotem nieustannego poniżenia. Wszyscy właściciele wsi mogą mówić do niego po imieniu, jemu natomiast nie wolno nigdy zwracać się do nich w ten sposób. Istnieje kilka powodów, dla których u Dobuańczy­ków nie używa się imion własnych, tak jak w naszej cywilizacji. Jednakże samo zwrócenie się po imieniu jest dowodem dużej poufałości. Jest także dowodem wyższości zwracającego się w ten sposób wobec tego, do kogo się zwraca. Ilekroć wieś daje lub otrzymuje dary z okazji zaręczyn, ślubu (te ostatnie są ponawiane co rok) lub śmierci, małżonek, który ożenił się z dziewczyną z tej wsi i przebywa tam od roku, musi zniknąć. Jest on zawsze „obcym".

Jednakże są to jeszcze najmniejsze zniewagi związane z jego sytuacją. Istnieje konflikt o wiele poważniejszego rodzaju. Wieś, w której para małżonków mieszka w danej chwili, rzadko jest zadowolona z zachowania małżonka, który przybył z zewnątrz. Ze względu na wiążącą się z małżeństwami wymianę, jaka istnieje między obu wsiami i która trwa z zachowaniem takich samych na ogół formal­ności od ślubu do śmierci jednego z małżonków, małżeństwo stanowi poważną inwestycję dla susu. Mężczyźni z linii matki mają ze względów ekonomicznych prawo do aktyw­nego udziału. Temu z małżonków, który znajduje się na własnym terenie, nietrudno jest zwrócić się do swej susu, a szczególnie do brata matki, o poparcie w sporach małżeń­skich, które ciągle zdarzają się u Dobuańczyków. Brat matki zazwyczaj gotów jest aż nadto chętnie zgromić obcego publicznie lub wyrzucić go - czy ją - z wioski i odesłać z manatkami przy akompaniamencie plugawych obelg.

Zdarzają się również pełne napięcia sytuacje bardziej intymnego rodzaju. Nikt nie oczekuje wierności ani od żony, ani od męża, i żaden Dobuańczyk nie powie, że mężczyzna i kobieta mogą znaleźć się choćby przez chwilę razem w jakichkolwiek innych celach, jak tylko natury seksualnej. Małżonek „obcy" w danym roku skory jest podejrzewać niewierność - i zazwyczaj ma po temu powody. W przesiąkniętej podejrzliwością atmosferze wysp Dobu najbezpieczniejszym z nielegalnych związków erotycznych jest związek z „bratem" albo „siostrą", pochodzącymi z własnej wioski. W roku, w którym niewierny małżonek znajduje się we własnej wsi, okoliczności sprzyjają takiemu związkowi, a ze strony sit nadprzyrodzonych nic za to nie grozi. Opinia publiczna zdecydowanie potępia małżeństwa między „braćmi" i „siostrami" z jednej wsi. Obowiązująca wymiana, związana z małżeństwem, między dwiema grupami w tym samym osiedlu, spowodowałaby rozłam we wsi. Ale cudzołóstwo w obrębie tej samej grupy jest tu ulubioną rozrywką. Stawią je nieustannie legendy, a fakt jego istnienia w każdej wsi jest od wczesnego dzieciństwa wszystkim znany. Jest to przedmiot najgłębszej troski znieważonego małżonka. Przekupuje on (równie dobrze może to być ona) dzieci (własne lub cudze), by uzyskać informacje. Mąż tłucze garnki żony. Żona znęca się nad psem męża. Kłócą się ze sobą zażarcie, a żadna kłótnia nie może ujść uwagi mieszkańców wsi, gdzie liśćmi kryte domy stoją bardzo blisko siebie. Zdradzony małżonek z furią wypada ze wsi. Ostatnim środkiem, którego chwyta się w bezsilnej wściekłości, jest próba samobójstwa za pomocą jednej z kilku tradycyjnych metod, z których żadna oczywiście nie kończy się fatalnie. Zazwyczaj zostaje uratowany, ale w ten sposób pozyskuje sobie uczucia susu swej żony; z obawy przed tym, co mogliby zrobić jego krewni, gdyby znieważonemu małżonkowi powio­dła się próba samobójstwa, susu żony skłania się do bardziej pojednawczego zachowania. Jej członkowie mogą nawet odmówić jakiejkolwiek dalszej interwencji w tej sprawie i małżonkowie pozostają razem, ponurzy i gniewni. W nastę­pnym roku we własnej wsi żona może wziąć odwet na mężu.

Warunek wymagany przez Dobuańczyków, aby mąż i żona posiadali wspólne mieszkanie, nie jest więc bynajmniej sprawą tak prostą, jak to wydaje się nam w naszej cywilizacji. Okoliczności sprawiają, że wymóg ten jest czymś tak trudnym do zrealizowania, iż nieustannie zagraża małżeńst­wu i często je rozbija. Zerwane małżeństwa są nadzwyczaj częstym zjawiskiem, występującym pięciokrotnie częściej niż na przykład u Manu, w innej kulturze Oceanii opisanej przez dr. Fortune'a. Drugiemu dobuańskiemu wymogowi, stawianemu partnerom w małżeństwie, nadają równie trudny charakter instytucje kulturowe: wymaga się od nich, aby uprawiali ogród wspólnie dla siebie i swoich dzieci. Wymóg ten popada w konflikt z podstawowymi przywilejami i pre­rogatywami magicznymi64.

Ścisła wyłączność prawa własności na wyspie Dobu nie znajduje nigdzie silniejszego wyrazu niż w wierzeniach dotyczących dziedzicznej własności bulw. Dziedzictwo bulw przechodzi z pokolenia na pokolenia w obrębie susu w sposób równie oczywisty, jak krew płynąca w żytach jej członków. Bulw nie gromadzi się nawet w ogrodach par małżeńskich. Każde z małżonków pielęgnuje własny ogród obsadzony bulwami własnej linii dziedzicznej i wzrost ich pobudza za pomocą magicznych zaklęć będących indywidualną i tajemną własnością jego susu. Powszechną zasadą społeczeństwa Dobu jest zasada, że tylko bulwy z własnej linii dziedzicznej będą rosły w ogrodzie - plon wydadzą wskutek magicznych zaklęć odziedziczonych wraz z sadzonkami. Opiszemy później wyją­tek, jaki zwyczaj ten dopuszcza w praktyce. Natomiast nie zezwala się na żadne wyjątki, jeśli chodzi o wspólne ogrody małżonków. Mąż i żona, każde osobno, przechowują swoje sadzonki z zeszłorocznych zbiorów, sadzą je i odpowiadają za ostateczny plon. Na Dobu nigdy nie wystarcza żywności i wszyscy, jeśli chcą mieć bulwy potrzebne na sadzonki, chodzą głodni przez kilka ostatnich miesięcy przed zasadzeniem kłączy. Największą zbrodnią u Dobu jest zjedzenie bulw przeznaczonych do sadzenia. Jest to strata nie do odrobienia. Powetowanie jej byłoby niemożliwością dla męża czy żony, ponieważ bulwy o innym pochodzeniu nie wyrosną w ich ogrodzie. Nawet własne susu nie jest w stanie odrobić tak oczywistej klęski, jak utrata sadzonek. Człowiek, który upadł tak nisko, że zjadł własne bulwy przeznaczone do sadzenia, nie może już liczyć na poparcie własnego klanu. Do końca życia pozostanie wiecznie głodnym włóczęgą.

Tak więc ogród męża i ogród żony są całkowicie od­dzielone. Bulwy przeznaczone do sadzenia stanowią po wieczne czasy odrębną własność i rosną wraz z magicznymi zaklęciami również przekazywanymi osobno i nie składanymi do wspólnej puli. Złe zbiory w czyimś ogrodzie wywołują głęboką urazę i dają podstawę do kłótni małżeńskich i rozwodu. Jednak małżonkowie pracę w ogrodzie wykonują wspólnie; te ogrody stanowią nienaruszalną własność prywat­ną męża lub żony i ich dzieci, podobnie jak dom, natomiast płody z obu ogrodów gromadzone są do wspólnego użytku.

Kiedy małżeństwo zostanie rozwiązane przez śmierć lub kiedy umrze ojciec - jeśli nawet ojciec i matka rozeszli się wiele lat przedtem - cała żywność pochodząca ze wsi ojca, każdy ptak, owca czy ryba, staje się ścisłym tabu dla jego dzieci. Jedynie za życia ojca mogą je bez szkody spożywać, co stanowi niełatwe ustępstwo Dobu wobec faktu, że dzieci są wychowywane przez oboje rodziców. Podobnie w razie śmierci ojca zakazuje się dzieciom wstępu do jego wsi. Oznacza to, że kiedy tylko można już nie brać pod uwagę potrzeb związku małżeńskiego, wieś matki zgłasza do nich pretensje, wzbraniając się przed wszelkim kontaktem z linią wyjętą spod prawa. Kiedy jako ludzie dorośli lub nawet starcy muszą zanosić jedzenie do wsi swego ojca w ramach wymiany obrzędowej, zatrzymują się bez ruchu z pochyloną głową na jej skraju, podczas gdy inni zanoszą do wsi to, co oni przynieśli. Czekają, dopóki tamci nie wrócą, po czym cały ten pochód kieruje się z powrotem do wsi matki. Wieś ojca nazywana jest „miejscem pochylenia głowy". Zakaz zbliżania się do wsi nieżyjącego małżonka jest nawet surowszy. Należy zatrzymać się w jeszcze większej odległości albo iść drogą, która wieś omija. Ustępstwa tak niechętne wobec związku małżeńskiego zostają zniesione przez zdwojone ograniczenia.

Zazdrość, podejrzliwość, surowa wyłączność własności, tak charakterystyczne dla Dobu, wszystkie te cechy grają pierwszoplanową rolę w małżeństwie dobuańskim, ale niemożliwością jest ocenić je w pełni, jeśli nie weźmiemy także pod uwagę ich sposobu żyda pod innymi względami. Motywa­cje przenikające całą egzystencję Dobu są nadzwyczaj ograni­czone. Są godne uwagi ze względu na konsekwencję, z jaką wcielają się w tradycjach tej kultury, oraz ze względu na granice, do jakich je doprowadzono. Same w sobie odznaczają się prostotą właściwą manii. Cała egzystencja Dobuańczyków jest „walką na noże", każdą korzyść uzyskuje się kosztem pokonanego rywala. Jednakże walka czy konkurencja jest tu różna od kultury wybrzeża północno-zachodniego, gdzie rywalizacja odbywa się na oczach wszystkich, a konflikt ma charakter bezczelny i zupełnie jawny. U Dobu przebiega on skrycie i zdradziecko. Człowiekiem dobrym, takim, któremu się powiodło, jest ten, który cichcem wysadził drugiego z siodła. Kultura ta obfituje w metody i skomplikowane okazje do tego rodzaju postępowania. W rezultacie cała egzystencja Dobuańczyków jest podporządkowana tym celom.

Żarliwy szacunek, jaki żywią Dobuańczycy dla prawa własności, oraz stopień, w jakim pociąga to za sobą po­święcenie drugiego człowieka, jak również wzajemna podej­rzliwość i zła wola znajdują jaskrawe odbicie w ich religii. Cały rejon Oceanii przyległy do wyspy Dobu jest jedną z twierdz praktyk magicznych świata, a badacze religii, którzy uważają, że religia i magia wykluczają się nawzajem i są sobie przeciwstawne, musieliby twierdzić, że Dobuań­czycy w ogóle nie posiadają jakiejkolwiek religii. Jednakże, z antropologicznego punktu widzenia, religia i magia stano­wią dopełniające się formy stosunku do czynników nad­przyrodzonych. Religia polega na ustaleniu pożądanych osobistych stosunków ze światem nadprzyrodzonym, magia natomiast posługuje się techniką, która pozwala nim rządzić. U Dobu nie ma przebłagiwania istot nadprzyrodzonych ani darów czy ofiar, które by umacniały współpracę między bogami a zanoszącym prośby. Nadprzyrodzone istoty znane Dobuańczykom to kilka tajemnych magicznych imion, których poznanie, podobnie jak odkrycie imienia Rumpels-tilchen w baśni, daje moc rozkazywania. Dlatego imiona istot nadprzyrodzonych są nie znane wielu Dobuańczykom. Nikt nie zna wszystkich, lecz tylko te, za które zapłacił lub które otrzymał drogą spadku. Ważnych imion nie wymawia się nigdy głośno, tylko szeptem, aby ich nikt nie usłyszał. Wszystkie związane z nimi wierzenia są raczej związane z tą magią imion niż z religijnymi sposobami przejednywania istot nadprzyrodzonych.

Każda czynność ma związane z nią zaklęcia, a jednym z najbardziej znamiennych wierzeń dobuańskich jest to, że w żadnej dziedzinie życia nie da się uzyskać pozytywnych rezultatów bez magii. Widzieliśmy, jak religia Zuni ogarnia tylko niektóre dziedziny ich życia. Uważają oni, że celem wszystkich praktyk religijnych jest sprowadzenie deszczu, a nawet jeśli uznamy pewną przesadę w sformułowaniu tradycyjnego dogmatu, to w każdym razie w wielu dziedzinach życia praktyk religijnych nie stosuje się. Na wybrzeżu północno-zachodnim, jak zobaczymy, wpływają bardzo nieznacznie na tak istotną sferę działalności, jaką jest umocnienie własnej pozycji społecznej. Inaczej u Dobu. Tam każdy efekt działania zależy od znanych magicznych zaklęć. Bez zaklęć bulwy nie urosną, nie pojawi się pożądanie płciowe, wymiana handlowa dochodzi do skutku tylko dzięki zaklęciom, drzew nie da się uchronić przed kradzieżą, jeśli nie umieści się na nich złowrogich amuletów, wiatr nie wieje, póki nie wezwie się go w sposób magiczny, choroba czy śmierć nie spada bez ponurych machinacji jakiegoś czarownika czy czarownicy.

Zaklęcia magiczne posiadają więc znaczenie nie dające się z niczym porównać. Gwałtowność, z jaką pożąda się sukcesu, znajduje wierne odbicie w zażartej walce o posia­danie formuł magicznych. Te zaś nie są własnością wspólną. Nie ma żadnych tajnych bractw, których przywilejem byłoby posiadanie owych zaklęć. Nie istnieją żadne grupy rodzinne, które otrzymywałyby zaklęcia drogą dziedziczenia. Nawet współpraca w ramach susu nie sięga tak daleko, aby udostępnić jej członkom wspólny udział w korzyściach płynących z posiadania zaklęć. Susu jedynie umożliwia indywidualne dziedziczenie zaklęć. Ktoś może na przykład rościć sobie pretensje do formułek brata swojej matki, ale zaklęcia można nauczyć tylko jednego członka klanu. Nie wolno nauczyć dwóch synów siostry tego samego zaklęcia, a ten, co zna tajemną formułę, sam wybiera spośród możliwych spadkobierców tego, komu ją przekaże. Często wybiera najstarszego syna, lecz jeśli inny syn był mu bliższy lub bardziej pomocny, wówczas pomija najstarszego, a ten nie może odwołać się od tej decyzji. Przez całe życie będzie pozbawiony ważnej formuły magicznej, która powoduje rośniecie bulw lub decyduje o korzystnej wymianie towarów. Wspomnienie o takim upośledzeniu jest obrazą, której się nigdy nie wybacza. Jednakże każdy mężczyzna i każda kobieta posiadają jakieś zaklęcia. Zaklęcia sprowadzające chorobę i zaklęcia miłosne znane są szeroko. Dziś dobuańscy robotnicy, przebywający z dala od domu, mogą nawet sprzedać zaklęcia, pomijając reguły ich dziedziczenia; zaro­bek uzyskany za cztery miesiące pracy najemnej stanowi wśród nich cenę jednego zaklęcia, jeśli nawet uczestnicy transakcji służą u białego człowieka, a więc w pewnym stopniu wyobcowali się z kultury rodzimej. Wysokość zapiały stanowi w pewnej mierze wskaźnik wartości zaklęć.

Dobu z małej wyspy Tewara, gdzie mieszkał dr Fortunę, kategorycznie odmawiali białym lub tubylcom polinezyjskim, nauczycielom z misji na wyspie Dobu, umiejętności upra­wiania ogrodów. Twierdzili, że bez magii jest to niemożliwe. Nie odwoływali się przy tym do powszechnie stosowanej prymitywnej wymówki, że tubylcze prawa odnoszą się tylko do tubylców. Na wyspie Dobu zaufanie do magii, i tylko do magii, jest zbyt silne, aby ich mieszkańcy mogli przyznać, że biali lub Polinezyjczycy mogą być od tego wolni.

Do najbardziej zaciekłej walki o posiadanie zaklęć magicz­nych dochodzi między synami siostry, którzy słusznie roszczą sobie prawo do zaklęć brata swej matki, a własnymi synami tego ostatniego; bliski związek z ojcem w gospodarstwie i wspólne uprawianie ogrodu usprawiedliwiają ich pretensje na tyle, by znalazły pewne uznanie w praktyce dobuańskiej. Dogmat Dobu podkreśla zawsze, że tylko zaklęcia odnoszące się do bulw, które dziedziczy się w danym klanie wraz z sadzonkami, mogą spowodować wzrost tych sadzonek. Sadzonki zaś, jak wiemy, wiążą się zawsze z klanem. Jest jeszcze jedno zakamuflowane ustępstwo wobec grupy po­wstałej na skutek małżeństwa i stanowi, rzecz jasna, jaskrawe pogwałcenie dobuańskiej zasady, która zapewnia każdej jednostce wyłączne prawo do własności.

Z zaklęciami jest tak, jak z praktyką lekarza lub przekaza­niem przedsiębiorstwa czy tytułu para angielskiego. Lekarz, który zrezygnował z praktyki, sprzedając ją czy zapisując w spadku dwojgu różnym ludziom, nie partnerom, lecz konkurentom, z trudem znajdzie prawne poparcie dla swego postępku. To samo dotyczy zgody na przeniesienie nazwy firmy na nabywcę przedsiębiorstwa. Władca, który nadał dwóm ludziom to samo parostwo i związane z nim dobra w czasach feudalnych, miał wkrótce buntowników u swych bram. Ale u Dobu, gdzie dwaj spadkobiercy nie są ani partnerami, ani bliskimi przyjaciółmi, ani nie mają wspólne­go udziału w jakiejś własności, lecz - co bardziej prawdopo­dobne - są wrogami, tę praktykę uznaje się za zupełnie legalną. Daje się obu to samo prawo własności. Jeśli jednak syn otrzymał od umierającego ojca więcej zaklęć magicznych niż syn siostry tegoż ojca, wówczas ten ostatni, zgodnie z prawowiernymi naukami dobuańskimi, legamy spadkobier­ca, domaga się od niego swych praw, a tamten musi go bezpłatnie nauczyć owych zaklęć. Jeśli jednak więcej zaklęć otrzymał syn siostry ojca, to jego synowi nie przysługuje prawo do zgłaszania analogicznych roszczeń65.

Aby magiczne zaklęcia Dobu mogły poskutkować, muszą być wypowiadane dosłownie, często też określone gatunki liści lub kawałki drewna służą do równoczesnego wykony­wania symbolicznych gestów. Większość z nich stanowi przykład magii sympatycznej i opiera się na technice nakazywania młodym liściom bulw, by naśladowały bujność rozwiniętych roślin wodnych lub na opisywaniu niszczenia pnia przez dzioborożca drzewnego, aby zabezpieczyć się przed niszczeniem, jakie powoduje gangosa. Zaklęcia te są ciekawe z uwagi na swą złośliwość i ze względu na to, jak dalece wyrażają przekonanie Dobuańczyków, że zysk jed­nego człowieka jest równoznaczny ze stratą drugiego.

Rytuał związany z ogrodem zaczyna się w chwili, kiedy ziemia jest przygotowana do przyjęcia sadzonek bulw, i trwa aż do zbiorów. W zaklęciach towarzyszących sadzeniu mówi się o bulwach jako roślinach ogromnie różnorodnych i już wyrośniętych. Zaklęcia wymagane w pierwszym okresie wzrostu opisują splatające się winorośle, posługując się przy tym obrazem snującego pajęczynę olbrzymiego pająka kapali:



Pająk kapali, pająk kapali

kręci się wesół

i śmieje się.

Ja i mój ogród w cieniach zieleni,

Ja pośród liści,

Pająk kapali, pająk kapali

kręci się wesół

i śmieje się66.

Według Dobu bulwy nie wymagają zaklęć ani nie muszą być strzeżone przed czarodziejskimi kradzieżami. Ale teraz, kiedy już trochę podrosły, trzeba zakorzenić je solidnie w swoim ogrodzie. Bulwy bowiem Dobu wyobrażają sobie jako ludzi i wierzą, że wędrują nocami z ogrodu do ogrodu. Pędy zostają w rodzimym ogrodzie, ale same bulwy wędrują. Przed południem zazwyczaj wracają z wędrówki. Dlatego nie wykopuje się ich wczesnym rankiem, kiedy to zazwyczaj trwa praca w ogrodzie; nic by to nie dato. Należy potulnie czekać na ich powrót. Bulwy również wtedy, kiedy rosną, czują się urażone zbyt wczesnym ograniczeniem ich wolno­ści; dlatego nie rozpoczyna się zaklęć ogrodowych, dopóki rośliny nie podrosną odpowiednio. Zaklęcia te mają na celu zwabienie wędrujących bulw, by pozostały w ogrodzie zaklinającego i nie wracały do ogrodu, w którym je posadzono. W ogrodnictwie Dobuańczyków zasada rywalizacji rządzi w takim samym stopniu jak walka o spadek. Dobuań-czykowi nie przyjdzie do głowy, że inny ogrodnik może zasadzić więcej bulw niż on lub że z jego sadzonek może wyrosnąć więcej bulw. Bez względu na to, o ile większy zbiór może mieć sąsiad, sądzi, że ukradł on bulwy z pomocą magii z jego lub czyjegoś innego ogrodu. Dlatego od tej chwili aż do momentu zbiorów wystawia w swym ogrodzie straż i używa wszelkich znanych sobie zaklęć, aby przynęcić bulwy sąsiada oraz zwalcza jego zaklęcia swoimi przeciwzaklęciami.

Te przeciwzaklęcia zakorzeniają bulwy mocno w ziemi, gdzie je zasadzono, i zapewniają zbiory ich właścicielowi.

Gdzież to stoi kasiara, palma?67

W brzuchu mojego ogrodu

U stóp mojego domu

Stoi.

Zawsze mocna i nieugięta

Stoi nieporuszona.

Z łomotem lasy się walą,

Z łoskotem głazy spadają,

A tu się nic nie poruszy.

Ziemia pęka z dudnieniem,

A tu się nic nie poruszy.

Palma zostanie, zostanie

Mocna i nieugięta.

Bulwa kulia68

Zostanie, zostanie mocna i nieugięta,

Zostanie nieporuszona

W brzuchu mojego ogrodu.

Ogród uważa się powszechnie za miejsce tak bardzo prywatne, odosobnione, że zwyczajowo mężczyzna i kobieta miewają tam stosunki płciowe. Dobry zbiór stanowi przy­znanie się do kradzieży. Przypuszcza się, że za pomocą niebezpiecznych czarów skradziono bulwy, może nawet z ogrodów własnej susu. Wysokość zbiorów zataja się starannie, a wzmiankę na ten temat uważa się za obrazę. Na wszystkich sąsiednich wyspach Oceanii zbiory są okazją do wielkiego rytualnego pokazu bulw, ostentacyjnej parady, stanowiącej punkt kulminacyjny dorocznego obrzędu. Na wyspie Dobu jest to trzymane w tajemnicy jak kradzież. Mąż i żona przenoszą bulwy po trochu do spichrza. Jeśli zbiory były dobre, mogą się lękać, że inni to wyśledzą, w przypadku bowiem choroby lub śmierci wróżbita zazwyczaj przypisuje te nieszczęścia dobrym zbiorom. Ktoś widocznie tak bardzo zazdrościł udanych zbiorów, że rzucił czary na szczęśliwego ogrodnika.

Zaklęcia sprowadzające chorobę odznaczają się złoś­liwością całkiem swoistą. Każdy mężczyzna i kobieta ze wsi na wyspie Tewara zna od jednego do pięciu takich zaklęć. Każde z nich wiąże się z określoną chorobą i człowiek, który posiada zaklęcia powodujące owe choroby, zna też zaklęcia usuwające je. Niektórzy ludzie posiadają monopol na pewne choroby i dlatego są jedynymi posiadaczami mocy, która je wywołuje i która je leczy. Tak więc ktokolwiek w zespole zachoruje na elefantiasis czy skrofuły, wie, gdzie szukać sprawcy. Zaklęcia czynią ich posiadacza potężnym i stanowią przedmiot wielkiego pożądania.

Dają też ich posiadaczom sposobność do najbardziej otwartego wyrażania złośliwości, na jakie pozwala kultura Dobu. Zwykle tego rodzaju praktyka jest zakazana. Dobuańczyk nie ryzykuje publicznego wyzwania, kiedy chce komuś zaszkodzić. Przeciwnie, staje się wobec niego służalczy i zdwaja pozory przyjaźni. Wierzy on, że zażyłość wzmacnia czary i czeka na sposobność zdrady. Ale rzucając zaklęcie wywołuje chorobę swego wroga i ucząc tego zaklęcia syna siostry, ma on pełną swobodę okazania swojej nieżyczliwości. Wróg nie jest w stanie dowiedzieć się o tym, a jego pretensjami nie zwykł się przejmować. Wyszeptuje zaklęcia w wydzielmy ofiary lub w pnącze, które kładzie na drodze swojego wroga, ukrywając się w pobliżu, żeby sprawdzić, czy on rzeczywiście na nie nastąpi. Rzucając czar, naśladuje ostatnie chwile i agonię człowieka, na którego zsyła chorobę. Wije się na ziemi i krzyczy w konwulsjach. Czary osiągną wyznaczony cel tylko wtedy, kiedy ich skutki zostaną wiernie odtworzone. Czarownik jest wtedy zadowolony. Gdy ofiara nastąpi na pnącze, zabiera kawałek ze sobą i czeka, aż uschnie w jego chacie. Kiedy pragnie śmierci wroga, spala roślinę w swoim ognisku.

Same zaklęcia są niemal tak wyraźnie określone, jak towarzyszące im czynności. Każde zdanie zaklęcia jest akcentowane przez opluwanie imbirem przedmiotu, który ma przenieść czar. Zacytowane poniżej zaklęcie ma wywołać gangosa, straszną chorobę, która zżera ciało tak, jak dzioborożec - od którego wzięła swą nazwę - niszczy pnie drzew swym dużym dziobem.

Dzioborożec w Sigasiga

Wysoko na drzewie Lowana

kuje i kuje,

mięso drzewu Lowana wydziera

z nosa,

z czoła,

z gardła,

z biodra,

z korzenia języka,

z karku,

z pępka,

z krzyża,

z nerek,

z kiszek,

mięso wydziera,

wydziera stojąc.

Dzioborożec w Tokuku

wysoko na drzewie Lowana

skurczony69 i zgięty,

skurczony trzyma się za grzbiet,

skurczony załamuje ręce,

skurczony łapie się za nerki,

skurczony kryje w rękach głowę,

skurczony wciąż we dwoje. Jęczy na cały glos i wrzeszczy,

bo to na niego leci, prędko na niego leci70.

Kiedy ktoś stwierdza, że padł ofiarą choroby, posyła po tego, który ją na niego zesłał. Nie ma innego sposobu uniknięcia śmierci. Chorobę można wyleczyć lub podleczyć tylko przy pomocy egzorcysty, którym może być jedynie ten sam czarownik. Zazwyczaj czarownik, teraz proszony o wypę­dzenie choroby, sam chorego nie odwiedza. Wydycha zaklęcie do naczynia z wodą, które przynosi mu ktoś z krewnych chorego. Naczynie zostaje szczelnie zamknięte, a chory kąpie się w tej wodzie w swoim domu. Często uważa się, że egzorcyzm zapobiegł śmierci, natomiast nie odwrócił kalect­wa - przekonanie to jest odbiciem faktu, że wiele pospolitych chorób lokalnych prowadzi raczej do kalectwa niż do śmierci.

Przeciw chorobom przywiezionym przez Europejczyków, jak gruźlica, odrą, grypa i dyzenteria, chociaż od pięć­dziesięciu lat znane są Dobuańczykom i bywają śmiertelne, nie istnieją żadne zaklęcia.

Dobuańczycy posługują się zaklęciami sprowadzającymi chorobę w określonych celach. Ich sposób zaznaczania, że jakieś towary czy drzewa należą do nich, polega na zarażaniu ich stanowiącą ich „własność" chorobą za pomocą zaklęcia. Krajowcy powiadają: „To jest drzewo Alo" lub „To jest drzewo Nada", rozumiejąc przez to, że „To jest drzewo, na które Alo rzucił czary frombozji" lub że „To jest drzewo, na którym Nada umieścił paraliż". Naturalnie każdy zna posiadaczy tych zaklęć, a ten co je posiada, posługuje się nimi jako własnym znakiem. Zebrać owoce ze swego drzewa można tylko w jeden sposób, a mianowicie wypędzając zeń najpierw chorobę. Ponieważ posiadanie mocy egzorcyzmu jest nieodłączne od posiadania zaklęcia wywołującego chorobę, można zawsze zabezpieczyć się przed chorobą umieszczoną uprzednio na drzewie. Trudność polega tylko na tym, że trzeba się także zabezpieczyć przed możliwością kradzieży owoców z drzewa zaczarowanego chorobą. Zło­dziej może bowiem umieścić na drzewie inną chorobę. Podjął on ryzyko nieodczarowywania choroby uprzednio tam umieszczonej za pomocą własnych zaklęć, zaklęć, które mogą nie być egzorcyzmem określonym wyraźnie dla tej choroby, jaką zarażono drzewo. Recytuje on swoją dziedziczną formułę, wspominając także o chorobie, którą chce usunąć z drzewa, po czym umieszcza na nim własne zaklęcie wywołujące chorobę. Dlatego kiedy właściciel ogrodu zabiera się do zbierania owoców ze swego drzewa, jest narażony na to, że wraz z owocami zbierze zeń także inną chorobę. Formułka, którą się posługuje, ma dla zachowania ostrożności zawsze formę liczby mnogiej. Formułka jego brzmi:



One odlatują nie będzie ich.

Podejrzliwość u Dobu osiąga rozmiary paranoidalne, zawsze spodziewają się oni jakichś przeciwczarów. W rzeczy­wistości lęk przed sprowadzeniem choroby jest zbyt wielki, aby pozwolono sobie na taką zabawę. Wyjątkiem jest tylko głód, kiedy to mając przed sobą perspektywę śmierci głodowej, można podjąć ryzyko kradzieży. Strach przed przekleństwem choroby umieszczonym na przedmiocie własności jest ogromny. Zaklęcia zachowuje się dla drzew znajdujących się poza granicami wsi; przekleństwo rzucone na drzewa we wsi zabiłoby ją całą. Wszyscy opuściliby wieś, gdyby znaleziono przywiązany do drzewa uschnięty liść palmy kokosowej, wskazujący na rzucone przekleństwo. Kiedy dr Fortunę, zanim nauczono go zaklęcia gangosa, udał, że rzuca ją na przedmioty, które chciał pozostawić bez ochrony w nie znanej sobie wsi, jego służący niespodziewanie opuścili nocą dom. Później stwierdził, że wszystkie rodziny mieszkające w promieniu pięćdziesięciu czy stu jardów opuściły również domy i udały się do swych siedzib w górach.

Moc zsyłania choroby nie ogranicza się do tych posiada­nych powszechnie zaklęć związanych ze specyficznymi chorobami. Potężni czarownicy - a raczej potężni ludzie, skoro wszyscy ludzie są czarownikami - mają do dyspozycji jeszcze groźniejszy środek, zwany vada71. Mogą stanąć twarz w twarz z ofiarą, a lęk przed przekleństwem czarownika jest tak wielki, że nieszczęśnik w konwulsjach pada na ziemię. Nigdy już nie odzyskuje przytomności, stopniowo marnieje i umiera. Aby rzucić to przekleństwo, człowiek musi czekać na właściwy moment, a kiedy jest już gotów, żuje duże ilości imbiru, rozgrzewając przez to swe ciało w takim stopniu, żeby nadać zaklęciu właściwą moc. Powstrzymuje się też od stosunków seksualnych. Poza tym pije duże ilości wody morskiej, przez co wysusza gardło, aby nie móc potknąć razem ze śliną własnych złych zaklęć. Następnie namawia jakiegoś zaufanego krewnego, aby wspiął się na drzewo w pobliżu ogrodu, gdzie pracuje nie podejrzewająca niczego ofiara, i obserwował ją stamtąd. Z pomocą magicznego zaklęcia obydwaj z krewnym czynią się niewidzialni i obserwa­tor zajmuje swoje stanowisko na drzewie, aby móc zaalarmo­wać czarownika, gdyby zbliżał się ktoś niepowołany. Tymcza­sem czarownik bezszelestnie podczołguje się do swojej ofiary. Wydaje mrożący krew w żytach, właściwy mu jako czarowni­kowi okrzyk i ofiara pada na ziemię. Zaczarowaną lipową kopystką czarownik, wedle wierzeń Dobu, wyjmuje wewnę­trzne organy z ciała swojej ofiary i zasklepia ranę nie pozostawiając blizny. Upewnia się jeszcze, zwracając się trzykrotnie do ofiary: „Powiedz moje imię". Milczenie ofiary dowodzi, że już nie jest w stanie nikogo rozpoznać ani nazwać po imieniu. Bełkocze tylko bez związku i biegnie przed siebie nieprzytomnie. Człowiek taki już nigdy nie je. Nie potrafi wstrzymać moczu i kału. Stopniowo traci siły i umiera.

Tę relację podał godny zaufania i bliski znajomy spośród krajowców. Dowodem wiary tubylców są przypadki tych ludzi, którzy umarli powolną śmiercią po spotkaniu z czaro­wnikiem. Vada ilustruje w skrajnej formie złość kryjącą się w praktykach Dobu oraz strach, który pozwala na realizację jej ostatecznych celów.

Nie mówiliśmy dotychczas o dobuańskiej wymianie towa­rów. Namiętność do rozszerzania wzajemnych transakcji handlowych, która panuje niemal w całej Melanezji, spoty­kamy również na wyspie Dobu. Najbliższego swemu sercu, namiętnie pożądanego i będącego przedmiotem gwałtownej zazdrości sukcesu szuka Dobuańczyk przede wszystkim w dwóch dziedzinach - posiadaniu dóbr materialnych i w życiu seksualnym. Jeszcze inną dziedziną są czary, ale w odniesieniu do tamtych celów są one raczej środkiem niż celem, środkiem zdobycia i obrony osiągnięć w tych tak bardzo ważnych dziedzinach.

Osiągnięcia materialne w społeczności tak bardzo przenik­niętej perfidią i podejrzliwością, jak dobuańska, muszą oczywiście silnie kontrastować z celami ekonomicznymi uznanymi w naszej cywilizacji. Akumulacja dóbr jest wy­kluczona. Nawet jedne udane zbiory, do których ogrodnik się nie przyznał, ale które wyśledzili inni, są dostateczną okazją do zarzucenia niebezpiecznych czarodziejskich prak­tyk. Niemożliwe jest także ujawnienie zebranych dóbr. Idealną metodą handlową byłby system żetonów, które przechodzą przez ręce każdego człowieka, ale nie mogą stać się niczyją trwałą własnością. Właśnie taki system istnieje na wyspie Dobu. Istotną sprawą życiową na tych wyspach jest wymiana „międzynarodowa" obejmująca kil­kanaście wysp leżących mniej więcej w promieniu stu pięćdziesięciu mil. Wyspy te tworzą krąg kula, który dr Malinowski72 przedstawił pisząc o Trobriandczykach, pół­nocnych partnerach handlowych Dobuańczyków.

Krąg kula obejmuje szerszy zasięg niż kultura Dobu, a inne kultury, które uczestniczą w tej wymianie, wzniosły z pewnością swoje zwyczaje, inne motywacje i inne zadość­uczynienia. Specyficzne obyczaje kręgu kula, które w takim stopniu zharmonizowały kulturę Dobu z pozostałą częścią wzoru kulturowego tego obszaru, nie muszą wywodzić się z tych wzorów czy motywacji, które obecnie wiążą się z nimi na wyspach Dobu. Zajmiemy się tylko wymianą istniejącą u Dobu. Nie wiadomo, aby zwyczaj kula występował gdzie­kolwiek poza Trobriandami73.

Krąg kula obejmuje pierścień wysp, wokół których co pół roku przewozi się jeden rodzaj podlegających wymianie ozdób w jedną stronę, a inny ich rodzaj w drugą. Mieszkańcy każdej z wysp odbywają długie wyprawy zamorskie, wioząc naszyjniki z muszli w kierunku zgodnym z ruchem wskazówki zegara, a naramienniki z muszli w przeciwnym. Każdy człowiek ma swego partnera na każdej z wysp, z którą dokonuje wymiany - w obu kierunkach targując się przy tym na różne sposoby. W końcu ozdoby zataczają pełne koło i oczywiście można dodać do nich nowe. Naramienniki i naszyjniki z muszli wszystkie mają swoje imiona, a niektóre posiadają tradycyjnie wysoką wartość proporcjonalną do sławy.

Cała sprawa nie przedstawia się tak bardzo fantastycznie, jakby się mogło zdawać po przyjrzeniu się formalnemu wzorowi tej procedury. Duże rejony Melanezji i Papui posiadają swój lokalny wyspecjalizowany przemysł. W krę­gu kula jeden lud poleruje nefryty, drugi konstruuje lodzie, jeden rzeźbi w drzewie, inny wytwarza ceramikę, a jeszcze inny barwniki. Wymiana tych towarów odbywa się pod pozorem obrzędowej wymiany cenniejszych kosztowności. W rejonie, gdzie żywi się ogromną namiętność do wza­jemnej wymiany, system zwyczajowej wymiany ceremo­nialnej w kręgu kula nie jest czymś tak nadzwyczajnym, jak musi się wydawać obserwatorom reprezentującym kul­turę pozbawioną odpowiedniej podbudowy. Nawet po­zornie przymusowy kierunek, w jakim poruszają się na­ramienniki i naszyjniki z muszli, znajduje racje w wymogach chwili. Naramienniki wyrabiane są z muszli trocus znaj­dowanych jedynie w północnym rejonie kręgu kula, pod­czas gdy naszyjniki wytwarza się z muszli spondylusa przywożonych z południa na najbardziej wysunięte na południe wyspy kręgu. Dlatego w handlu zachodnich wysp kręgu, które mają przewagę nad wyspami wschodnimi, ozdoby z północy kierują się na południe, z południa zaś na północ. W chwili obecnej ozdoby te są stare i tradycyjne, nowy import ma małe znaczenie. Ale wzorzec przetrwał.

Co roku w czasie przerwy w pracach ogrodowych, kiedy zebrano już bulwy, a jeszcze nie trzeba chronić ich w sposób magiczny, aby zachować je w domu, łodzie Dobu udają się na wyprawę kula, na północ i na południe. Każdy człowiek posiada ozdoby kula z południa przeznaczone na wymianę za ozdoby, które ma otrzymać na północy.

Szczególny charakter wymiany kula polega na tym, że mieszkańcy każdej wyspy udają się celem otrzymania ozdób na wyspy swych partnerów. Zabierają ze sobą dary w charak­terze przynęty i otrzymują towary, obiecując rewanż w posta­ci towarów znajdujących się w ich posiadaniu, kiedy gospo­darze oddadzą im wizytę. Dlatego wymiana kula nigdy nie stanowi transakcji rynkowej, w której każdy rozkłada swe kosztowności i zabiega o korzystną wymianę. Tu każdy otrzymuje coś zależnie od wartości daru-przynęty i obietnicy, która - jak się zdaje - jest obietnicą przekazania towaru będącego już w posiadaniu obiecującego, lecz zostawionego w domu i gotowego do ofiarowania w stosownym momencie.

Kula nie polega na wymianie grupowej. Każdy dokonuje wymiany indywidualnie, zachowując się wobec swego part­nera jak zalotnik. Zaklęciami gwarantującymi powodzenie w kula są zaklęcia miłosne. W sposób magiczny usposabiają one partnera do spojrzenia łaskawym okiem na zaloty oferenta. Przydają mu nieodpartego uroku fizycznego, wygładzając skórę i blizny po liszajach, przydając czerwieni wargom i sprawiając, że ciało jego staje się wonne dzięki perfumom i maściom. W niedorzecznym rozumieniu Dobu jedynie ekwiwalent skłonności fizycznej może uczynić wiarygodnym obraz pokojowej i korzystnej wymiany kosz­towności.

Załoga jednej łodzi gromadzi swe dary mające być zachętą, na które składa się żywność i przedmioty produkcji ręko­dzielniczej. Przed wypłynięciem w podróż jedynie właściciel łodzi i jego żona wypowiadają magiczne zaklęcie. Wszelkie inne czary zarezerwowane są do chwili, kiedy kula jest już w drodze. Właściciel łodzi wstaje o świcie, aby rzucić zaklęcie na matę, która ma okrywać towary w drodze powrotnej i zapewnić w sposób magiczny, że przykryje ogromny stos bogactwa. Jego żona również posiada zaklęcia, których powinna użyć, aby zwiększyć powodzenie wyprawy małżonka, który mknie jak wicher po morzu, budząc drżenie i pożąda­nie nie tylko w ciele swego partnera, lecz także w ciele swej żony i dzieci, śniących tylko o „wielkim człowieku", ich mężu i ojcu. Kiedy skończą się wszystkie przygotowania, to jeśli nawet jest pomyślny wiatr, ze względów rytualnych jeszcze do końca dnia wyprawa nie wyrusza. Postój ten powinien mieć miejsce na jakiejś bezludnej, opuszczonej wyspie, z dala od wszelkiej możliwości skalania wyprawy przez kobiety, dzieci, psy i codzienne kłopoty. Ale kiedy łodzie płyną na południe, nie ma tam takiej wyspy, więc rytualny postój odbywa się na brzegu, przy czym wszyscy wracają na noc do wsi, stwierdza­jąc wbrew rzeczywistości, że nie ma sprzyjającego wiatru. Jest to forma rytualnej podejrzliwości, która nigdy nie może zaniknąć. Nazajutrz rano właściciel łodzi załadowuje ją, używając przy tym drugiego zaklęcia, ostatniego, które ma zastosowanie zbiorowe. Używając go, podobnie jak w przypa­dku zaklęcia wygłoszonego uprzednio przez żonę, wymienia w nim przede wszystkim siebie. Żywność, którą zabiera jako dary-przynętę, zamienia magicznie w same towary kula, a partnera, do którego mają się udać, opisuje jako oczekują­cego ich przybycia niczym księżycowego nowiu, wypatrujące­go ich ze szczytu swego płaskiego dachu, wypatrującego przede wszystkim samego właściciela łodzi.

Dobuańczycy są złymi żeglarzami, płynąc trzymają się brzegów, a na noc dobijają do lądu. Pora wypraw kula jest okresem długich ciszy morskich. Dobu używają magicznych zaklęć, wzywając upragniony wiatr północno-zachodni, by poślubił żagiel zrobiony z delikatnego liścia pandanusa, schwycił go i nie pozwolił nikomu ukraść sobie męża. Wierzą, że wiatr, jak wszystkie inne zjawiska, powstaje nie inaczej niż dzięki magii.

Kiedy w końcu łodzie dobiją do miejsca przeznaczenia, przybyli na nich wybierają nagą rafę koralową, aby odprawić wielkie przygotowawcze obrzędy kula. Każdy mężczyzna z pomocą magii i różnorakich ozdób stara się upiększyć jak tylko może. Zgodnie z dobuańskim zwyczajem zaklęcia stanowią własność prywatną, toteż każdy używa środków magicznych na użytek ściśle osobisty. Ci, którzy nie znają żadnego zaklęcia, mają największe trudności. Muszą uciekać się do różnych wybiegów, używając zastępczo wszystkiego, co im tylko przyjdzie na myśl. Jest oczywistym faktem, że mimo ścisłej tajemnicy, w jakiej trzymane są zaklęcia - bo załoga łodzi z towarem nigdy nie wie, kto z nich posiada zaklęcia - na podstawie obserwacji stwierdzić można, że znają je ci, którzy dokonują największych transakcji kula. Pewność siebie daje im dostateczną przewagę nad towarzyszami. Ci, którzy znają zaklęcia, i ci, którzy ich nie znają, trudzą się w równym stopniu, aby przygotować się fizycznie na moment rozpoczę­cia transakcji kula. Perfumują się pachnącym liściem używa­nym w czasie zalotów, nakładają świeżą opaskę biodrową, malują twarze i zęby, namaszczają ciała olejem kokosowym. Tylko tak mogą wystąpić wobec swoich partnerów.

Samą transakcję każdy przeprowadza jak swój interes prywatny. Wytrwałe targi są rzeczą ważną i wysoko cenioną, a zgodnie z dobuańską zasadą, że im bliżej jesteś z kimś związany, tym niebezpieczniej zagraża twemu życiu; odwet na uczestniku-kupcu kula, któremu się powiodło, może wziąć niefortunny partner z łodzi albo ktoś inny z jego zespołu; nie jest to sprawa, którą mogą rozstrzygnąć sami dwaj uczestnicy transakcji. O ozdobach kula mówi się, jak w homeryckim refrenie: „Wielu mężów zginęło z ich powodu". I nigdy żaden Dobuańczyk nie zabija Trobriandczyka ani człowiek z Tubetube Dobuańczyka wskutek kłótni, która wybuchła między rozwścieczonymi partnerami w wy­mianie. Zawsze zabójcą jest Dobuańczyk, któremu się nie powiodło, zabitym zaś człowiek z jego własnego zespołu, któremu wymiana się udała.

Największym źródłem zawiści jest przewrotna praktyka zwana wabuwabu.

Wabuwabu to znaczy dostać dużo naszyjników z muszli spondylusa w różnych miejscach na południu, kiedy się w każdym tym miejscu zapewni, że się da w zamian jeden naramiennik, który ma się w domu na północy; albo na odwrót, dużo naramienników na północy za jakąś obietnicę też nie bardzo do dotrzymania, bo ma się tylko jedną jedyną cenną rzecz, a przyrzeka się ją wielu różnym ludziom, żeby ich uprosić o dary. To jest chytrość, a nie oszustwo.

Powiedzmy, że ja, Kisian z Tewara, jadę na Trobriandy i wystaram się tam o naramiennik zwany „Jaszczurka Ostrzegacz". Potem jadę na Sanaroa i w czterech różnych wsiach dostaję cztery naszyjniki, bo każdemu, kto mi daje naszyjnik z muszli, obiecuję, że mu w zamian dam później „Jaszczurkę Ostrzegacza". Ja, Kisian, nie muszę bardzo dokładnie obiecy­wać, kiedy dam. To później przyjeżdżają ci czterej do mnie na Tewara i każdy myśli, że dostanie „Jaszczurkę Ostrzegacza", a dostaje ją tylko jeden. Ale tamci wcale nie są oszukani na zawsze. Wściekli są, to prawda, i muszą na tę wymianę czekać rok. Ale w następnym roku ja, Kisian, jadę znów na Trobriandy i przedstawiam, że jak mi ktoś da cztery naramienniki, to ja mam dla niego w domu cztery naszyjniki. Więcej naramienni­ków dostaję niż przedtem i załatwiam swoje długi po roku.

Tamci trzej, co nie dostali „Jaszczurki Ostrzegacza" są u mnie, na Tewara, nie u siebie, więc w niedobrym położeniu. A później, kiedy wrócą do swoich domów, są za daleko, żebym ja, Kisian, musiał się ich bać. Mogą odprawiać czary na zabicie swojego szczęśliwego współzawodnika, co dostał „Jaszczurkę Ostrzegacza". To prawda. Ale to już jest tylko ich sprawa. Ja, Kisian, robię się wielki, bo pomnażam swoje wymiany dzięki temu, że tę wymianę z nimi odwlekam o rok. Dłużej to już wymiany z nimi nie mogę odwlekać, bo wtedy nikt mi nie będzie ufał. Więc w ostatecznym wyniku jestem uczciwy74.

Stosować wabuwabu z powodzeniem to wielkie osiąg­nięcie, jedno z tych, które na wyspach Dobu budzi najwięk­szą zazdrość. Wielki mityczny bohater kula był mistrzem wabuwabu. Podobnie jak wszystkie praktyki Dobu, wauwabu akcentuje własną korzyść kosztem czyjejś straty. Praktyka wabuwabu umożliwia osobistą korzyść w sytuacji, w której inni padają ofiarą podstępu. Kula nie jest jedynym przed­sięwzięciem, w którym człowiek ryzykuje, że padnie ofiarą wabuwabu. Określenie to odnosi się również do oszustwa w wymianie małżeńskiej. Szereg darów ustalonych między dwiema wsiami w czasie zaręczyn wymaga dużego majątku. Mężczyzna, który ma odwagę poniesienia ryzyka, może zaręczyć się celem osiągnięcia tylko korzyści finansowej. Kiedy szala wymiany przechyla się na jego stronę, zrywa zaręczyny. I nie ma na to rady. Mężczyzna, który wycofuje się w ten sposób, wykazuje, że jego czary są silniejsze od czarów wsi, którą znieważył; naturalnie wieś ta będzie dybać na jego życie. Jest on człowiekiem godnym zazdrości.

Wabuwabu w tym ostatnim przykładzie różni się od kula, ponieważ akt wymiany odbywa się w obrębie tego samego zespołu. Wrogość, nieodłączna w stosunkach panujących w grupie, przeciwstawia sobie dwie grupy biorące udział w wymianie, zamiast poróżnić wspólników handlowych płynących w jednej łodzi, jak w wypadku kula. Oba przypadki wabuwabu łączy fakt, że jest to wykorzystanie drugiej osoby.

Postawy, które omówiliśmy, ujawniające się w małżeńst­wie, magii, ogrodnictwie i wymianie handlowej, uwydatniają się najsilniej w zachowaniu w momencie czyjejś śmierci75. Dobuańczyk, mówiąc słowami dr Fortune'a, „ze strachu przed śmiercią kuli się jak pod razami bata" i natychmiast rozgląda się za jakąś ofiarą. Zgodnie z dobuańską zasadą ofiarą pada człowiek najbliższy zmarłemu, to znaczy współ­małżonek. Dobuańczycy wierzą, że człowiek, z którym dzieli się łoże, może być sprawcą śmiertelnej choroby. Mąż posłużył się zaklęciami sprowadzającymi chorobę, a żona użyła swych czarów. Bo choć kobiety mogą także znać zaklęcia sprowadza­jące chorobę, to jednak mężczyźni zawsze przypisują im szczególny rodzaj mocy, a utarty zwyczaj im przypisuje winę w wypadku śmierci lub nieszczęścia. Wróżbita, wezwany, by wskazać mordercę, nie jest związany tą konwencją i posądza o spowodowanie śmierci równie często mężczyznę, jak kobietę. Ta konwencja wskazuje raczej na istniejący antago­nizm między płciami niż na rzeczywiste istnienie usiłowań morderstw. W każdym razie mężczyźni przypisują kobietom specjalne i łajdackie metody, przypominające metody czarow­nic latających na miotłach z tradycji europejskiej. Czarownice Dobu opuszczają ciała uśpione u boku mężów i latają w powietrzu, aby spowodować jakiś wypadek - upadek człowieka z drzewa czy zerwanie się łodzi z kotwicy - albo też wyjmują duszę z wroga, który wskutek tego opada z sit i umiera. Mężczyźni żyją w tak wielkim lęku przed tymi machinacjami swoich kobiet, że wierząc, iż kobiety trobriandzkie nie praktykują czarów, tylko na Trobriandach przybierają dumną postawę, a nigdy nie robią tego w domu. U Dobu mąż boi się żony przynajmniej tak samo, jak żona boi się męża.

Jeśli jedno z małżonków zachoruje poważnie, wówczas obydwoje powinni natychmiast przenieść się do wsi tego, które zostało dotknięte chorobą - jeśli właśnie w owym roku mieszkali we wsi drugiego małżonka. Śmierć powinna nastąpić, jeśli to tylko możliwe, tam, gdzie owdowiały małżonek znajduje się w mocy susu zmarłego. Żyjący małżonek jest wrogiem w obrębie wsi, wiedźmą lub czarow­nikiem, który spowodował wyłom we wrogich szeregach. Susu zwiera front wokół ciała swego zmarłego członka. Tylko oni mogą dotykać zwłok czy spełniać obowiązki związane z pogrzebem. Tylko im wolno wznosić żałobne okrzyki. Pozostałemu przy życiu małżonkowi wzbronione jest najsurowiej przebywanie w pobliżu miejsca, gdzie wykonywane są te czynności. Zwłoki wystawia się na dachu domu, przystraja kosztownościami, jeśli zmarły byt człowie­kiem bogatym; kładzie się przy nim wielkie bulwy, jeśli był dobrym ogrodnikiem. Krewni ze strony matki zawodzą głośno w tradycyjnych lamentach. Tej samej nocy lub następnego dnia dzieci siostry zmarłego wynoszą zwłoki, aby je pogrzebać.

Dom nieboszczyka zostaje pusty i opuszczony. Nikt się już do niego nie wprowadzi. Pod podłogą urządza się pomiesz­czenie, zawieszając jego ściany plecionymi matami i miesz­kańcy wsi wprowadzają tam uroczyście pozostałego przy życiu małżonka. Ciało ma umalowane na czarno węglem drzewnym z ogniska i na znak żałoby zawiesza mu się na szyi, w formie pętli, czarny sznur. Miesiąc lub dwa spędza siedząc na ziemi w ciemnym pomieszczeniu. Później pracuje w ogrodach swoich teściów pod ich nadzorem jak za czasów narzeczeństwa. Pracuje także w ogrodach zmarłej żony oraz jej braci i sióstr. Nie otrzymuje za to żadnego wynagrodzenia, a jego ogród muszą uprawiać za niego bracia i siostry. Nie wolno mu się uśmiechać, nie bierze też udziału w żadnej wymianie żywności. Kiedy z grobu wyjmuje się czaszkę, nie wolno mu patrzeć na tańczących. Czaszkę zatrzymuje syn siostry zmar­łej, a jej duch zostaje uroczyście odesłany do krainy zmarłych.

Krewni wdowca muszą nie tylko pracować w jego ogro­dach w okresie żałoby, lecz spadają na nich jeszcze cięższe obowiązki. Po pogrzebie muszą zapłacić za pogrzeb wsi zmarłej. Przynoszą gotowane bulwy synowi siostry niebosz­czki, który ją pogrzebał, i wspaniały dar w postaci surowych bulw, które roznosi się we wsi zmarłej i rozdziela między jej krewnych, przy czym członkowie susu otrzymują większe porcje.

Wdowa jest podobnie traktowana przez krewnych jej zmarłego męża. Na dzieci jej nakłada się specjalne obowią­zki, przez rok muszą gotować papkę z bananów i taro i zanosić ją susu zmarłego, „aby zapłacić za ojca". „Czyż nie trzymał nas w swych ramionach?". Są one obcymi, płacącymi grupie blisko spokrewnionej z ich ojcem, grupie, do której nie należą, za jednego z tej grupy, który postępował z nimi dobrze. Spełniają swój obowiązek, toteż nikt im nie płaci za te usługi.

Żałobnik może być zwolniony z tych obowiązków, jeżeli jego klan złoży na rzecz klanu zmarłej dalsze dary. Człon­kowie klanu przynoszą dar złożony z surowych bulw i wszys­tko odbywa się podobnie, jak w już opisanym przypadku, po czym krewni zmarłego uwalniają go od żałoby zdejmując mu sznur z szyi i zmywając węgiel drzewny z ciała. Wszyscy tańczą, a krewni odprowadzają go z powrotem do jego wsi. Rok pokuty się skończył. Nigdy nie wraca do wsi swojej małżonki. Jeśli uwalnia się od żałoby wdowca, wówczas oczywiście jego dzieci pozostają we wsi prawdziwych krew­nych, gdzie ich ojcu nigdy nie wolno już wejść. Pieśń wykonywana przy zakończeniu żałoby wystawia to obowiąz­kowe pożegnanie. Skierowana jest do ojca w ostatnim dniu jego pokuty:



Leż bez snu, leż bez snu i mów w czas północy. Tylko leż bez snu i mów, leż bez snu i mów.

Maiwortu, posmolila węglem ciebie Mwaniwara, co odeszła w dół pod ziemię. Świt rozedrze nocną czarność. Tylko leż bez snu i mów76.

Maiwortu jest wdowcem, któremu pozostaje tylko ta jedna, ostatnia noc, kiedy może rozmawiać ze swymi dziećmi. Następnego dnia zostanie zmyty z niego czarny węgiel. Jak „świt, co rozedrze nocną czarność", tak jego ciało wyłoni się znowu już nie uczernione. On i jego dzieci nie będą odtąd nigdy rozmawiać ze sobą.

Klany małżonków nie są jedynymi, które obrzucają się wzajemnymi oskarżeniami w okresie żałoby. To z małżon­ków, które pozostało przy życiu, jest nie tylko przedstawicielem wrogiej wsi, w tradycyjnym sformułowaniu

obwinionym o śmierć zmarłego. Jest także reprezentantem tych wszystkich, którzy poślubili dziewczęta z jego wsi. Jak widzieliśmy, grupa ta składa się z ludzi pochodzących z jak największej liczby wsi, gdyż za złą politykę dla wioski uważa się posiadanie w jej obrębie kilku związków małżeńskich z tą samą wsią. Ci, którzy zaślubili mieszkanki wioski, znajdą się w końcu - jeśli się ich małżeństwo utrzyma - w sytuacji podobnej jak małżonek odbywający teraz swoją karę. Z początkiem żałoby mają oni prawo zakazać spoży­wania owoców z drzew we wsi zmarłego, a nawet, okazując wielki gniew, ściąć kilka z nich. Kilka tygodni później chcąc, znieść ten zakaz, uzbrajają się w dzidy i napadają na wieś, jakby zamierzali ją opanować. Przynoszą ze sobą dużego wieprza, którego ciskają z rozmachem przed chatą najbliż­szego krewnego nieboszczyka. Potem rzucają się gromadą na palmy betelowe, zrywają z nich wszystkie orzechy i uciekają, zanim ludzie ze wsi zdadzą sobie sprawę z tego, co się stało. Oba te ataki stanowią rytualny wyraz urazy wobec grupy, która w końcu może zmusić ich do pokuty w czasie żałoby. Dawniej miejsce tłustego wieprza zajmowała ofiara z człowieka. W każdym razie mieszkańcy wsi, kiedy napastnicy znikną im z oczu, szaleją z radości nad wieprzem. Po ugotowaniu staje się on podstawą szeregu uczt wydawa­nych dla wszystkich wsi, z których pochodzą małżonkowie w tej wiosce, a gotowane jedzenie podaje się w sposób możliwie najbardziej obraźliwy. Ofiarodawcy wylewają roz­topiony smalec na czcigodnego starca z zaproszonej wsi. Smarują go nim niemal całego. Człowiek ten zaczyna skakać przybierając najgroźniejsze pozy, tańczy z urojoną dzidą i obraża swych gospodarzy tradycyjnymi obelgami. Podobnie jak przedtem mógł zakazać zrywania owoców z drzew, posiada on przywilej wyrażenia niechęci małżonków z innych wsi wobec klanu zmarłego, który zmusił ich do pokuty w czasie żałoby. Jeden z członków susu zmarłego przyjmuje groźną postawę wobec starca, ale nie mówi mu nic obraźliwego i tamten w końcu obmywa się i zaczyna jeść z wielkim apetytem. Jeśli wieś zmarłego zanosi do wiosek swoich małżonków gotowaną papkę zamiast wieprza, to papką tą oblewa się jednego z tych, którzy ją przyjmują, i tak samo spotyka się to z obraźliwą reakcją w formie publicznego tańca. Napięte stosunki między tymi dwiema grupami kończą się jedną z największych uczt urządzanych przez Dobu, ucztą wydaną we wsi zmarłego, podczas której obrzuca się obelgami gości ze wsi spokrewnionych przez małżeństwo. „Tawa, to twoje! Zmarły miał dużo świń. Twoje maciory są jałowe". „Togo, to twoje! Zmarły był mistrzem w zarzucaniu sieci. A ty tak łowisz ryby". „Kopu, to twoje! Zmarły był wielkim ogrodnikiem. Wracał z pola o zmierzchu. A ty przywlekasz się do domu, wyczerpany, już w południe". Jak powiada dr Fortunę, „w ten wesoły sposób zespół zbiera siły, ilekroć uderzy weń śmierć"77.

Tradycyjna podejrzliwość istniejąca między wsią małżonka pozostałego przy życiu a wsią zmarłego nie oznacza, natural­nie, że żyjącego z małżonków uważa się konkretnie za zabójcę. Może tak być, ale wróżbici szybko wynajdują rzucający się w oczy sukces zmarłego w jakiej bądź dziedzinie i przypisują jego śmierć zazdrości, którą ten sukces wzbudził. Jednakże „zdarza się częściej", że obrzędy żałobne są nie tylko formą rytuału, lecz wyrazem „ponurej podejrzliwości z jednej strony i urazy wywołanej podejrzliwością" z drugiej. W każdym razie są one charakterystycznym objawem uczuć, które krzewią się bujnie wśród Dobuańczyków.

Zabójstwo może zostać dokonane zarówno za pomocą środków niemagicznych, jak i magicznych. Równie po­wszechnie podejrzewa się o zabicie za pomocą trucizny, co czarów. Żadna kobieta ani przez chwilę nie zostawi bez opieki swego garnka z obawy, aby ktoś się do niego nie dobrał. Poszczególne jednostki posiadają różne własne trucizny, które wypróbowują tak, jak wypróbowują swe magiczne zaklęcia. Jeśli okaże się, że trucizny te są w stanie zabić, wówczas nadają się do rozwiązywania poważnych konfliktów.

„Mój ojciec opowiadał mi o tym. To się nazywa budobudo. Dużo tego rośnie w morzu. Chciałem to wypróbować. Wycisnęliśmy z tego sok. Wziąłem orzech kokosowy, wypi­łem z niego mleko, wycisnąłem sok z budobudo do skorupy i zatkałem ją. Na drugi dzień dałem go dziecku, ze słowami:

Piłem już to, ty też możesz się napić. W południe dziecko zachorowało. A w nocy umarto. Była to córka siostry ze wsi mojego ojca. Mój ojciec otruł budobudo jej matkę. Ja otrułem później pozostałą sierotę. Dlaczego? Ona rzuciła czary na mojego ojca. Czuł się słaby. Zabił ją, więc i jego ciało znowu nabrało siły"78.

Zwrotem, który odpowiada naszemu „dziękuję", kiedy otrzymujemy jakiś dar, jest: „Jeśli mnie teraz otrujesz, to jak ci się odwdzięczę za ten dar?". Znaczy to, że Dobuańczycy korzystają z każdej okazji, by zwrócić ofiarodawcy uwagę, że nie odniesie żadnej korzyści, jeśli posłuży się tą uniwersalną bronią przeciwko komuś, kto ma wobec niego pewne zobowiązania.

Konwencje Dobu wykluczają śmiech, a za cnotę uważają nastrój ponury i odstręczający. „To źródło śmiechu", mówią z pogardą o mniej ponurych sąsiadach. Jednym z pod­stawowych obowiązków w ramach tak ważnych obrzędów jak ogrodnictwo i kula jest powstrzymanie się od czynności przyjemnych czy wyrażania zadowolenia.


: ~boberov -> Kippin -> RB Wzory%20kultury
Kippin -> Kielich planetarnego szczęścia. światowy plan pomyślnego rozwoju planety
Kippin -> The Gateway Experience, Wave V – Exploring: a journey to Focus 15 a gateway to Self-Exploration Voiced by Laurie Monroe
Kippin -> Niebo i Ziemia żyjemy w obrębie tej dwoistości. Jak sprawić, by to rozdwojenie przestało być rozdwojeniem? Jak sprawić, by człowiek mógł stać się ogniwem łączącym siły większe od nas z tymi, które są od nas zależne? J
Kippin -> Skanowała: hurka Tytuł oryginału: Many lives, many masters
Kippin -> Sekrety życia po życiu
Kippin -> Małopolskie Centrum Badań ufo I Zjawisk Anomalnych Oddział w Jordanowie
Kippin -> Rozdział L symbolizm L ideografia
Kippin -> Podziękowania
Kippin -> Uwaga: to tylko ramka id� do strony g��wnej niezwyk�e rozdzia� 1 marsjanie wyl�dowali ? Istnia�y dwa sposoby napisania tej ksi��ki. M�g�bym zatrzyma� dla siebie informacje osza�amiaj�co dziwaczne, ale prawdziwe


1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   13


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna