Przypadki allativus I ablativus



Pobieranie 115.67 Kb.
Strona1/3
Data06.05.2016
Rozmiar115.67 Kb.
  1   2   3
LEKCJA CZTERNASTA

Przypadki allativus i ablativus. Equë i auta: dwa szczególne czasowniki. Końcówki zaimków dzierżawczych: nya-, -lya, -lva, -lma, -mma
PRZYPADKI ALLATIVUS I ABLATIVUS

Końcówka celownika -n przedstawiona w poprzedniej lekcji może niekiedy określać cel czynności, jak wtedy, gdy dołączana jest do gerundium: enyalien = "aby znów przywołać" (NO, s. 360). Jednak jest to raczej abstrakcyjne określenie celu; jak widzieliśmy, quenejski celownik może również być tłumaczony jako zwrot z przyimkiem "dla", albo odpowiadać może mu zwykły polski celownik.

Jednak quenya posiada specjalny przypadek określający cel w bardziej dosłownym znaczeniu "do", "w kierunku", "naprzeciw"; łaciński termin określający taki przypadek to allativus. Odpowiadającą mu quenejską końcówką jest -nna: Pod hasłem Eldanna w indeksie do NO Christopher Tolkien określił tę końcówkę jako "przyrostek (...) ruchu w kierunku". Samo słowo Eldanna nie jest tu złym przykładem; można je tłumaczyć jako "w stronę Elfów" a używane było przez Númenorejczyków w odniesieniu do zatoki na zachodnim wybrzeżu Númenoru wskazującej kierunek Błogosławionego Królestwa gdzie mieszkali Eldar. W Wypowiedzi Elendila powtórzonej przez Aragorna na jego koronacji końcówka -nna zawiera pełne znaczenie "do" z sugestią ruchu w kierunku: Et Eärello Endorenna utúlien = "zza Wielkiego Morza przybyłem do Śródziemia [Endor]." Por. także zdanie Sin Quentë Quendingoldo Elendilenna (PM, s. 401) - najwyraźniej znaczące "Tak przemówił Quendingoldo do Elendila" (Albo może "To powiedział Quendingoldo Elendilowi"; znaczenie słowa sin nie jest całkiem jasne). List do Plotza wymienia formy allativusa dla cirya "statek" i lassë "liść": ciryanna "do statku" i lassenna "do liścia". (Oczywiście akcent pada teraz na samogłoskę w przedostatniej sylabie z powodu zbitki spółgłosek wprowadzonej w końcówce -nna: ciryAnna, lassEnna.) Jeśli chcemy więc powiedzieć "do statku" w quenyi, nie używamy zazwyczaj osobnego słowa "do", ale stosujemy końcówkę -nna: Lelyuvan i ciryanna.

UWAGA: Poza -nna istnieją również ślady starszego allativusa w quenyi. W praelfickim miał od formę -da, później zredukowaną do -d (WJ, s. 366). W quenyi to -d zmieniło się w -z a potem -r, które spotkaliśmy już w wyrazie mir "do środka" (znaczy do dosłownie mi-r "w-do", por. mi "w"!) Jako że końcówka ta jest taka sama jak końcówka liczby mnogiej -r jak w Eldar, przetrwała ona tylko w garstce wyrazów oznaczających ruch do albo w kierunku jakiegoś punktu. Wśród potwierdzonych przykładów mamy tar "w tamtym kierunku", oar "poza, daleko", yar "do których" oraz mir "do środka". Właściwie "do środka" może brzmieć również minna z normalną "współczesną" końcówką -nna. Podobnie "w tamtym kierunku" może brzmieć tanna jak również tar.

W liczbie mnogiej końcówka -nna zmienia się w -nnar, stąd lassennar "do liści" i ciryannar "do statków" (np. lelyuvan i ciryannar "pójdę do statków"). Końcowe -r pojawiające się tutaj zdaje się być tym samym elementem liczby mnogiej, który znamy z form mianownika takich jak Eldar, ciryar.
Skoro quenya może wyrazić "do, w kierunku" za pomocą końcówek przypadkowych, powstaje oczywiście pytanie, czy istnieje również końcówka na "od, z". Istnieje.

Jak wspomnieliśmy w lekcji 11, końcówka dopełniacza -o może niekiedy przyjmować to znaczenie, jak w jednym wyrazie w Namárië: Oiolossëo = "z Oiolossë" (Wiecznie Białej Góry). Jednak ideę "z, od" można wyrazić bardziej regularnie przez przypadek ablativus, oznaczany końcówką -llo. Zgodnie z Listem do Plotza możemy mieć formy takie jak lassello "od liścia" i ciryallo "ze statku" (ponownie akcentowane oczywiście na przedostatnią sylabę). Możemy więc budować takie zdania, jak tulin i ciryallo "przychodzę ze statku". Aby spojrzeć na przykład z Tolkiena, por. zwrot métima hrestallo "z ostatniego brzegu" z wiersza Markirya. Zarówno allativus jak i ablativus występują w zwrocie telmello talmanna "od kaptura [telmë] do podstawy [talma]", czyli "od góry do dołu". (Pod hasłem TEL w Etymologiach w LR zwrot ten jest właściwie zacytowany jako "telmello telmanna, ale jest to najwyraźniej błąd w druku, gdyż hasło TAL ewidentnie pokazuje, że wyraz "podstawa, fundament, korzeń" to nie telma lecz talma.)

Jeśli chodzi o liczbę mnogą ablativusa najwyraźniej istnieje kilka możliwości. Podobnie jak przyrostek -nna dla allativusa zmienia się w -nnar w liczbie mnogiej, końcówka ablativusa -llo może mieć swój odpowiednik w liczbie mnogiej -llor: w wierszu Markirya Tolkien użył elenillor jako ablativusa liczby mnogiej od elen "gwiazda", czyli "z gwiazd". Również tłumacząc na quenyę Pod Twoją obronę Tolkien oddał "od wszelakich złych przygód" (dosł. "od wszelkich niebezpieczeństw") jako ilya raxellor (VT44, s. 5); rzeczownik "niebezpieczeństwo" zdaje się brzmieć raxë. (Przy okazji moglibyśmy tu spodziewać się raczej ilyë raxellor, por. ilyë tier "wszystkie ścieżki w Namárië.)

Jednak zgodnie z Listem do Plotza ablativus liczby mnogiej powinien mieć końcówkę -llon. Mamy więc tu ten sam znacznik liczby mnogiej jak w końcówce -on dla celownika liczby mnogiej (podstawowe -o + oznaczenie liczby mnogiej -n, WJ, s. 407). Jedna z wczesnych tabel quenejskich końcówek przypadkowych wymienia zarówno -llor jak i -llon jako możliwe końcówki ablativusa w liczbie mnogiej. Tak więc "przychodzę z statków" mogłoby najwyraźniej brzmieć zarówno tulin i ciryallor jak i tulin i ciryallon. Zazwyczaj preferuję -llon, wersję z Listu, jako że jest on naszym najlepszym późniejszym źródłem odnośnie quenejskiego systemu przypadków - ale -llor należy również uznać za poprawną alternatywę.


Liczba podwójna allativusa / ablativusa: Formy podwójne końcówek allativusa i ablativusa zawierają znany nam już element podwójny -t, który zastępuje jedną ze spółgłosek przyrostków -nna i -llo, tworząc -nta i -lto. Stąd mianownikowi ciryat "dwa statki, para statków" odpowiada allativus ciryanta "do pary statków" i ablativus ciryalto "z pary statków". Tych przykładów Tolkien użył w Liście do Plotza, ale ponownie niepewne jest to, czy te same końcówki były dołączane do rzeczowników, które tworzą mianownik liczby podwójnej za pomocą -u a nie -t. Używając Aldu jako naszego standardowego przykładu, czy "do Dwóch Drzew" brzmiałoby Aldunta czy po prostu Aldunna? Podobnie czy "od Dwóch Drzew" powinno brzmieć Aldulto czy prosto Aldullo? Skłaniam się bardziej do Aldunna, Aldullo, ale z braku potwierdzonych przykładów nie możemy być tu pewni. (Patrz dokładniejsze rozważenie tego w Dodatku do kursu.)
Dodatkowe odcienie znaczeń allativusa i ablativusa: Podczas gdy zasadnicze znaczenia tych przypadków to "do" i "od", mogą one mieć również inne odcienie znaczeń.

Nie zawsze obecny jest koncept właściwego fizycznego ruchu do albo od czegoś. Zauważmy zastosowanie ablativusa w zwrocie z książki J.R.R. Tolkien - Artist and Illustrator: Itarildë Ondolindello, "Itarildë z Ondolindë", identyfikujące Idril jako osobę żyjącą w Gondolinie; quenejski dobór słownictwa nie oznacza koniecznie, że Idril opuściła Gondolin. Być może ablativus może być używany również w inne sposoby, które nie sugerują ruchu. Warto zauważyć, że odnośnie quenejskiego czasownika ruc- "czuć przerażenie i strach" Tolkien napisał, że występuje on w konstrukcjach "<> obiektu wzbudzającego strach" (WJ, s. 415). Nie zapewnił żadnych dalszych informacji ani przykładów, ale "od" zazwyczaj wyrażane jest w quenyi za pomocą ablativusa. Skoro więc quenejski wyraz "potwór" to ulundo, być może "boję się potwora" tłumaczyłoby się jako rucin i ulundollo.

Jeśli chodzi o allativus, nie zawsze znaczy on "do", ale może również sugerować "na": Znaczenia te są powiązane z ten sposób, że przedmiot leżący "na" czymś w pewien sposób również zbliża się "do" niego, chociaż nie ma tu właściwego ruchu. To zastosowanie allativusa w typowej sytuacji wiąże się z czasownikiem caita- "leżeć", jak w zdaniu z wersji prozaicznej Namárië: Morië caita i falmalinnar, "ciemność leży na pienistych falach" (falma "pienista fala", tutaj nie tylko z końcówką allativusa -nnar, ale także ze znacznikiem "liczby mnogiej cząstkowej" -li, w tym kontekście oznaczającym wielką ilość fal. W interlinearnym tłumaczeniu w RGEO, s. 67 Tolkien zanalizował falma-li-nnar jako "pieniste fale-wiele-na"). Dalsze przykłady na formy allativusa oznaczające "na" znaleźć można w wierszu Markirya; mamy tam atalantië mindolinnar (albo mindonnar) "na zwalone wieże" oraz axor ilcalannar "na kościach błyszczących".

Jednak czytelnik powinien również zauważyć, że podczas gdy allativus i ablativus nie muszą zawsze wskazywać na fizyczny ruch do albo od czegoś, ich podstawowe znaczenie "do, w stronę" i "od" może być również wzmocnione. Zamiast oznaczać po prostu ruch "w stronę" czegoś, allativus może wskazywać również na ruch "do środka" czegoś. Wśród potwierdzonych przykładów mamy ëari lantier cilyanna "morza spadły w otchłań" (LR, s. 56) oraz mannar Valion "do rąk Vali [Valar]" (Pieśń Fíriel). Ablativus może podobnie oznaczać ruch "ze środka" czegoś, a nie tylko "od" tego czegoś: wyraz sindanóriello występujący w Namárië można tłumaczyć jako "z wewnątrz szarego kraju" (choć w interlinearnym tłumaczeniu w RGEO, s. 67 Tolkien podzielił to jako sinda-nórie-llo, "szary-kraj-z").

Te dodatkowe zastosowania ablativusa i allativusa mogą prowadzić do pewnych niejasności: czy lenden i coanna należy interpretować jako "poszedłem w stronę domu" czy "poszedłem do domu"? Tam, gdzie mogą pojawić się takie trudności prawdopodobnie najlepiej jest użyć niezależnego słowa mir (albo minna) jeśli chcemy wyrazić "do środka": Lenden mir/minna i coa. Jeśli chodzi o "ze środka" w odróżnieniu od "z, od", Wypowiedź Elendila pokazuje, że słowo et można umieścić przed formą ablativusa aby sprecyzować znaczenie: Et Eärello (...) utúlien, dosł. "z wewnątrz Wielkiego Morza przybyłem." Można by nawet analizować et "ze środka" jako przyimek łączący się w ablativusem (tak jak ú "bez" łączy się z dopełniaczem).
Dodawanie końcówek allativusa i ablativusa do rzeczowników kończących się na spółgłoski: Przyrostków -nna i -llo oraz ich odmian dla liczby mnogiej i podwójnej nie można dodać bezpośrednio do rzeczowników kończących się na spółgłoski bez stworzenia niedozwolonych zbitek spółgłosek. Przykładowo allativus "do Elendila" nie może brzmieć **Elendilnna, gdyż fonologia quenejska nie dozwala połączenia "lnn". Jak wskazuje forma Elendilenna występująca w PM, s. 401 można obejść ten problem przez wstawienie samogłoski łączącej e przed końcówką przypadka. Formy ablativusa i allativusa występujące w Wypowiedzi Elendila w WP mogą być przykładem właśnie tego: et Eärello "zza Wielkiego Morza" (Eär: quenejska nazwa oceanu), Endorenna "do Śródziemia" (Endor: w quenyi "Śródziemie"). Jednak wyraz Eär bywa również cytowany w formie Eärë (SD, s. 305), a Endor jest skróconą formą dawniejszego Endórë, więc nie możemy być całkiem pewni, czy końcowe e pojawiające się przed końcówkami przypadkowymi w formach Eärello, Endorenna nie jest po prostu częścią samych rzeczowników. Z drugiej strony przykład Elendilenna niemal z pewnością zawiera łączącą samogłoskę e, gdyż nie ma powodów aby podejrzewać, że imię Elendil kiedykolwiek kończyło się na . Tak więc podstawową strategią dla unikania niechcianych zbitek spółgłosek przed końcówkami przypadkowymi jest prawdopodobnie wstawianie -e- przed końcówkę.

Należy jednak zauważyć, że w przypadku rzeczowników z liczbie mnogiej wymagających samogłoski łączącej, zdaje się, że preferowane jest raczej -i- niż -e-. Wspomnieliśmy już, że w wierszu Markirya Tolkien użył elenillor jako ablativusa liczby mnogiej od elen "gwiazda". W skutek tego końcówką ablativusa lm -llor została dodana do mianownika lm eleni. Jedna z wersji wiersza Markirya zawierała również mindoninnar jako allativus lm "na wieże" (zanim Tolkien zdecydował się na wersję skróconą, patrz niżej). Tutaj końcówka lm allativusa została dodana do mianownika lm mindoni "wieże".

UWAGA: Zauważmy jednak, że rzeczowniki na z liczbą mnogą mianownika na -i (np. lassë "liść", lm lassi) nie zmieniają swojego końcowego na -i przed -nnar albo -llon / -llor. List do Plotza wskazuje, że lm forma allativusa i ablativusa od lassë to lassennar i lassellon a nie **lassinnar, **lassillon. Por. także raxellor a nie **raxillor jako ablativus lm od raxë "niebezpieczeństwo" (VT44, s. 5). Końcówki allativusa / ablativusa są po prostu dodawane do nie odmienionego rzeczownika na . W tej kwestii ablativus i allativus różnią się od dopełniacza - rzeczownik tworzący mianownik liczby mnogiej na -i zawsze otrzymuje tę końcówkę przed dodaniem końcówki dopełniacza liczby mnogiej -on - dopełniacz lm od lassë to lassion a nie **lasseon.

Jeśli nie wstawia się samogłoski łączącej, inną metodą na pozbycie się niechcianych zbitek spółgłosek jest po prostu ominięcie końcowej spółgłoski rzeczownika, który ma otrzymać końcówkę przypadkową. Szczególnie wtedy, gdy końcowa spółgłoska rzeczownika jest identyczna z pierwszą spółgłoską końcówki, te dwie spółgłoski mogą się po prostu połączyć. Jak wspomniałem wyżej Tolkien użył najpierw mindoninnar jako liczby mnogiej allativusa od mindon "wieża". Ale potem zdecydował się porzucić samogłoską łączącą przed -nnar i wprowadził formę skróconą: mindonnar, co stanowo po prostu mindon-nnar. Jak widać końcowe -n z mindon łączy się w pierwszym n z końcówki -nnar. Bardziej znanym przykładem jest Elenna (od Elen-nna) jako nazwa Númenoru. Podążywszy za Gwiazdą Eärendila przed ocean do nowej ziemi Edainowie "nazwali ją Elenną, co znaczy W Stronę Gwiazd" (Akallabêth; por. NO, s. 360: Elenna·nórë = "Ziemia zwana Ku Gwiazdom"). W podobny sposób być może ablativus od Menel "niebo" mógłby - a nawet powinien - brzmieć Menello (Menel-llo) a nie Menelello.

UWAGA: Można się zastanawiać jak traktowane są pewne szczególne formy rdzeni. W przypadku talan, talam- "podłoga" allativus "do podłogi" albo "na podłogę" można by prawdopodobnie wyrazić jako talamenna ze wstawioną samogłoską łączącą (ablativus niemal z pewnością brzmiały talamello), ale być może moglibyśmy wyjść również od talan i użyć talanna (od talan-nna) jako allativusa? A co z rzeczownikami takimi jak toron, torn- "brat"? Czy "do brata" brzmiałoby tornenna z łączącą samogłoską e pomiędzy rdzeniem a końcówką zaimkową, czy po prostu toronna od toron-nna? Na tym etapie nie sposób powiedzieć co Tolkien zaakceptowałby jako poprawną quenyę. Nie odrzucałbym żadnej z tych możliwości jako błędnej.

Wygląda na to, że końcowe -n czterech stron świata Formen, Hyarmen, Rómen, Númen "północ, południe, wschód, zachód" regularnie wypada przed końcówkami allativusa, ablativusa i miejscownika (miejscownik omówimy w następnej lekcji). Jedna z przystani na wschodzie Númenoru nazywana była Rómenna, dosłownie "na wschód" (patrz hasło w indeksie do NO i por. LR, s. 47) - najwyraźniej dlatego, że statki stamtąd odpływały za wschód. Oczywiście Rómen-nna > Rómenna jest tylko kolejnym przykładem ostatniej spółgłoski rzeczownika łączącej się z pierwszą spółgłoską końcówki, gdyż w tym przypadku są one identyczne. Jednak Namárië zawiera przykład Rómello "ze wschodu" jako ablativus od Rómen "wschód", a tu nie ma wątpliwości, że końcowe -n zostało pominięte aby uniknąć niedozwolonej formy **Rómenllo. Być może Rómenello w samogłoską łączącą byłoby również poprawną formą, ale jak wspomniałem wyżej formy skrócone zdają się być normą w przypadku wyrazów określających cztery strony świata odmienionych w allativusie lub ablativusie.


EQUË I AUTA: DWA SZCZEGÓLNE CZASOWNIKI

¤ Czasownik equë: Wcześniej wprowadziliśmy już quenejski czasownik "mówić" albo "powiedzieć": quet- (aoryst quetë, czas teraźniejszy quéta, czas przeszły quentë). Jednak czasownik ten nie zawsze jest używany; istnieje alternatywny wyraz, który można stosować do wprowadzania cytatów. W WJ, s. 392 Tolkien wspomina o


(...) ciekawej i najwyraźniej archaicznej formie, która przetrwała tylko w językach Amanu: [praelfickie] *ekwê, q[uenejskie] eque, t[elerińskie] epe. Nie ma ona form czasów (...) zazwyczaj używana jest albo przed nazwą własną (lp albo lm) albo pełnym zaimkiem niezależnym i znaczeniu mówi / mówią albo powiedział(a) / powiedzieli. Potem następuje cytat, albo bezpośrednio, albo rzadziej pośrednio po spójniku "że" [np. "Galadriela powiedziała, że chce wyruszyć do Śródziemia"]
Jeśli chodzi o odmianę, equë może być najprostszym czasownikiem w całym języku. "Nie ma ona form czasów", tak więc equë można interpretować albo jako czas przeszły "powiedział", albo jako teraźniejszy "mówi(ą)", zależnie od kontekstu (być może obejmuje także czas przyszły "powie[dzą]"!) Używany jest głownie tam, gdzie podmiotem jest pełny zaimek niezależny (omówiony dalej w tym kursie) albo nazwa własna (nie rzeczownik pospolity). Zauważmy również szyk wskazywany przez Tolkiena: wyraz equë występuje przed podmiotem. Tolkien nie podał właściwych zdań zawierających wyraz equë, ale na podstawie podanych przez niego informacji coś takiego musi być możliwe:
Equë Elendil: "Et Eärello Endorenna utúlien."

Elendil mówi / powiedział: "Zza wielkiego Morza przybyłem do Śródziemia."


Tolkien przetłumaczył equë nie tylko jako "mówi", ale też jako "mówią". Wygląda więc na to, że w przeciwieństwie do normalnych czasowników equë nie przyjmuje końcówki -r nawet wtedy, gdy ma podmiot w liczbie mnogiej albo kilka podmiotów. Zauważmy, że Tolkien napisał, że equë jest zazwyczaj "używane (...) przed nazwą własną (lp albo lm)". Nazwy własne normalnie nie występują w liczbie mnogiej (poza przypadkami takimi, jak "w tym mieście mieszka wielu Janów"), tak więc kiedy Tolkien pisał o nazwach własnych "lm", prawdopodobnie miał na myśli kilka nazw własnych występujących razem. Musimy więc założyć, że takie zdanie byłoby do przyjęcia:
Equë Altariel an Teleporno: "Utúliennë Valinorello."

Altariel i Teleporno [Galadriela i Celeborn] mówią / powiedzieli: " Przybyliśmy z Valinoru" (zauważmy końcówkę -mmë dla liczby podwójnej "my"!)


Tolkien wskazał, że equë rzadko przyjmowało jakiekolwiek przyrostki, zazwyczaj nawet nie końcówki zaimkowe (WJ, s. 392), chociaż mogą wystąpić formy takie jak equen "powiedziałem". (WJ, s. 415).

Nie można popełnić błędu zastępując equë formą czasownika quet- normalnie odmienioną (Elendil quetë / quentë "Elendil mówi / powiedział", Altariel ar Teleporno quetir / quenter "Galadriela i Celeborn mówią / powiedzieli") Tam, gdzie podmiot nie jest nazwą własną ani pełnym zaimkiem niezależnym, wygląda na to, że forma quet- byłaby preferowana: I nís quentë "kobieta powiedziała". Być może istotny jest też szyk zdania. Tolkien napisał, że equë używane jest do wprowadzenia cytatu występującego po nim; jeśli osobą mówiąca jest wymieniona po cytacie, być może lepiej jest użyć formy quet-, np.


Equë Elendil: "Utúlien." = Elendil powiedział "Przybyłem."

ale:

"Utúlien" Elendil quentë = "Przybyłem" powiedział Elendil.
Również w zdaniu, gdzie nie jest wymieniony pośrednio ani bezpośrednio cytat najlepiej prawdopodobnie użyć formy quet-. Por. wspominany wyżej potwierdzony przykład Sin Quentë Quendingoldo Elendilenna (PM, s. 401) - najwyraźniej znaczący "Tak przemówił Quendingoldo [= Pengolodh] do Elendila". Być może quentë można by zastąpić tu equë - ale prawdopodobnie nie.
¤ Czasownik auta-: Czasownik ten oznacza "przemijać" albo "odchodzić, opuszczać (miejsce w myślach osoby mówiącej)" (WJ, s. 366). Czytelnicy Silmarillionu natknęli się w rozdziale 20 na fragment okrzyku bojowego: Auta i lómë! "Noc przemija!"

Zgodnie z zasadami wyłożonymi jak dotąd w tym kursie czasownik ten jest dość nieregularny, chociaż Tolkien być może nie myślał o nim w ten sposób: w WJ, s. 366 odnosi się do różnych jego "regularnych" form. W każdym razie czas przeszły od auta- to nie **autanë jako moglibyśmy się tego spodziewać. Istnieje właściwie kilka możliwych form czasu przeszłego. Jedną z nich jest anwë, stworzone na pomocą wrostka nosowego od pierwotnego rdzenia wyrazu AWA; końcówka -ta w auta- (pierwotne ?awatâ-) nie występuje w ogóle w tej formie przeszłej. Jednak forma anwë była "spotykana jedynie w języku archaicznym", tak więc skupimy się na formach bardziej "współczesnych".

Istnieją dwa zestawy form czasu przeszłego i perfektu dla czasownika auta-, które mają nieco inne odcienie znaczenia. Jeśli znaczy on "odszedł" w czysto fizycznym sensie, o kimś kto opuścił jedno miejsce i poszedł w inne, używana jest forma czasu przeszłego oantë. Według Tolkiena forma ta jest "regularna dla czasownika na -ta tej klasy" (chociaż większość czasowników na -ta zdaje się tworzyć czas przeszły przez zwykłe dodanie końcówki -në). Ten czas przeszły ma pochodzić od awantê, najwyraźniej formy awatâ z wrostkiem nosowym a w quenyi formy te regularnie rozwinęły się w oantë i auta. (Jeśli chodzi o zmianę awa > oa por. pewien wyraz wprowadzony w poprzedniej lekcji hroa "ciało", które Tolkien wywiódł od pierwotnego srawâ.) - Czas perfekt od auta- używanego w tym samym "fizycznym" znaczeniu to oantië = "odszedł [w inne miejsce]". Ta forma perfektu najwyraźniej jest po wpływem czasu przeszłego oantë. Tolkien zauważył, że forma oantië wykazuje "intruzję n z [formy czasu] przeszłego" (WJ, s. 366) - normalnie wrostek nosowy nie występuje w czasie perfekt.

Drugi zestaw form czasu przeszłego i perfektu czasownika auta- zdaje się być równie nieregularny. Alternatywny czas przeszły to vánë, a perfekt avánië. Pierwsza sylaba vánë najwyraźniej jest quenejską pochodną od (WJ, s. 366, najwyraźniej kolejna manifestacja AWA), podczas gdy końcówka -në musi być normalną końcówką czasu przeszłego. (Ponownie forma perfektu zdaje się być pod wpływem czasu przeszłego - n z në wkrada się w perfekt aván.)

Forma vánë i odpowiadający jej perfekt avánië nabrały bardziej "abstrakcyjnego" znaczenia niż formy oantë, oantië. Vánë nie oznacza "odszedł (w inne miejsce)", ale raczej "zniknął", "przeminął". Perfekt avánië występuje (ze znacznikiem liczby mnogiej -r) w Namárië w zdaniu yéni ve lintë yuldar avánier = dosł. "długie lata minęły jak szybkie łyki". To zdanie dobrze ilustruje znaczenie tego perfektu, gdyż oczywiście nie chodzi tu o to, że yéni czyli "długie lata" odeszły w inne miejsce (por. oantier!). One po prostu minęły i teraz ich nie ma. Tam, gdzie podmiot jest bardziej namacalny niż "długie lata" formy vánë / avánirë sugerowałby, że podmiot znikł, jest stracony, umarł itd.

Tolkien wskazał, że znaczenie vánë / avánië jest pod wpływem powiązanego słowa vanwa "miniony", "przeszły", "stracony". Pojawia się ono dwa razy w Namárië: Sí vanwa ná, Rómello vanwa, Valimar = "stracony, stracony Valimar dla tych, co zostali na wschodzie". W WJ, s. 366 Tolkien nazywa vanwa "imiesłowem biernym" od auta-, chociaż najwyraźniej nie ma on związku z imiesłowami biernymi, które omawialiśmy wcześniej w tym kursie (tworzonymi przez końcówkę -na lub -ina). Istnieją pewne dowody na istnienie alternatywnego, rzadszego imiesłowu na -nwa. Jednak dla naszych celów nie ma dużego znaczenia czy nazwiemy vanwa imiesłowem czy po prostu przymiotnikiem odczasownikowym (jak robi to Nancy Martch w swojej Basic Quenya).


UWAGA 1: Jak wspomniałem w lekcji ósmej, być może Tolkien pisząc Namárië myślał o wyrazie avánier jako o perfekcie od wymienionego w Etymologiach czasownika vanya- "iść, odejść, zniknąć" (patrz hasło WAN). Powinniśmy jednak przyjąć koncepcję z czasów po WP o czasowniku auta-, pojawia się on w końcu w podstawowym źródle, jakim jest Silmarillion. Co ciekawe, wyraz przymiotnikowy vanwa "miniony, przeszły, stracony" znaleźć można już w Leksykonie qenejskim z roku 1915 (QL, s. 99) i zachował się od przez wszystkie etapy rozwoju quenyi.
UWAGA 2: W Etymologiach pod hasłem GAWA wymieniony jest osobny wyraz auta- "wynajdować". Wygląda na to, że późniejszy czasownik auta- "odejść" nie istniał jeszcze na etapie, gdy Tolkien pisał Etym. Jeśli jednak zaakceptujemy oba te czasowniki jako aktualne w jednej formie quenyi, będziemy mogli rozróżniać je w niektórych czasach, gdyż auta- "wynajdować" może mieć najprostszy czas przeszły autanë.

Pobieranie 115.67 Kb.

  1   2   3




©absta.pl 2020
wyślij wiadomość

    Strona główna