Refleksja nad pochodzeniem i dziełem św. Mateusza Ewangelisty



Pobieranie 54.03 Kb.
Data04.05.2016
Rozmiar54.03 Kb.




Ks. Jan Klinkowski
Refleksja nad pochodzeniem i dziełem św. Mateusza Ewangelisty

Czytając Ewangelię według św. Mateusza odnosimy wrażenie, że mamy przed sobą człowieka wyrastającego z narodu żydowskiego. Jego sposób sięgania po Stary Testament, ułożenie księgi na wzór Tory1, sugeruje nam intuicyjnie, że Mateusz musiał pochodzić z rodziny żydowskiej głęboko wierzącej.2 To jednostronne spojrzenie na Ewangelii św. Mateusza może być mylące. Św. Łukasz w Ewangelii dzieciństwa wspaniale wykorzystuje Stary Testament, a jednak nie śmiemy twierdzić na tej podstawie, że jego pochodzenie było żydowskie. Przyjrzyjmy się bliżej postaci św. Mateusza i jego Ewangelii.



Imię Mateusz (gr. Maqqai/oj) wywodzi się z języka aramejskiego lub hebrajskiego (yInT]m") i oznacza dar Boga.3 Posiadał również drugie imię Lewi (Leui,j).4 Jego ojcem był Alfeusz (~Alfai/oj) (Mk 2,14), imię aramejskie wywodzące się z nabatejskiego () Halaph – ilahai, co może oznaczać „Bóg stąpił” lub „Bóg dał”.5 Mateusz pracował jako celnik w Kafarnaum. Imię ojca Alfeusz6 wywodzące się ze środowiska nabatejskiego oraz zajmowane stanowisko celnika może sugerować pochodzenie idumejskie lub nawet nabatejskie.7 Rodzina Mateusza mogła należeć do stronnictwa herodian8, ludzi którzy awansowali w czasach Heroda Wielkiego, który był idumejczykiem po ojcu (Antypater), zaś arabem po matce (Kufra - Kypros).9 Starszy brat Heroda posiadał arabskie imię Fazael.10 Warto zwrócić uwagę, że już w 44 r. po zamordowaniu Cezara Kasjusz, namiestnik Syrii, zlecił ściągnięcie daniny z Galilei Herodowi.11 Herod Wielki w 23 r. przed Chr. otrzymał również pod zarząd znaczną część Iturei, której mieszkańcy byli Arabami.12 Terytoria te zostały poszerzone w 20 r. o krainy Ulata i Panias. Warto przypomnieć, że w większości arabskich mieszkańców Perei nawrócił na judaizm Aleksander Janneusz (103-76 przed Chr.).13 Znane są przejścia całych plemion arabskich na judaizm.14 Św. Hieronim uważa, że w czasach Heroda Antypasa do stronnictwa herodian należeli celnicy. 15 Kafarnaum, w którym pracował Mateusz, należało do części, która przypadła w dziale po ojcu Herodowi Antypasowi. Herod Antypas był związany ze środowiskiem arabskim przez swoją pierwszą żonę, która była córką króla nabatejskiego Aretasa IV.16 Był to czas harmonijnej współpracy handlowej między królestwem nabatejskim, a tetrarchią Heroda Antypasa.17 Warto zauważyć, że Herod Antypas otrzymał od Rzymian w 23 r. po Chr. w zarządzanie Hauran w dużej mierze zamieszkały przez Arabów.18 Wydaje się że, Herod Antypas (Samarytanin po matce Maltake) utrzymał administrację po ojcu Herodzie Wielkim, zatem Mateusz mógł odziedziczyć urząd po swym ojcu Alfeuszu. Niewykluczone, że ojciec Alfeusz wywodził się z arystokracji nabatejskiej lub idumejskiej. Wiemy, że wśród społeczności arabskiej zdarzały się przejścia na judaizm. Autor Dziejów Apostolskich wymienia dwie grupy prozelitów przybyłych na święto Pięćdziesiątnicy Kreteńczyków i Arabów (Ioudai/oi, te kai. prosh,lutoi( Krh/tej kai. :Arabej) (Dz 2,11). Pozostałe narodowości przedstawione przy okazji Pięćdziesiątnicy wydają się być członkami diaspory mówiącymi innymi językami. Prozelityzm w środowisku arabskim mógł się rozwinąć pod rządami Jana Hirkana I (134-104 przed Chr.) i Aleksandra Janneusza (103-76 przed Chr.), kiedy znaczną część Arabii kontrolowali Żydzi.19 O znaczącej pozycji arabów świadczą olbrzymie wpływy Malichosa idumejczyka nabatejskiego pochodzenia, który doprowadził do śmierci Antypatra ojca Heroda Wielkiego.20 Ewangelista Jan odnotowuje mały szczegół, że sługa arcykapłana Kajfasza, któremu Piotr obciął ucho miał na imię Malchos. Imię to jest grecką formą nabatejskiego maliku (król). Imię to często spotyka się w inskrypcjach nabatejskich.21 Należy przypuszczać, że sługa arcykapłana pochodzenia nabatejskiego przeszedł na judaizm ze względu na przepisy rytualnej czystości obowiązujące arcykapłana. O ile nie uczynili tego wcześniej jego przodkowie. Talmud wspomina, że arcykapłan Szymon, syn Kamitusa (17-18) był niezdolny do prowadzenia obrzędów święta Jom Kippur z powodu nieczystości, której przyczyną była ślina Araba.22 Fakt ten potwierdza tezę o obecności Arabów na dworach arcykapłańskich. W następnych stuleciach judaizm stał się w wielu środowiskach arabskich popularny.23 Warto zwrócić uwagę na fakt udania się św. Pawła do Arabii po wejściu na drogę życia chrześcijańskiego (Ga 1,17). Paweł prawdopodobnie Arabię wybrał na miejsce swojego pobytu po przyjęciu chrztu, aby się wyrwać spod wpływów Świątyni Jerozolimskiej, ale skoro się tam udał, to też dowód na to, że miał możliwość zatrzymania się w tamtejszym środowisku, może już była tam mała wspólnota chrześcijańska.24

Powszechnie uważa się że pierwszym etapem nauczania Ewangelisty Mateusza była Palestyna, którą mógł opuścić jeszcze w latach pięćdziesiątych i z dużym prawdopodobieństwem udać się na teren Zajordania. Może ta perspektywa nauczania została poparta cytatem z Iz 8,23-9,1 w Mt 4,15-16.25 Tradycja podaje bardzo różne następne etapy głoszenia Ewangelii przez Mateusza. Jedna z tradycji sugeruje, że Mateusz nauczał w Etiopii, inna że w Persji. Wymieniane są również Pont, Macedonia, Indie26, a nawet teren dzisiejszej Irlandii. Najpopularniejsza jednak jest tradycja, że poniósł śmierć męczeńską w Etiopii podczas sprawowania Eucharystii.27 Jedna z dróg do Etiopii wiodła przez kraj Nabatejczyków, a więc przez prawdopodobne rodzinne strony Mateusza. Zatem prawdopodobieństwo, że właśnie ten kierunek ewangelizacji wybrał św. Mateusz jest duże. Odtwarzając tę drogę należałby przyjąć, że najpierw Mateusz przewodził jednej ze wspólnot Kościoła na terenie Palestyny, która mogła w dużej mierze rekrutować się z Żydów pochodzenia idumejskiego. Następnie grupa ta została zasilona przez członków lokalnej administracji, która w czasach powstania została odsunięta od pełnionych funkcji. Byli to ludzie w dużej mierze pochodzenia obcego. W Zajordaniu Kościół mógł zostać zasilony przez nawróconych Nabatejczyków i hellenistów. Nawet w miastach Dekapolu mieszkało wielu Nabatejczyków. W Gerazie posiadali specjalne prawa, przywileje i zostali włączeni w odrębny ethnos w organizacji miasta.28 W Damaszku przynajmniej dwie dzielnice należały do Arabów, jedna do Nabatejczyków, druga do Safaitów.29 Drogi chrześcijan mogły się rozejść w tym momencie, jedna część udała się w kierunku Arabii lub Etiopii30, a druga grupa wyruszyła w kierunku Azji Mniejszej, zatrzymując się na dłużej w Syrii. Stąd dwa kierunki w tradycji opisujące misję ewangelizacyjną Mateusza. Wydaje się, że przenoszono na założyciela kierunek wędrówki uczniów Mateusza. Przemieszczanie się w kierunku Azji Mniejszej napotkało na podatny grunt ewangelizacyjny i tutaj gdzieś na terenie Syrii przybrała ostateczny kształt wersja grecka Ewangelii św. Mateusza. Z dużym prawdopodobieństwem ostateczny kształt greckiej wersji nadała szersza grupa uczniów nazywana często jego szkołą.31 Wersja aramejska zaginęła ponieważ kierunek ewangelizacyjny wśród Nabatejczyków32 nie był tak owocny, a i sami Nabatejczycy ulegali szybkiej hellenizacji, by w niedługim czasie stać się jedną z prowincji rzymskich. Warto wspomnieć przy tej okazji, że z Petry, miasta Nabatejczyków, pochodził Genetlios, autor komentarza o Demostenesie z III w. oraz Kallinikos, wykładowca retoryki w Atenach za Dioklecjana.33 Między rokiem 340 a 530 po Chr. w Petrze są zaświadczeni chrześcijańscy biskupi, tacy jak Germanus i Kasterius.34 Inną przeszkodą w ewangelizacji Arabii była mała urbanizacja jej terytorium.35 Warto jednak zauważyć, że chrześcijaństwo osiągnęło na terenach arabskich znaczne sukcesy.36 Świadczy o tym mapa w postaci mozaiki z VI w. po Chr. w kościele św. Jerzego w Madabie.37 W aktach Soboru Chalcedońskiego (451 po Chr.) znajduje się podpis Arcybiskupa Konstantego z Bosry w imieniu Gaiano, biskupa Moabitów.38 Należy pamiętać również, że około 360 r. po Chr. ochrzcił się król Himjaru pod wpływem działalności ewangelizacyjnej Etiopów.39 Chrześcijaństwo zatem na terenie Etiopii było silne i wpływało na świat arabski. W przededniu pojawienia się islamu północne królestwa Gassanidów i Lachmidów były chrześcijańskie.40 Wydaje się, że chrześcijaństwo w czasach przed Mahometem posiadało szerokie wpływy na terenie Arabii, a mekkańska Kaaba była również miejscem kultu chrześcijańskiego. To właśnie z dużym prawdopodobieństwem przeciwko chrześcijanom wystąpił Mahomet zwalczając ich pogląd na Trójcę Świętą.41 Ten kierunek ewangelizacji potwierdza również tradycja Kościoła, której wyrazicielem jest Pantenas (zmarł przed 200 r. po Chr.), który wspomina, że w swej działalności misyjnej dotarł aż do Indii (Arabii Południowej)42, gdzie wśród chrześcijan znalazł Ewangelię Mateusza, napisaną po hebrajsku. Przyniósł ją tam apostoł Bartłomiej.43 Tradycja ta zatem wskazuje, że już w drugiej połowie II w. po Chr. chrześcijaństwo na terenie Arabii Południowej było zorganizowane. Możemy przypuszczać, że na terenie Arabii Północnej zostało ono przyjęte o wiele wcześniej i czasy połowy I wieku wydają się bardzo prawdopodobne. Kolejną ciekawą informacją płynącą z tradycji jest fakt ewangelizacji Arabii przez apostoła Bartłomieja. Jego imię jest pochodzenia aramejskiego (Bar-Tholmai, czyli syn Tholmai)44 i może być stosowane zarówno przez Żydów jak i przez Arabów. W Joz 15,14 imię Tolmaja oznacza rdzennych mieszkańców Palestyny wypędzonych przez pokolenie Kalebitów. Kalebici zajmowali terytoria zamieszkała później w dużej mierze przez Idumejczyków. W 2Sm 3,3 imię Tolmaja odnosi się do króla Geszur, a więc do krainy leżącej na wschód od Jeziora Galilejskiego, zamieszkałej w przeważającej części przez ludność arabską. Bartłomiej zatem mógł się wywodzić z tego samego środowiska, co Mateusz. Obydwaj mogli przyjąć podobny kierunek ewangelizacji. Wartym zauważenia szczegółem jest umieszczenie w katalogu apostołów w Dz 1,13 wspólnie razem Bartłomieja i Mateusza, co może sugerować zaistnienie pewnych grup ewangelizacyjnych w pierwotnym Kościele.

W Ewangelii Mateusza zauważamy akcenty uniwersalistyczne, które mogą sugerować, że jego Kościół był otwarty na głoszenie ewangelii nie tylko kręgom żydowskim. Może nie przypadkiem Mędrcy przybywający ze Wschodu przynoszą dary typowe dla Arabii Południowej (złoto, kadzidło, mirra), bo w ten sposób możemy widzieć również reprezentację świata arabskiego w pierwotnym Kościele. Nawet drobny szczegół dokładniejszego sprecyzowania miejsca cudu Jezusa z kraju Gerazeńczyków (Mk 5,1) na kraj Gadereńczyków (Mt 8,28) może wskazywać, że Mateusz dobrze orientował się w topografii terenu zamieszkałego w dużej mierze przez Arabów. Wspomniany cytat w Mt 4,15-16 z Iz 8,23-9,1 również uwypukla krainę Zajordania. Ewangelia dzieciństwa kończy się dziwnym cytatem ze Starego Testamentu zmierzającym do wyjaśnienia określenia Nazarejczyk (Mt 2,23). O tej nazwie ukształtowała się grupa judeochrześcijan, która posługiwała się ewangelią w języku aramejskim. Tej wspólnocie przypisuje się misję ewangelizacyjną Wschodu w Osroene, w Adiabene, w Arabii, i być może w Egipcie.45

Kwestia pochodzenia Mateusza, środowiska redakcji i ewentualnych adresatów mogła wpływać na niuanse teologiczne jego tekstu. W Ewangelii Mateusza szczególnego znaczenia teologicznego nabiera gest oddania czci (proskune,w). Jezusowi oddają pokłon Magowie (2,2.8.11), trędowaty, zwierzchnik synagogi (9,18), uczniowie w łodzi (14,33), kobieta kananejska (15,25), matka synów Zebedeusza (20,20), kobiety po zmartwychwstaniu (28,9), uczniowie po zmartwychwstaniu. Dla ludów wschodu był to gest należący do etykiety dworskiej, akceptowany powszechnie jako wyraz uznania władzy królewskiej, dla Greków był to wyraźny gest uznania czyjejś boskości. 46 Jedną z przyczyn buntu arystokracji macedońskiej przeciwko Aleksandrowi Wielkiemu była próba połączenia etykiety dworu perskiego z greckim rozumieniem gestu proskune,w.47 Dla Żydów gest ten był zarezerwowany wyłącznie dla Boga. W dzień Jom Kippur arcykapłan wychodząc z Miejsca Najświętszego wypowiadał imię Boże i wszyscy oddawali cześć Bogu padając na twarz. Z pewnością Mesjasz na taką cześć boską w oczekiwaniach Żydów nie mógł liczyć, wszakże jego tytuł dawał mu prerogatywy królewskie, a nie boskie. Mateusz w opisie narodzenia (1,18-25) przedstawia Jezusa jako syna Bożego, adoptowanego przez Józefa, który jest potomkiem Dawida, a więc w ten sposób łączy w Jezusie synostwo Boże i posłannictwo mesjańskie. Jakże trudna propozycja do przyjęcia przez Żydów, o wiele łatwiejsza do zaakceptowania dla ludów Wschodu. Czy zatem Ewangelia Mateusza była skierowana do Żydów, czy wręcz odwrotnie była polemiką z Żydami, a próbą przyciągnięcia ludów Wschodu? Szukając odpowiedzi na to pytanie przyjrzyjmy się danym tradycji o Ewangelii.

Nagłówek „Święta Ewangelia Jezusa Chrystusa według Mateusza” pojawił się ok. 150 r. po Chr. Niemniej za autorstwem Mateusza Ewangelii jemu przypisanej opowiada się tradycja Kościoła. Papiasz, bp Hierapolis we Frygii († ok.150 r. po Chr.) „Mateusz spisał mowy według hebrajskiego sposobu przedstawiania. Każdy bowiem przedstawiał je tak, jak potrafił”. Ireneusz, bp Lyonu († ok. 200) pisał: „Mateusz przebywając pośród Hebrajczków, wydał w ich języku Ewangelię pisaną podczas gdy Piotr i Paweł nauczali i zakładali Kościół w Rzymie”. Pantenas, nauczyciel szkoły w Aleksandrii wspomina: „Apostoł Bartłomiej przyniósł im Ewangelię napisaną w języku hebrajskim przez Ewangelistę Mateusza”



Głos tradycji można interpretować w wieloraki sposób. Ewangelia Mateusza mogła zostać napisana w języku hebrajskim. W tym przypadku wszystkie świadectwa wydają się być zgodne, chociaż preferowane jest świadectwo Pantenasa. Ewangelia Mateusza mogła być również napisana w języku aramejskim, takie rozwiązanie dopuszcza świadectwo Papiasza i Ireneusza, ponieważ język aramejskim był potocznym językiem Żydów używanym na co dzień, a język hebrajski stał się językiem liturgii. Kolejnym rozwiązaniem jest stwierdzenie, że Ewangelia Mateusza została napisana w języku greckim, ale według hebrajskiego sposobu przedstawiania. W tym przypadku musielibyśmy w pewien sposób podważyć świadectwo Pantenasa. Tradycja zatem jednoznacznej odpowiedzi nie udziela nam w kwestii języka redakcji Ewangelii św. Mateusza. Spróbujmy uzupełnić tradycję badaniami nad tekstem Ewangelii św. Mateusza. Tekst, którym dysponujemy napisany jest w języku greckim i zawiera wiele wspólnych elementów z Ewangelią Marka i Łukasza,. Dlatego te Ewangelie nazywamy synoptycznymi. Badania nad wzajemną zależnością między Ewangeliami synoptycznymi doprowadziły nas do teorii dwóch źródeł według, której Mateusz jest zależny od Marka i od hipotetycznego źródła Q. Ewangelię Marka posiadamy w języku greckim i możemy zauważyć również zależność literacką Mateusza od Marka. Mateusz zatem musiał skorzystać z wersji greckiej Ewangelii Marka, a więc własną musiał również pisać w języku greckim. Wydawałby się zatem, że posiadamy argument za grecką wersją Ewangelii Mateusza wbrew dominującej tradycji w czasach patrystycznych. Może jednak we wspólnocie funkcjonowała wcześniejsza wersja w języku hebrajskim lub aramejskim. Kiedy mogła być napisana taka pierwotna wersja Ewangelii św. Mateusza? Obecna wersja wydaje się być napisana po 70 r. ponieważ proroctwo Jezusa zapowiadające zburzenie Jerozolimy ukazuje to wydarzenie, tak jakby się ono już zrealizowało. Jerozolima została zburzona przez wojska Tytusa w 70 r. i po tej dacie należy szukać przestrzeni dla powstania Ewangelii Mateusza. Pierwsza jednak wersja tekstu mogła powstać nawet przed Ewangelią Marka i stanowić zbiór opowiadań o czynach Jezusa i Jego nauce.48 Precyzyjnej daty nie może podać ze względu na brak źródeł, możemy jedynie domniemywać, że już upłynął jakiś czas od śmierci Jezusa. Mogą to być zarówno lata pięćdziesiąte jak i sześćdziesiąte. Spróbujmy sprecyzować miejsce redakcji tej pierwotnej wersji Ewangelii Mateusza. Jeśli przyjmujemy głos tradycji, że pierwotna Ewangelia powstała w języku hebrajskim, to najodpowiedniejszym miejscem redakcji byłby Jerozolima, w której znalazłoby się wystarczające audytorium, by ją czytać i rozumieć. W takim jednak przypadku pierwotna Ewangelia Mateusza miałaby charakter elitarny i ukierunkowana byłaby raczej na polemikę ze środowiskiem faryzeuszy niż na rozwój wspólnoty Kościoła. Wytłumaczeniem mogłaby się stać chęć nadania tekstowi charakteru sakralnego. Czy jednak w latach pięćdziesiątych, gdy chrześcijanie udawali się jeszcze na modlitwy do świątyni Jerozolimskiej tak intencja była dla nich jasna? Wydaje się jednak, że bardziej odpowiednim językiem pierwotnej redakcji mógł być powszechnie zrozumiały aramejski, w takim przypadku Ewangelia posiadałaby charakter ewangelizacyjny, ponieważ stałaby się zrozumiała dla ogółu społeczeństwa.49 Miejscem redakcji takiej wersji Ewangelii mogłaby być Jerozolima, Galileia, Samaria, Zajordanie (szerzej Arabia)50, Fenicja, Edessa, Syria.51 Cechą charakterystyczną dla tego obszaru jest wspólnota języka aramejskiego w różnych jego dialektach.52 Ta pierwotna Ewangelia w języku aramejskim została przeredagowana na język grecki z uwzględnieniem materiału z Ewangelii Marka w Cezarei Nadmorskiej53 lub Antiochii, ewentualnie w Pelli, a więc w miastach w których posługiwano się greką.

Wydaje się zatem, że Ewangelia Mateusza przechodziła długi proces redakcyjny. Na początku była propozycją skierowaną do środowiska żydowskiego, a później nabrała charakteru uniwersalnego. W ten proces redakcyjny dobrze mogłaby się wkomponować postać Mateusza, który mógł pochodzić z rodziny, która w nieodległej przeszłości przyjęła judaizm. W czasach dobrego współżycia na terenie Palestyny różnych narodowości jego rodzina mogła być doskonale wkomponowana w struktury społeczne. W rodzącym się nacjonalizmie w latach pięćdziesiątych podsycanym przez zelotów, Mateusz i ludzie jemu podobni mogli się znaleźć w trudnej sytuacji. Natomiast głoszone przez wspólnotę poglądy, że Jezus Mesjasz jest Synem Bożym narażały ich na oskarżenie o bluźnierstwo. Wydaje się, że po śmierci Jakuba, brata Pańskiego (62 r. po Chr.), który próbował utrzymać chrześcijaństwo w łączności z judaizmem, wielu nazarejczyków, czyli chrześcijan opuściło Jerozolimę.



Niniejsze rozważanie nie rozstrzygnęło kwestii pochodzenia Ewangelisty Mateusza, ale może stać się przyczynkiem do bardziej pogłębionej refleksji nad judaizmem pierwszego wieku przed i po Chr. oraz nad etapem tworzenia się pierwotnego Kościoła, kiedy dokonywało się przejście między określeniem wierzących w Jezusa jako nazarejczykami do określenia ich chrześcijanami. Wydaje się, że jako nazarejczycy byliśmy postrzegani jako jedna z grup w ramach judaizmu, podobnie jak faryzeusze, saduceusze i esseńczycy. W następnym etapie rozwoju Kościoła, po decyzjach Soboru Jerozolimskiego z 49 r., rozpoczął się proces wyodrębniania chrześcijaństwa z judaizmu. Mateusz i jego Ewangelia jest świadkiem tego procesu. Powoli kończył się etap dialogu, a rozpoczynał się czas polemiki. Po stronie środowiska żydowskiego polemikę z młodym Kościołem prowadzili członkowie Rady z Jamnia ukształtowanej po zburzeniu Jerozolimy w 70 r. Wydaje się, że był to etap, w którym jedna i druga strona zdawała sobie sprawę, że wspólna droga judaizmu i chrześcijaństwa jest nie możliwa. Jeśli nawet nasze wywody na temat pochodzenia Mateusza były zaledwie sugestią i nie mamy pewności co do jego pochodzenia, to z pewnością jego Ewangelia pomogła uwierzyć wielu pochodzącym ze środowiska arabskiego w Chrystusa.

1 Por. B. W. Bacon, The „Five Books” of Matthew against the Jews, The Expositor 15 (1918), 56-66; A. Wansborough, St. Matthew, w: A New Catholic Commentary on Holy Scripture, red. R. Fuller, London/Nelson 1969, 905. W. D. Davies, D. C. Allison, The Gospel according to Saint Matthew, v. I, ICC, Edinburgh 1988, 59; T. Hergesel, Historia zbawienia według św. Mateusza, XLIV RBL (1991), nr 1-3, 25-36.

2 Warto zwrócić uwagę, że jeśli sformułowanie „Idźcie raczej do owiec, które poginęły z domu Izraela” (10,6; 15,24) przypiszemy pierwszemu etapowi ewangelizacji, to orędzie Ewangelii Mateusza będzie miało charakter uniwersalistyczny. G. Verms wręcz mówi o Mateusza antyżydowskiej zjadliwości. Tenże, Kto był kim w czasach Jezusa, Warszawa 2006, 181. Pogląd G. Vermsa wydaje się przejaskrawiony, ale nie ulega wątpliwości, że w Ewangelii widoczna jest polemika ze środowiskiem żydowskim.

3 Por. D. A. Hagner, Matthew, The International Standard Bible Encyclopedia, v. 3, Grand Rapids, Michigan 1992, 280.

4 Imię Lewi może się wywodzić z hebrajskiego w nawiązaniu do pokolenia Lewiego, a może również pochodzić z kręgów arabskich, gdzie było znane plemię Lu’ayy. Por. K. Salibi, Biblija dolazi iz Arabije, Zagreb 1999, 170. 247; G. Pratico, Levi, The International Standard Bible Encyclopedia, v. 3, Grand Rapids, Michigan 1992,108. Imię to występuje również genealogii Jezusa (Łk 3,24.29).

5 Por. R. E. Nixon, Alphaeus, The Illustrated Bible Dictinary, v. 1, Sydney 1980, 33n; J. M. Norris, Alphaeus, The Interpreter’s Dictionary of the Bible, v. 1, Nashville 1962, 96. P. C. Bosak, Słownik – konkordancja osób Nowego Testamentu, Poznań 1991, 31.

6 W katalogu imion apostołów pojawia się Jakub, który również ma ojca Alfeusza. Może to sugerować, że wśród uczniów Jezusa znalazło się przynajmniej dwóch, którzy posiadali pochodzenie nie w pełni żydowskie. Nadanie jednak imienia dziecku Jakub wyraźnie wskazuje na przyjęcie tradycji żydowskiej. Jednak dla środowiska Jerozolimy taka struktura społeczeństwa galilejskiego mogła zasługiwać na epitet „Galilea pogan”.

7 Rzymianie po przejęciu władzy nad Palestyną w 63 r. przed Chr. funkcję poborców podatkowych powierzyli publikanom, ale prawdopodobnie już w 55 r. przed Chr. tę funkcję przejął Antypater, który otrzymał nadzór nad Jerozolimą, a pochodzenia był idumejskiego. Wydaje się, obowiązek ściągania podatków na rzecz Rzymian przez Antypatra został rozszerzony na całą Judę w 47 r. Por. M. Grant, Herod Wielki, Warszawa 2000, 34. 36. Możemy przypuszczać, że już wówczas wśród urzędników podatkowych pojawili się Idumejczycy.

8 Bazą herodian stała się Galilea, gdy w Jerozolimie rządzili prokuratorzy. Por. M. Grant, Herod Wielki, Warszawa 2000, 249.

9 Matka Kypros była prawdopodobnie spokrewniona z Aretasem III władcą nabatejskim. Por. J. Ciecieląg, Polityczne dziedzictwo Heroda Wielkiego, Kraków 2002, 18.

10 Por. M. Grant, Herod Wielki, dz. cyt., 26

11Por. M. Grant, Herod Wielki, dz. cyt., 43. Herod obniżył podatki w 20 r. przed Chr. o jedną trzecią, a w 14 r. przed Chr. o jedną czwartą. Por. M. Sartre, Wschód rzymski. Prowincje i społeczeństwo prowincjonalne we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego w okresie od Augusta do Sewerów (31 r p.n.e. – 235 r. n.e.), Wrocław 1991, 403.

12Por. M. Grant, Herod Wielki, dz. cyt.,153n.

13 Por. M. Grant, Herod Wielki, dz. cyt., 164.

14 Por. R. Piwiński, Mitologia Arabów, Warszawa 1989, 26.

15 Św. Hieronim, In Matth. 22,16

16 Por. E. Dąbrowski, Aretas, w: Podręczna encyklopedia biblijna, T. 1, red. E. Dąbrowski, Poznań – Warszawa – Lublin 1959, 99.

17 Por. G. Donnan, The King’s Highway, Amman 1996, 89.

18 Por. B. Trabulsje, Perły Bliskiego Wschodu, Warszawa 2001, 33. Stara tradycja chrześcijańska wspomina męczeństwo w Bosrze Tymona, który zaliczany jest do grona siedemdziesięciu uczniów Jezusa. Por. B. A. Hajjar, Aram znaczy Syria, Warszawa 2003, 278.

19 Por. M. Piccirillo, Madaba città dei mosaici, w: Amman, Gerasa e Giordania del Nord, Amman 1992, 55.

20 Por. J. Ciecieląg, Polityczne dziedzictwo Heroda Wielkiego, Kraków 2002, 41n.

21 Por. P. C. Bosak, Słownik-konkordancja osób Nowego Testamentu, Poznań 199, 278. Por. F. Bourbon, Petra. Sztuka i historia – przewodnik po stolicy nabatejczyków, Warszawa 2001, 15.

22 Por. G. Vermes, Kto był kim w czasach Jezusa, Warszawa 2006,46.

23 W IV w. po Chr. władca arabskiego plemienia Himjaru Abukarib Asad przyjął judaizm. Por. B. Doe, Południowa Arabia, Warszawa 1979, 13. Silnym centrum judaizmu była również Medyna, tenże, 42.

24 Uważa się, że miejscem pobytu Pawła był Hauran. Por. B. A. Hajjar, Aram znaczy Syria, dz.cyt., 278.

25 Tekst Iz 8,23-9,1 nabrał nowego znaczenia z chwilą uruchomienia nowego szlaku z Damaszku przez Zajordanię i Galileę w kierunku brzegu Morza Śródziemnego. C. S. Keener, Komentarz historyczno-kulturowy do Nowego Testamentu, Warszawa 2000, 16; Szerzej na temat dróg w Zajordaniu pisze: G. Donnan, The King’s Highway, Amman 1996, 11n.

26 Warto zwrócić uwagę, że pojęcie Indii może się odnosić do Arabii południowej, która miła bliskie kontakty handlowe z ludnością zamieszkującą tereny obecnego terytorium Indii. Por. J. Gnilka, Biblia a Koran. Podobieństwa i różnice, Kraków 2005, 17.

27 Por. W. Nigg, Botschafer des Glaubens. Der Evangelisten Leben und Wort, Olten-Freiburg 1980, 120.

28 Por. W. Trzaskalski, Plan miejski Gerazy w okresie rzymskim, Archeologia żywa, 29-30(2004) nr 3-4, 40.

29 Por. M. Sartre, Wschód rzymski, dz. cyt., 366.

30 Wydaje się, że chrześcijaństwo do Etiopii dotarło już w I w. po Chr., chociaż oficjalnie zostało przyjęte w IV w. po Chr. przez króla Ezanę. Por. R. Pankhurst, Historic Images of Ethiopia, Addis Ababa 2005, 39; J. Gozálbez, D. Cebrián, Touching Ethiopia, Addis Ababa 2006, 165.

31 Por. K. Stendahl, The School of St. Matthew and Use of the Old Testament, Lund 19682, 11-35.

32 Na początku ery chrześcijańskiej aramejski funkcjonował w wielu zróżnicowanych dialektach, jednym z nich był nabatejski. Por. H. Francis, The spoken Aramaic of Ma؟loula. The Language of Christ the Lord, Damascus 2002, 27 oraz A. Flis, B. Kowalska, Zapomniani bracia. Ginący świat chrześcijan Bliskiego Wschodu, Kraków 2003, 15; S. Moscati, Kultura starożytnych ludów semickich, Warszawa 1963, 278.

33 Por. M. Sartre, Wschód rzymski., dz. cyt., 383

34 Por. F. R. Scheck, Szlak mirry i kadzidła. Od Arabii do Rzymu – śladem antycznych kultur, Warszawa 1998, 178.

35 O strukturze społeczeństwa Syrii i Arabii pisze: M. Sartre, Wschód rzymski., dz. cyt., 355-372.

36 Warto zwrócić uwagę na pewne paralele między wierzeniami nabatejczyków, a chrześcijaństwem. Nabtaejczycy wierzyli w boga Duszrę, który narodził się z dziewicy Chaabu. Zob. Epifaniusz, Haer., 51. Święto poświęcone bogu Duszarze obchodzili 25 grudnia. Por. J. Daniecki, Arabowie, Warszawa 2001,43.

37 Por. H. Donner, The Mosaic Map of Madaba, w: Palestina antiqua 7, Kampen 1992, 14.

38 Por. M. Piccirillo, Madaba città dei mosaici, w: Amman, Gerasa e Giordania del Nord, Amman 1992, 56.

39 Por. B. Doe, Południowa Arabia, Warszawa 1979, 13.

40 Por. S. Moscati, Kultura starożytna ludów semickich, Warszawa 1963, 298.

41 Por. G. Lüling, Der christliche Kult an der vorislamischen Kaaba als Problem der Islamwissenschaft und christlichen Theologie, Erlangen 1992, 41-50.

42 Arabia Południowa kojarzona często była z Indiami, ponieważ towary indyjskie docierały do Imperium Rzymskiego szlakiem przez Arabię.

43 Por. Euzebiusz, Historia Kościoła, V, 10,3. Za działalnością ewangelizacyjną na terenie Arabii Bartłomieja opowiada się Pseudo-Hieronim. Św. Rufin i Mojżesz z Horezmu twierdzili, że Bartłomiej ewangelizował Etiopię.

44 Por. M. D. Coogan, Bartłomiej, w. Słownik wiedzy biblijnej, red. B. M. Metzger, M. D. Coogan, Warszawa 1996, 54.

45 Por. J. Daniélou, Teologia judeochrześcijańska, Kraków 2002, 21.

46 Por. P. Cartledge, Aleksander Wielki, Warszawa 2005, 123n.

47 Por. P. Cartledge, dz. cyt., 285-288.

48 Wątpliwości na temat czasu powstania Ewangelii Mateusza przedstawia A. Leske, Ewangelia według św. Mateusza, w: Międzynarodowy komentarz do Pisma Świętego, red. W. R. Farmer, Warszawa 2000, 1134n.

49 O żywotności języka aramejskiego świadczy posługiwanie się tym językiem w miejscowości Malula do naszych czasów. Por. F. Joudallh, Syria Source of Civilizations, Damascus 2004, 273n.

50 J. Daniecki zwraca uwagę, że językiem służącym do pisania dla nabatejczyków był język aramejski, który miał wiele wspólnego z językiem mówionym. Por. J. Daniecki, Arabowie, Warszawa 2001, 38n.

51 Wśród miejsc możliwych powstania Ewangelii Mateusza wymienia się jeszcze Aleksandrię. Por. W. D. Davies, D. C. Allison, The Gospel according to Saint Matthew, v. I, dz. cyt. 138n.

52 O wzajemnych zależnościach językowych pisze: H. Francis, The spoken Aramaic of Ma؟loula. The Language of Christ the Lord, Damascus 2002, 23-37.

53 Za reddakcją w Cezarei Nadmorskiej opowiada się: B. T. Viviano, Where Was the Gospel According to Matthew Written?, CBQ 41(1979), 533-546.




©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna