Rozwój społeczności międzynarodowej, prawa międzynarodowego i nauki prawa międzynarodowego



Pobieranie 173.05 Kb.
Strona1/2
Data01.05.2016
Rozmiar173.05 Kb.
  1   2
Rozwój społeczności międzynarodowej, prawa międzynarodowego i nauki prawa międzynarodowego.
Termin „społeczność międzynarodowa” opisujący krąg podmiotów uczestniczących w międzynarodowym obrocie dotyczy zjawiska ewoluującego przez wieki;
Etapy ewolucji społeczności międzynarodowej łączyć będziemy z:
okresem Średniowiecza [476/800/1492];

okresem doby Nowożytnej [1492-2008/9], dzieląc go na:

podokres 1492-1789;

podokres 1789-2008/9;

1789-1914/18

1914/18- 2008/9;


Spróbujmy dokonać przeglądu okresów (i podokresów, faz) kontrastując ich znamiona w odwołaniu do dostrzeganych z perspektywy upływającego czasu:
a. założeń ideowych przyjętych w obrębie społeczności międzynarodowej;

b. podmiotów tworzących społeczność;

c. zbiorów reguł normujących relacje w jej obrębie;

d. komentarzy nauki;


I. Okres Średniowiecza [800-1054-1492]
1. Założenia ideowe przyjęte w obrębie społeczności międzynarodowej.
„Elementem jednoczącym świat średniowieczny było zinstytucjonalizowane chrześcijaństwo... Pustkę, jaka pozostała po upadku cesarstwa rzymskiego, wypełniała rosnąca świadomość chrześcijaństwa – nie tylko jako wspólnoty religijnej, ale także jako spójnego bytu politycznego. Przywódcy chrześcijaństwa zarówno duchowi, jak i polityczni, związani z kolejnymi okresami jego dziejów – stopniowo przejmowali rolę rzymskich cesarzy. Na Zachodzie, gdzie cesarstwo zaczęło się rozpadać najwcześniej, biskup Rzymu był tym, który stworzył pojęcie nowego ładu opartego na połączonej władzy Kościoła łacińskiego i katolickiego cesarza.”
„(...) centralnym wątkiem średniowiecza była reorganizacja świata chrześcijańskiego, czyli przekształcenie go w nowy system imperiów (renovatio imperii)” (Davies). Podejmowano te próby na Zachodzie, jak i Wschodzie (1054).
2. Podmioty społeczności chrześcijańskiej.
Idea porządkująca świat łacińskiego chrześcijaństwa (wspólnota, spójny byt polityczny – res publicae christianitatis) była jasna, a podmiotowo opiera się na bliźniaczych filarach dwóch autorytetów: władzy doczesnej z cesarzem na czele oraz władzy duchowej sprawowanej przez papieża.
Kwestia relacji między tymi autorytetami pozostawała otwarta. "Kto będzie przewodził "Republice” narodów chrześcijańskich" ?
Z jednej strony bowiem przyjęte przez Grzegorza VII w XI wieku (1075 roku) Dictatus Papae reguły jasno wskazywały, że:
- władzę zwierzchnią nad władcami świeckimi sprawuje papież;

- jest mediatorem i arbitrem we wszelkich sporach między nimi;

- zachowuje prawo składania z urzędu grzesznych władców;

- jak i prawo zwalniania z przysięgi na wierność jego poddanych;

- znoszenia praw, które w jego opinii są sprzeczne z prawem boskim, prawem natury.

Z drugiej zaś strony juryści cesarscy byli autorami formuł, wg których


"Wszyscy królowie sprawują swe rządy pod kontrolą cesarską";

"Nowe monarchie są prowincjami cesarstwa";



"Królowie są jedynie królami prowincji".
Kim są, jak postrzegać „wszystkich królów” i w jakich relacjach wobec siebie pozostają ?
Obok naturalnej relacji podporządkowania wobec rywalizujących z sobą papieża i cesarza, relacje w środowisku „wszystkich królów” określa struktura lennych (personalnych) relacji między nimi.
Skutkiem lennego porządku jest to, że
(...) wasale dzierżyli lenna od kilku seniorów, którzy mogli wejść ze sobą w konflikt; niekiedy wasal z racji jednego lenna stawał się zwierzchnikiem swego seniora z innego tytułu. Zasada wierności stawała się w takich warunkach skomplikowana, wręcz iluzoryczna. Poważnie utrudniało to proces budowy państwa. Pojęcie państwa z trudem tylko przystaje do owych struktur osobistych zależności... W nauce niemieckiej przyjął się więc termin Personenverbandstaat – państwo więzi osobistej – odróżniającej państwo średniowiecza od nowożytnego, czyli terytorialnego” (Mączak).
Miarą „skomplikowania” relacji niech będzie przykład Henryka Plantagenet’a hrabiego Andegawenii (Anjou), który poślubił Eleonorę, spadkobierczynię dynastii normandzkiej, władającej Anglią od 1066 roku, a jednocześnie dziedziczką rozległego księstwa Akwitanii. Powodowało to, że we władaniu króla Anglii Henryka II (1154) będącego formalnie wasalem króla francuskiego znalazła się większość ziem francuskich Normandia, Bretania, Andegawenia i Akwitania.
„Uporządkowaniu” relacji anglo-francuskich służyła toczona w latach 1337 – 1453 tzw. wojna stuletnia.
Na organizm Świętego Cesarstwa Narodu Niemieckiego składało się w przedziale wieków XI – XII, 1789 Personenverbandstaat.
„Istotę świata średniowiecza charakteryzuje to, że ośrodki władzy miały każde różnie skonfigurowane uprawnienia. Żaden z nich nie był suwerenny, wszystkie poddane były chrześcijańskiemu ideałowi wspólnoty, którego znamiona określały dwa przesłania: równości wszystkich bez wyjątku ludzi przed Bogiem oraz istnienia braterskiej wspólnoty wiernych, Papież i cesarz, monarchowie, baronowie, książęta, biskupi i rycerze wszyscy żyli zatem w świecie rządzonym przez reguły chrześcijańskiego common law, które ich wzajemnie wiązało, umocowywało do działania i ograniczało w działaniach. Nikt nie był w istocie rzeczy najwyższy. Jak figury szachowe, nie byli do siebie podobni, każdy miał swoje własne przywileje. W świecie współczesnym, państwa są wszystkie podobne do siebie w swoich przywilejach, każde z nich jest suwerenne, i nie istnieje żaden wspólny ideał, który by je wiązał, poza może powszechnym porozumieniem co do tego, aby szanować wzajemnie swoją suwerenność.” (Philpotte)
3. Reguły normujące relacje w obrębie res publicae christianitatis (reguły chrześcijańskiego common law).
Zamysł renovatio imperii zakładał budowanie imperialnej tkanki, której spójność była pochodną dobrego prawa.
Także prawa pozwalającego papieżowi lub cesarzowi dyscyplinować społeczność Personenverbandstaat. Problem tylko w odwołaniu do jakiego prawa ?
Prawa takiego nie są zdolni stworzyć ad hoc. A prawa uniwersalnego potrzebują. I prawo takie znajdują...
Prawo rzymskie – kodeks Justyniana (VI n.e.) –obejmujący:
Kodeks- kilka tysięcy ustaw cesarzy rzymskich;

Digesta - 50 ksiąg - wybór dzieł klasycznych znawców prawa iurisprudentes,;

Instytucje - zwięzły podręcznik do nauki prawa;

Nowele -- ustawy Justyniana i jego następców;


Opracowywane przez bolońskich glosatorów.
Prawo kanoniczne – kanony Kościoła katolickiego pochodzących z różnych źródeł.
przekazy Pisma Świętego (Stary, Nowy Testament);

pisma Ojców Kościoła tj. uczniów apostolskich;

pisma Doktorów Kościoła, (m.in. św. Augustyna, św. Tomasza z Akwinu)

postanowienia synodów, soborów powszechnych oraz ustawy papieskie (od XII).


Zbiory prawa kanonicznego: Dekret Gracjana (I poł XII), Corpus Iuris Canonici (XVI).
Zarówno prawo rzymskie, jak i prawo kanoniczne pozostawia w procesie normowania zachowań społecznych istotne miejsce prawu natury (łączonym co oczywiste z prawem boskim), którego samo było w zasadniczej swej części refleksem.
4. Nauka prawa (‘międzynarodowego’) tamtej doby to legiści i glosatorzy – komentujący reguły prawa rzymskiego i kanonicznego. Starannie wykształceni w powstających Uniwersytetach: włoskich: Bolonii (XI-XII), Padwie, Pawii, Perugii (XIII); francuskich: Paryżu, Montpellier, Orlean; angielskich (Oxford, Cambridge); hiszpańskich (Salamanca, Walencja, Compostella).
4.1. Jakie materie ‘prawnomiędzynarodowe’ były normowane w obrębie społeczności złożonej z Personenverbandstaat i w odwołaniu do jakich reguł ?
prawo wojny – ius ad bellum i ius in bello– jest rezultatem:
- potrzeby eliminacji zjawiska tzw. wojen prywatnych doby Średniowiecza (św. Tomasz z Akwinu 1225-1274) – co było dopełnieniem konstrukcji wojny sprawiedliwej (bellum iustum) głoszonej wcześniej przez św. Augustyna (354-430);
W rodzącym się Kościele Jezusowe zalecenie, by nadstawiać drugi policzek, było przez jego wyznawców rozumiane dosłownie, toteż wystrzegali się oni używania przemocy, która w każdych okolicznościach uważali za grzech. Dopiero Augustyn z Hippony uznał użycie siły za uzasadnione w przypadkach samoobrony.” (Read). Wg św. Augustyna wojna sprawiedliwa to wojna prowadzona w obronie cesarstwa będącego tworem Boga. Aby można było przystąpić do wojny muszą być spełnione dwa warunki” 1. wojna musi być prowadzona przez legalną władzę; 2. jej przyczyna musi być słuszna (tj. wieść do ukarania zła i przywracać pokój). Św. Tomasz dodał do obu warunków warunek 3. wojna musi być prowadzona ze sprawiedliwą intencją.

Eliminacja tzw. wojen prywatnych oznaczała, iż w świecie chrześcijańskim jedynie monarchowie – powołani na tron zgodnie z porządkiem dynastycznym - mieli prawo wypowiadać wojny, a więc prowadzić (przy spełnieniu pozostałych (2) i (3) warunków) wojny sprawiedliwe.

Niektórzy autorzy (Raymond Penaforte) rozszerzali pojęcie wojny sprawiedliwej uważając, że zgodnie z prawem kanonicznym, prawem boskim każda wojna przeciwko niewiernym jest wojną sprawiedliwą. To rozszerzenie koncepcji łączy się z potrzebą uzasadnienia krucjat, a także (zbrojnych) pielgrzymek ku Ziemi Świętej doby XII/XIII wieku. Ta ostatnia teza nie była powszechnie podzielana w łonie Kościoła. Istniała istotna różnica zdań co do tego, czy niewierni korzystają z dobrodziejstw prawa boskiego, naturalnego ? Sinibaldus de Fieschi (późniejszy papież, Innocenty IV) podkreślał, że wojna przeciwko niewiernym żyjącym w pokoju jest niedopuszczalna. Przy tej okazji pojawiało się pytanie, czy jest zgodne z naturalnym, boskim porządkiem rzeczy prowadzić wojnę, skądinąd „sprawiedliwą”, przeciw innym chrześcijanom, katolikom przy pomocy pogan i heretyków ?

Precedensem, który postawił szczególnie ostro oba pytania w skali europejskiej – były (i) działania Zakonu Krzyżackiego najeżdżającego litewską Żmudź; (ii) następnie zaś krzyżacka ocena wojen z Koroną, po przyjęciu chrztu przez Litwę. Najazdy ziem wschodnich, w tym najazdy na Żmudź spełniały zdaniem Zakonu kryteria wojny sprawiedliwej, z kolei działania Korony skierowane wobec Zakonu nie mogły być zdaniem Zakonu uzasadniane tą konstrukcją, bowiem w skład sił zbrojnych Korony wchodziły niekatolickie oddziały litewskie (niewiernych). Chrzest Litwy nie zmieniał w opinii Krzyżaków faktu, że wśród poddanych Jagiełły byli wyznawcy wschodniego kościoła prawosławnego i pogańscy Tatarzy – a więc niewierni – i to ich oddziały brały udział m.in., w bitwie pod Grunwaldem. Obie kwestie, w tym podstawowa kwestia praw niewiernych były tematem burzliwych obrad Wielkiego Soboru w Konstancji (1414). Obrony tezy, że niewiernym muszą przysługiwać dobrodziejstwa prawa natury, a w szczególności, że nie mogą oni być najeżdżani bez słusznej przyczyny podjął się i znakomicie przedstawił ją, Paweł Włodkowic, jeden z posłów polskich, następca Stanisława ze Skarbimierza na stanowisku rektora Uniwersytetu Krakowskiego.


- potrzeby ich humanizacji głoszonej przez Kościół (jak i władców świeckich); wyrazem czego były szczegółowe reguły: wyłączania pewnych dni, okresów np. Wielkiego Postu; neutralizacja miejsc kultu religijnego; nietykalność zakonników, pielgrzymów;
- potrzeb ekonomicznych - uchwała soboru laterańskiego (1179) zabroniono sprzedaży jeńców chrześcijańskich jako niewolników w ręce niewiernych; alternatywą praktyka wykupu jeńców, względnie osadzania ich na roli jako chłopów pańszczyźnianych;
- praktyki ustanawiania (od XV wieku) stałych armii; reguły surowej dyscypliny - rozwój uniwersalnych reguł i praktyk prowadzenia wojen.

prawo morskie – jest rezultatem:
rozwój handlu morskiego: ‘kodeksy’, zapisy powszechnie uznanych reguł normujących żeglugę:
Konsulatu Morskiego (poł. XIV w. Hiszpania);

Tablic z Oleron (XII w. Francja);

Prawo Rodyjskie (VII-IX w.);

Tablice amalfitańskie (II poł. X w. Italia);



Leges Wisbuenses (XIV w. z Wisby na Gotlandii, Szwecja);
prawo chroniące obrót handlowy jest rezultatem:
rozwoju miast – ustanowienia sieci handlu europejskiego -– związki miast – Hanzy (stowarzyszenia) (londyńska (XIII), niemiecka (XIII-XVI) – statuty, porozumienia Hanzy z monarchami (przywileje handlowe). Prowadziły wojny w ich obronie.
relacji handlowych z społecznościami niechrześcijańskimi – umowy kapitulacyjne.
Generalnym przesłaniem tych umów była zabezpieczenie interesów handlujących chrześcijan na terytorium państw Bliskiego Wschodu. Postanowienia takich umów nierzadko uprawnienia europejskie na obcym terytorium rozbudowywały w sposób, współcześnie, niedopuszczalny. I tak np. umowa kapitulacyjna - co prawda podpisana po 1492 roku - bo w 1535 roku zawarta między Francją a turecka Portą zastrzegała jednostronnie oczywiście szerokie uprawnienia jurysdykcyjne konsula francuskiego wobec jego rodaków na tureckim terytorium, tak w sprawach cywilnych jak i karnych.
prawo dyplomatyczne (stałe misje) jest rezultatem:
potrzeby prowadzenia stałego dialogu politycznego:
w początkach przed w. XIII, stałą misję miał papież jedynie na dworze francuskim; stałe misje w relacjach włoskich państw-miast (XIII w.); z końcem XV wieku – stałe misje zjawiskiem powszechnym;
rozwijane są normy dotyczące nietykalności posłów i eksterytorialności placówek misji;
4.2. Jakie instytucje ‘prawnomiędzynarodowe’ kształtowały się w obrębie społeczności złożonej z Personenverbandstaat ?
- Rozwój instytucji arbitrażu;
- Płaszczyzną międzynarodowych konsultacji były – synody, sobory Kościoła;
- Misje dyplomatyczne stałe i ad hoc;
- Traktaty, traktaty przymierza i pokoju;
Przegląd zbiorów norm, jak i praktyki normowania dziedzin ‘międzynarodowego obrotu’ prawem pozwala dostrzec, że kategorią porządkującą zbiór reguł rządzących w obrębie społeczności złożonej z Personenverbandstaat był w istocie, przyjęty jeszcze w starożytności podział norm prawa na:
* ius naturale;
* i prawo ustanowione przez człowieka - ius humane positum.
Ten podział, jego przyjęcie stanie się istotnym czynnikiem pomagającym w rozwoju prawa międzynarodowego w przyszłości.
U schyłku Średniowiecza zatem, reguły normujące relacje w obrębie społeczności złożonej z Personenverbandstaat były różnego pochodzenia:
reguły prawa kanonicznego / refleks naturalnego (chrześcijańskiego) porządku rzeczy, prawa boskiego (lex aeterna);
reguły prawa rzymskiego / w zakresie w jakim były zgodne z naturalnym (chrześcijańskim) porządkiem rzeczy;
reguły ius humane positum / prawo ‘pozytywne’;
Reguły były zatem różne i rozproszone; nie tworzyły koherentnego, autonomicznego ‘systemu’.

II. Okres doby Nowożytnej [1492-2006] - podokres 1492-1789;
1. Założenia ideowe przyjęte w obrębie społeczności międzynarodowej.
Filip IV Piękny (1303)- "Król Francji jest cesarzem w swoim królestwie” Rex est imperator in regno suo.’
Jan Ostroróg w Monumentum pro reipublicae ordinatione (1477) stwierdzał „Król Polski twierdzi (co prawdą jest, gdyż nikomu nie podlega), że nikogo wyższym od siebie nie uznaje, prócz Boga.”
Królestwo Francji (1465), Anglii (1534)... Hiszpanii, Szwecji, Danii – (XV-XVI); Holandii (XVII), Rosji – od 1613 pod berłem Romanowów...
Jean Bodin – „Sześć ksiąg o Rzeczypospolitej” (1576 r.)
Suwerenność łączona jest z aktami władczymi (władzą) czynionymi (czynioną) przez króla Francji. Ta władza to - władza najwyższa - summa potestas – suwerenność – staje się (jest) cechą państwa, której emanacją, u źródeł jest, aktywność władcza monarchy.
Bodin wskazuje na dwa jej aspekty: wewnętrzny i zewnętrzny; doświadczenie przeszłości...
Materialnie polegają one na: „stanowieniu prawa i jego stosowaniu, nakładaniu podatków, ingerencji w sferę majątków poddanych, prowadzenie wojen.” (Baszkiewicz)
„I tak zostaje”... bez władzy najwyższej i jej nosiciela państwo jest „niczym statek bez steru”.
2. Podmioty społeczności międzynarodowej
Podmioty społeczności międzynarodowej to monarchowie (suzereni) i ich królestwa
”(...) królowie... usamodzielniając się w bodin’owskim znaczeniu, eliminowali struktury lenne, zaś relacje lennych zależności, zastępowały stopniowo utrwalające się, wielopoziomowe relacje zhierarchizowanej zależności wobec króla ukształtowanych już stanów, centralizacja władzy królewskiej, książęcej, zuniformizowany system administracyjny, z administracją ‘centralną’ (dworem), konieczną dla władania coraz rozleglejszymi materialnie przestrzeniami życia społecznego”.
Zanikała idea rei publicae christianitatis; refleksem krystalizowania się idei nowej była augsburska (1555) zasada cujus regio, eius religio.
Kształtowała się nowa idea, idea monarchiczna – król... był postrzegany jako głowa wielkiej rodziny. Jego władztwo, przestrzeń jaką władał (państwo) - niezależnie od szczegółowych konfiguracji posiadania w jego obrębie - traktowane było jako jego własność. Określa to ściśle, choć niezgrabnie wyraża, termin proprietary dynasticism – „dynastycyzm własnościowy”. Nowa idea pozwalała monarsze dysponować terytorium i mieszkańcami, jakby stanowili oni królewski majątek alodialny.
Władza suwerenna, o takim charakterze, jest (po 1648 r.) w znaczących przestrzeniach mocno (i trwale już) zestalona (Królestwa Anglii, Francji, Portugalii, Szwecji, Danii), bądź obejmuje przestrzenie mniej rozległe i o zróżnicowanej dynastycznie sile.
I tak Cesarstwo (Rzesza) po 1648 roku jakkolwiek formalnie pozostaje, faktycznie wszakże przekształca się w 355 samodzielnych, suwerennych podmiotów.
Na podstawie traktatu z Osnabruck książęta niemieccy uzyskiwali potwierdzenie: swego niezależnego statusu wobec cesarza i państw trzecich oraz gwarancję zwierzchnictwa w odniesieniu do posiadanych terytoriów (ius territorii ac superioritatis); wyłączności ich władzy w stosunku do poddanych (potwierdzenie augsburskiej zasady cuius regiu eius religio); „pełnej i wzajmenej równości”, której wyrazem było prawo prowadzenia własnej polityki zagranicznej oraz „wieczyste”, wolne prawo zawierania przymierzy między soba i zagranica dla własnej obrony i bezpieczeństwa (ius aciendi inter se cum exteris foedera pro sua cuiusque conservatione ac securitate singulis statubus perpetuo liberum esto)
„Po wojnie trzydziestoletniej dzieje Niemiec stają się historią poszczególnych państw niemieckich, które należy rozpatrywać oddzielnie.” – Bezpośrednio po pokoju westfalskim największe w obrębie Rzeszy znaczenie miała Austria – terytorium jej było najrozleglejsze, a dziedzicznych władców – Habsburgów – wybierano kolejno na cesarzy, aż do roku 1792 – na cesarzy rzymskich narodu niemieckiego. Cesarz wszakże sprawuje w obrębie owych 355 tylko nominalną władzę.
Prerogatywy suwerennego monarchy = „pełnia” władzy - monarcha jest nie tylko:
najwyższym wodzem i sędzią;

lecz także dawcą prawaa moc stanowienia prawa staje się i będzie odtąd uznawana za najważniejszy atrybut suwerennego władcy (najważniejszą cechę suwerennej władzy).


W stosunkach wewnętrznych jak i zewnętrznych, taki stan rzeczy prowadzi stopniowo, lecz nieuchronnie do potwierdzania najwyższego znaczenia woli suwerena w procesie stanowienia reguł rządzących stosunkami wewnętrznymi i międzynarodowymi.
Monarcha zatem u schyłku tego okresu jest utożsamiany z państwem. Państwo jest utożsamiane z monarchią – dynastią panującą. „L’etat c’est moi”– ten zwrot najdobitniej to wyraża. Władza suwerena jest absolutna.
„Wznosić się ku chwale – oto najbardziej stosowne i najprzyjemniejsze zajęcie władcy” (Ludwik XIV)
3. Gdy pytamy jaki zbiór reguł normuje układanie relacji pomiędzy suwerennymi podmiotami, skonstatować musimy ich ciągłą ewolucję, wzrost intensywności i przedmiotowy rozwój, oraz czyniony przez przedstawicieli nauki, od końca wieku XV poprzez wieki kolejne XVI, XVII i XVIII, opis ich ewoluujących również znamion.
U źródeł, narastające ‘zatłoczenie’ kontynentu suwerennymi podmiotami wymusza pogłębioną refleksję nt. reguł określających ‘relacje między nimi i ich charakteru.
Ich refleksja sprawia, że stają się "twórcami prawa międzynarodowego". Nazywa się ich ‘klasykami prawa międzynarodowego’.
Centralną postacią wśród klasyków jest Holender Hugo de Groot (Grocjusz) (1583-1645), zwany „ojcem prawa międzynarodowego”.
Jego wkład w refleksję nad prawem sprawiają, że refleksję klasyków prawa międzynarodowego dzieli się na czynioną:
przed Grocjuszem;

przez Grocjusza;



i po Grocjuszu;
1.Przed Grocjuszem:
Franaciszek de Vittoria (1480-1546) dominikanin z Salamanki – suwereni tworzą społeczność i społeczność ta potrzebuje - zgodnego z prawem boskim ‘swojego’ zbioru norm regulujących ich zachowania między sobą – ten zbiór reguł to ius inter omnes Gentes.
Franciszek Suarez (1548-1617) jezuita nauczający w Coimbrze – relacje suwerenów w obrębie społeczności normują, obok reguł ius naturale, także reguły ustanawiane przez nich samych ius gentium; ius gentium z woli stanowiących je suwerenów może być poddawane zmianom.
2. Hugo de Groot - Grocjusz - ojciec prawa międzynarodowego; postać to niezwykle barwna - żył w latach 1583-1645; cudowne dziecko (rozpoczął studia w Leydzie gdy miał 11 lat, tytuł doktora praw uzyskał w wieku lat 15 na uniwersytecie w Orleanie we Francji. Był poetą, filozofem, dyplomatą, a dla nas przede wszystkim prawnikiem; był nieodrodnym synem swej klasy społecznej, holenderskiego mieszczaństwa zaangażowanym w obronę jej interesów; zaangażowany w rozgrywki polityczne został uwięziony w 1619; po dwóch latach przebywania w więzieniu udało mu się uciec i schronił się we dworze Króla Francji; w roku 1634 udał się jako jego ambasador na dwór szwedzki - w owej dobie panującą w Szwecji była Królowa Krystyna; zmarł w 1645 roku próbując powrócić do ojczyzny.
Pierwszym opracowaniem, które samo w sobie utrwaliłoby jego miejsce w nauce prawa było wydane w 1609 roku dzieło zatytułowanej "Mare Liberum", w której sformułował zasadę wolności mórz.
Dzieło to wyrażało protest przeciwko dzieleniu mórz i oceanów między Hiszpanię i Portugalię.
Wiek XV poniósł Europejczyków przez oceany. Rywalizacja o terytoria prowadziła do roszczeń w sprawach suwerenności. Papież działający poza zasięgiem władzy cesarskiej dzierżył także miecz doczesności i rozstrzygał roszczenia między europejskimi monarchami. Przykładem była bulla papieska Inter Caetera, na mocy której papież Aleksander VI zdecydował o losie wszystkich terytoriów leżących w odległości 100 mil na zachód od Wysp Zielonego Przylądka; ustalenia bulli potwierdzały kolejno traktat z Tordesillas (1494) i traktat z Saragossy (1529) który, odpowiednio, dzielił miedzy Hiszpanię i Portugalię położone za zachód od Wysp ziemie, i ustalenia te następnie potwierdzał. Obie monarchie zatem były przekonane w XVI i jeszcze na początku wieku XVII, że taki stan rzeczy jest „wieczny”.
W czasach Grocjusza Holandia prowadziła negocjacje z Hiszpanią, które miały zagwarantować jej swobodę handlu z Indiami – Hiszpania roszczenia Holandii odrzuciła, ta okoliczność sprawiła, że swoboda żeglugi stała się zagadnieniem pierwszorzędnej wagi, a Grocjusz uznał potrzebę wystąpienia w obronie interesów holenderskiego mieszczaństwa.
Głównym jednak dziełem Grocjusza jest dzieło zatytułowane - "De iure belli ac pacis libri tres" - tzn. "Trzy księgi o wojnie i pokoju" (1625). Dzieło, które odniosło już w chwili napisania olbrzymi sukces - naukowy i wydawniczy; dość powiedzieć, że będąc podstawą uniwersyteckich programów nauczania prawa narodów przez kolejnych 200 lat, do roku 1758 dzieło to zostało przetłumaczone z łaciny na wszystkie wiodące, główne języki europejskie.
Metoda jaką przyjął autor w opracowywaniu zagadnień była zupełnie nowatorska, zaś sygnalizowany tytułem pracy podział prawa dotyczącego międzypaństwowych relacji na prawo pokoju i prawo wojny jest przyjmowany przez współczesnych autorów podręczników nierzadko, jako kryterium porządkujące wykładaną materię. Wyodrębnienie gałęzi spośród innych.
Napisanie tego dzieła miało także ten skutek, że przysłużyło się ono ogromnie do wyodrębnienia nauczania prawa międzynarodowego z nurtu nauk teologicznych. Dzięki Grocjuszowi odrębna dziedzina wiedzy – autonomiczna gałąź nauki prawa.
Grocjusz oczywiście punktem wyjścia dla wszelkiej międzynarodowej refleksji uczynił suwerenne państwo. Suwerenne państwo nie jest oczywiście ograniczane w swym postępowaniu przez jakikolwiek zewnętrzny autorytet; musi jednak przyjąć i akceptować fakt przynależności do wspólnoty państw rządzonych prawem i ograniczenia płynące z nakazów prawa natury.
Grocjusz był zatem naturalistą i w tym nie różnił się od swoich poprzedników. Nie był wszakże kontynuatorem postawy Vittorii i Suareza. Jego twórczy udział w rozważaniach nad naturą prawa polega na tym, że Grocjusz oddziela prawo naturalne od prawa boskiego - nie ma zatem w jego rozważaniach iunctim między Bogiem a naturą.
Grocjusz nie ma wątpliwości - to reguły prawa natury w zasadniczym stopniu wyznaczają bieg spraw ludzkich i państwowych, także bieg spraw międzynarodowych.

Reguły postępowania państw są jednak rezultatem odkrycia rozumem naturalnych, obiektywnie istniejących racji i wartości moralnych, refleksem których są stojące na ich straży reguły prawa natury.


Sformułowanie takiego poglądu było aktem rewolucyjnym; Grocjusz dokonał czegoś co nazywamy aktem laicyzacji prawa natury. I był niewątpliwie prekursorem filozofii Oświecenia.
Grocjusz wskazywał także, że obok prawa natury, istnieje prawo pozytywne, wypływające z woli człowieka (ius voluntarium).
Prawo pozytywne dzielił na: prawo cywilne i prawo narodów, tworzone. z woli państw. dla potrzeb normowania ich relacji.
Prawo narodów jest wyrażane w porozumieniach międzypaństwowych (traktatach), zwyczaju, a także świadectwo jego istnieniu dają wypowiedzi biegłych w nim autorytetów.
Dla Grocjusza międzynarodowy obrót suwerennych państw normują reguły prawa natury i reguły prawa pozytywnego; prawo natury wyznacza stałe, niezmienne zasady międzynarodowego porządku; prawo pozytywne, ten naturalny „gorset zasad” w szczegółach wypełnia i jest podporządkowane niezmiennemu prawu natury.
Prawo pozytywne zatem nie może nakazywać czegoś czego prawo natury zakazuje, czy też zakazywać czegoś na co prawo natury zezwala. Prawo pozytywne może ustanawiać reguły w dziedzinach nienormowanych prawem natury, nie może wszakże nigdy prawu temu się przeciwstawiać.
Relację podporządkowania prawa pozytywnego prawu natury obrazuje przykład następujący.
Kształtowanie biegu spraw ziemskich unormowane zostaje wolą władców – jest więc normowane prawem pozytywnym – jej przejawem jest umowa - prawo natury - wymaga dotrzymania danego słowa, wypełnienia zaciągniętych w dobrej wierze zobowiązań - zatem wymaga dochowania wierności zasadzie, która jest reguła prawa natury, a mianowicie pacta sunt servanda.
Innym przykładem takiego podporządkowania jest przykład rozważań Grocjusza nad swobodą korzystania ze śródlądowych dróg wodnych.
Grocjusz jak powiedzieliśmy był oddanym synem mieszczaństwa holenderskiego i dał tego dowód - wykorzystał swój nieprzeciętny intelekt i zdolności dla obrony jego interesu - sformułował zasadę wolności mórz, która przetrwała wieki potwierdzając jego wyjątkową intuicję prawniczą.
Podobne próby podjął formułując zasadę następującą, iż oto wolna będzie żegluga obcych statków handlowych po rzekach spływających do morza.
Zasadę te formułował nie tyle z myślą o interesie państw położonych w górnym jej biegu, pozbawionych dostępu do morza, aby w ten sposób dostęp ten im zabezpieczyć, ile z myślą o zabezpieczeniu dostępu statkom handlowym do państw pozbawionych dostępu do morza, położonym w górnym jej biegu. I to zarówno statkom państwa położonego w dolnym jej biegu, jak i statkom innych państw. Oczywiście dostęp ten nie miał być nieograniczony. Warunkiem korzystania z prawa byłoby „nieszkodliwe korzystanie ze szlaku, korzystanie które nie wywoływałoby szkód państw nadbrzeżnych.”
Racje handlowe takiego rozumowania, inspirowane holenderskim interesem, łatwo odnaleźć w tle tak formułowanej zasady.
Co się tyczy relacji między porządkiem prawa natury a prawa pozytywnego, to Grocjusz uważał, że państwa leżące wzdłuż biegu rzeki mogą za sprawą reguł prawa – pozytywnego – w „szczegółach” - zarządzać „po swojemu”, suwerennie odcinkami rzeki nad którymi są położone, wszakże przyjęty przez nie reżim musi poddawać się regule prawa natury, zgodnie z którą, prawo korzystania z samych wód rzeki należy do ogółu ludzi.
Oczywiście proporcje, znaczenie w jakich uczestniczą w porządkowaniu międzynarodowego obrotu reguły prawa naturalnego i pozytywnego są dla Grocjusza oczywiste, nie są one tyle ilościowe ile jakościowe, te pierwsze stanowią fundament tego porządku, określają jego ramy, normy prawa pozytywnego są natomiast powiedzielibyśmy, stosownym czy też koniecznym uzupełnieniem prawa natury.
Inne jeszcze dokonania Grocjusza.
W szczegółowych rozważaniach obok problematyki prawa morza Grocjusz zajmował się zagadnieniami prawa wojennego, w tym sposobami kończenia działań wojennych; zawierania traktatów, wykładni umów, odpowiedzialności państw, prawa dyplomatycznego.

Podjęta również przez niego refleksja nad koncepcją wojny sprawiedliwej, pozwoliła na wskazanie przejawów niegodziwości uzasadniających jej prowadzenie – były nim zamachy na prawa podstawowe państw – prawa, które sankcjonowało prawo natury. Wśród wskazanych przez Grocjusza praw podstawowych tj. prawo do równości, prawo do niepodległości, prawo do bezpieczeństwa, prawo do szacunku, prawo do prowadzenia międzynarodowego handlu. Żadne z państw nie może dokonywać zamachu na prawa fundamentalne – wszelkie ich pogwałcenie otwiera drogę do korzystania z prawa do samooobrony.


2. Po Grocjuszu
Z jednej strony, utrzymuje się stające się osamotnionym z biegiem czasu przekonanie, że relacje między suwerenami normuje wyłącznie prawo natury. Nie istnieje poza nim pozytywne prawo narodów.
Samuel Pufendorf (1632-1694) profesor uniwersytetu w Heidelbergu – kierował Katedrą Prawa Natury i Narodów - był tego zdania. Wskazywał, iż zachowania tak ludzi, jak i narodów normuje prawo natury (ratio communis humana). Poza nim nie ma żadnego prawa, żadnego „prawa, które obowiązywałoby narody, jako prawo pochodzące od czynnika siły zwierzchniej”.
Z drugiej zaś strony, umacnia się pogląd, że prawo pozytywne wynikające z traktatów i prawa zwyczajowego, staje się bardziej istotne i ważne w normowaniu zachowań niźli reguły prawa natury, a z biegiem czasu, że wyłącznie ono normuje relacje społeczności suwerenów,
Richard Zouche (1590-1660) profesor uniwersytetu w Oxford; jego zdaniem, prawo miedzy narodami jest „prawem uznanym we wspólnocie książąt posiadających władzę suwerenną”, „prawem, które zostało zaakceptowane przez wiele narodowości poprzez przyjęcie zwyczajów idących w parze z rozsądkiem (…) prawem, na bazie którego poszczególne narody zgadzają się ze sobą i które przestrzegane jest przez narody żyjące w pokoju i będące w stanie wojny”. Zouche wywodzi jeszcze reguły prawa narodów z rozsądku (ratio communis humana) i prawa pozytywnego - zwyczaju.
Cornelius Bynkershoek (1673-1743) Holender, jest już autorem, który normy prawa międzynarodowego wiązał wyłącznie ze zwyczajem, umowami i orzecznictwem międzynarodowych sądów.
Jan Jakub Moser (1701- 1785), profesor niemiecki, podobnie - autor dzieła "Principes du droit des gens actuel" (1750), zestawiającego zbiór faktów określających treść reguł prawa narodów, stwierdzał:
"Je n'ecris pas un droit des gens scolastique base sur l'application de la jurisprudence naturelle; je n'ecris pas un droit des gens ... construit d'apres certaines notions fantasques de l'histoire et de la nature de l'homme; (...) mais je decris le droit des gens qui existe dans la realite, auxquels les Etats souvarains se conforment regulierement."
Podobnie czyni Jerzy Fryderyk Martens (1756-1821), profesor uniwersytetu w Gotingen – autor m.in., dzieła "Precis du droit des gens moderne de l'Europe fonde sur les traites et l'usage" [Zarys prawa narodów współczesnej Europy oparty na traktatach i zwyczaju];
To postępujące oddalanie się od prawa natury i przyjęcie tezy o dominacji prawa pozytywnego w obrębie suwerennych podmiotów prowadziło do konstatacji, której wyraz współcześnie daje uwaga Verzjil’a (1951): „Zauważmy, że stare doktryny Prawa Natury, dotyczące tych podstawowych problemów, jak wojna sprawiedliwa, dopuszczalność bądź niedopuszczalność kolonizacji siłą, którymi przepełniona jest historia, nie stanowią historii prawa międzynarodowego jako takiego, lecz historie spekulacji umysłu ludzkiego nad tym, jakim powinno być prawo między państwami; w gruncie rzeczy takie doktryny, wywodzące się z teologii i filozofii moralnej, nigdy nie były w mocy.”
Grocjusz, jak i wszyscy wyżej wymienieni byli niekwestionowanymi twórcami – prawa narodów, które Jeremy Bentham nazywa jako pierwszy, w 1780 roku ‘prawem międzynarodowym’..
1. Wyodrębnili bowiem zbiór norm, które regulują postępowanie suwerennych podmiotów.
2. Wyodrębnienie zbioru pozwoliło od tej pory unifikować reguły prawa rządzące międzynarodowym obrotem. Wyodrębniony zostaje system prawa międzynarodowego.
3. Prawo suwerennych państw – zastępuje ideę władzy powszechnej. Prawo narodów (prawo międzynarodowe) wyznacza ramy międzynarodowego porządku.
Jakie dominujące cechy porządek ten posiada (XVIII/1800):
a. porządek ten ustanawiają równe sobie, suwerenne podmioty;

b. reguły tego porządku – prawo narodów - tylko suwerennych podmiotów dotyczy;

c. prawo narodów wypływa wyłącznie z woli suwerennych podmiotów;

d. w stosunkach między suwerenami ius ad bellum, ius tractatuum, ius legationis są pierwszymi atrybutami suwerenności.


Centralną wartością, wokół której porządek ten jest zbudowany 1492 - 1648 - 1800 - jest suwerenność.
Ta konstrukcja - międzynarodowego porządku prawnego i systemu prawa międzynarodowego - mimo że jest dorobkiem okresu Ancien Regime'u bez większych zmian w istocie przetrwała do naszych czasów (z podanego opisu wyłączyć trzeba prawo używania siły jako środka prowadzonej polityki).

III. Okres doby Nowożytnej [1492-2006] - podokres 1789-2006; 1789-1914/18; 1914-1918-2006;


1. Założenia ideowe przyjęte w obrębie społeczności międzynarodowej.
1.1. Porządek międzynarodowy pozostaje porządkiem suwerenów. Bodin'owska konstrukcja suwerenności nie zostaje podważona Zmienia się nośnik suwerenności. Staje się nim (1789...), ‘stan trzeci’..., obywatele (citoyens)...naród...
Proces kształtowania się i utrwalania struktury państw narodowych (etnicznie jednorodnych) jako fundamentu międzynarodowego porządku w wieku XIX animuje przekonanie, że oto istnieją etnicznie wyodrębnione społeczności, narody i mają one prawo stanowienia państw w przestrzeniach w których żyją. Kształtuje się w dyskursie politycznym, stymulująca procesy państwowotwórcze, zasada narodowości (Pasquale Mancini (1817-1888).
Wg Manciniego zasada narodowości „przyznaje każdemu narodowi, jak i terytorium które zajmuje suwerenność; daje mu zdolność stanowienia i przyjmowania reguł pozwalających dokonać wyboru rządu zgodnego z jego potrzebami. To jest zasada, która stanowi o prawie do przekształcenia się narodu w państwo.” – „Della Nationalita come fundamento del diritto delle genti” (wykład z 22.01.1851 r., Uniwersytet w Turynie).
Przykładem praktycznego aplikowania zasady narodowości są: emancypacja Belgów spod dominacji Holandii (1831), czy też Greków spod panowania ottomańskiego (1832); a także proces jednoczenia Niemiec (1871) i Włoch (1860);
Z pełna świadomością czynienia następujących konstatacji... „Francuz, jest umowną konstrukcją; nie istnieje... Tzw. naród francuski składa się co najmniej z 20 różnych narodów, których charakter jest precyzyjnie określony. (...).” Pierre Joseph Proudhon (1809-1865)
Orędzie Prezydenta Woodrow Wilsona (8.01.1918) - pkt 13 - "Należy stworzyć niezawisłe pastwo polskie, które winno obejmować obszary zamieszkane przez niezaprzeczalnie polskie grupy ludności, któremu należy zapewnić swobodny i bezpieczny dostęp do morza, a którego polityczną i gospodarczą niezawisłość i terytorialną całość należy zagwarantować paktem międzynarodowym."
Zasada narodowości przekształca się - po 1945 roku - w osadzoną w prawie, zasadę samostanowienia narodów.
1.2. Porządek międzynarodowy staje się przestrzennie określony. Terytorium państwa z przyczyny zmiany nośnika suwerena oddala się od łączonej z nim idei „ziemskiej własności” suwerena, przestaje być zatem przestrzenią prywatną, a staje się przestrzenią publiczną, narodową. Na terytorium precyzyjnie określonym biegiem granic materializuje się summa potestas narodu, władza nie prywatnego właściciela ziemi, lecz władza publiczna z nadania narodu, społeczności powiązanej z państwem więzami obywatelstwa.
1.3. Materialna tkanka międzynarodowego porządku jest pochodną dokonania się rewolucji przemysłowej i związanego z nią umiędzynarodowienia procesu pracy.
Jak ciekawie zauważa Rosenne: „Dwa znaczące procesy, które w pełni się spełniły w XX wieku i wywarły głęboki wpływ na prawo międzynarodowe, miały swoje korzenie w wieku XIX. Pierwszym z nich, była rewolucja przemysłowa. W stosunkowo krótkim czasie rolnicza Europa zmieniła się w wysoce zindustrializowany na zachodzie, słabiej zaś na wschodzie, kontynent. Przyspieszony został rozwój porządków demokratycznych, tj. władzy wykonywanej w państwie przez powszechnie wybierany rząd poddany zasadzie rządów prawa. Ameryka Północna czyniła podobnie, rychło wyprzedzając Europę Zachodnią. Zindustrializowane państwa były jedynie częściowo samowystarczalne w podstawowe dobra, i były spragnione taniej żywności i siły roboczej i coraz bardziej surowców. To wiodło Europejczyków do podejmowania procesów gwałtownej kolonizacji, szczególnie w Afryce i Azji, a także podejmowania prób kontrolowania i podporządkowania, tak politycznie jak i ekonomicznie Ameryki Łacińskiej. Posiadanie terytoriów zamorskich i sfer wpływów było symbolem narodowego prestiżu w europejskim systemie. Rozwój ten prowadził do znaczącego powiększenia się budżetów wojskowych głównych Mocarstw. (…) Drugim, powiązanym z nim procesem był proces, który prowadził do organizowania procesu pracy, prowadził do powstania związków zawodowych i międzynarodowego ruchu pracowniczego, socjalizmu, będącego odpowiedzią na tzw. wilczy kapitalizm. To prowadziło do rozwoju Marksizmu i komunizmu.”
2. Podmioty społeczności międzynarodowej.
Suwerenne państwa – „Nowe państwo narodowe dziedziczy wszystkie atrybuty suwerenności po państwie monarszym. Rewolucja i Ancienne Regime łączy się w kulcie indywidualizmu państwowego.”
Krąg 15 państw w dobie Kongresu wiedeńskiego (1815), zaś krąg 44 państw uczestniczył w Konferencji haskiej w 1907... Państw relatywnie jednorodnych, gdy mieć na uwadze ich konstrukcję polityczną, ekonomiczną czy społeczną.
Od XVIII wieku, prerogatywy suwerena zaczynają być kodyfikowane. Konstytucje definiują istotę suwerenności. Idea zostaje przełożona na zbiór reguł prawa. Najwyższego krajowego, następnie kodowania w prawie międzynarodowym.
„Sovereignty is wholly legally defined concept; domestic constitutions and international agreements define the scope of all rulers’ and citizens’ legitimate authority” (Teschke)
3. Reguły prawa normujące zachowania członków społeczności międzynarodowej.
Prawo pozytywne wynikające z traktatów i prawa zwyczajowego..., wyłącznie ono normuje relacje społeczności suwerenów.
Istotnymi znamionami międzynarodowego porządku prawnego kolejnych wieków XIX - XX –są:
- praktyka kolektywnego działania: w tym państw najpotężniejszych – mocarstw;
- postępująca instytucjonalizacja pewnych sfer międzynarodowego obrotu;
- narastające bogactwo przedmiotowych regulacji i konsekwencje ich przyjęcia;
3.1.1.Praktyka (przejawy) kolektywnego działania – ilościowe i jakościowe;
Jej ilościowy wymiar - przegląd praktyki kontaktów wielostronnych z lat 1840 – 1914 – daje szacunek około 3 000 spotkań...
Realizowana w kręgu państw, które tworzą:
- Państwa europejskie i Stany Zjednoczone Ameryki Północnej (1776);
- Państwa Ameryki Łacińskiej - rewolucja niepodległościową (1810-1825): 1804 Haiti; 1817 Wenezuela; 1821 Meksyk i Gwatemala; 1822 Brazylia; 1925 Boliwia...

- Imperium Ottomańskie (Wysoka Porta) – 1856;


- koniec wieku XIX – Japonia, Chiny;
Europa jest centrum – decyduje o kryteriach przynależności do kręgu ‘narodów cywilizowanych’.
Jej jakościowy wymiar – akty kodyfikacji prawatraktaty wielostronne;
Traktaty dwustronne i wielostronne;
Traktaty ustawy (traites lois) i traktaty kontrakty;
Szacuje się, że w okresie 1815 – 1924 zawarto około 16 000 umów, i wg tych samych szacunków w roku 1917 pozostawało ich w mocy około 10 000 (Carreau);

Kategoria ‘narodów cywilizowanych’ – blaski i cienie

J. Lorimer „The Institutes of the Law of Nations (1883).


Lorimer przeciwstawiając się idei powszechności prawa międzynarodowego formułował ideę inną, ideę jego uznawania i wskazywał jak społeczności pozostające na różnym stopniu cywilizacyjnego rozwoju uczestniczyć mogą w międzynarodowym porządku prawnym.
Stwierdzał zatem:
„Sfera powszechnego politycznego uznania [prawa międzynarodowego] obejmuje wszystkie istniejące państwa Europy wraz z zależnymi wobec nich koloniami, w zakresie w jakim są one zamieszkałe przez osoby urodzone w Europie i ich potomków; oraz państwa Północnej i Południowej Ameryki, które wywalczyły swoją niepodległość w relacji wobec państw europejskich, których były koloniami.
Sfera częściowego politycznego uznania rozciąga się na Turcję w Europie i Azję, na stare historycznie państwa Azji, które nie stały się zależne od państw europejskich – m.in., od Persji i innych państw Azji Centralnej, po Chiny, Syjam i Japonię.
Sfera naturalnego, lub innymi słowy ludzkiego uznania, obejmuje resztę rodzaju ludzkiego, choć w tym miejscu powinno się jednak dokonać rozróżnienia pomiędzy rasami postępowymi i nie-postępowymi.
To w przestrzeni tych pierwszych wyłącznie prawo międzynarodowe działa. Jednakże należy mieć także na uwadze relacje w jakie wchodzą cywilizowane społeczności z społecznościami cywilizowanymi częściowo, które je otaczają. Nie ma obowiązku stosowania pozytywnego prawa narodów, wobec dzikich, lub nawet barbarzyńców; ale jest obowiązkiem upewnienie się w jakim stopniu i w jakim kierunku, barbarzyńcy lub dzicy, dokonują częściowego uznania [prawa międzynarodowego]. Co się tyczy przypadku Turcji dostarczył on gorzkich doświadczeń wynikających z rozciągnięcia praw cywilizacji na barbarzyńców, którzy udowodnili swą niezdolność wykonywania obowiązków i którzy nie należą do postępowej rasy rodzaju ludzkiego.”
L.Oppenheim, International Law, 1905.
Autor wyróżniał kategorię ‘w pełni suwerennych państw’ (‘full-Sovereign States’). Poddawał w wątpliwość objęcie nią państw niechrześcijańskich takich jak Chiny, Korea, Syjam, Persja, a także chrześcijańskiej Etiopii.
Stwierdzał „Ich cywilizacje są tak zasadniczo różne od państw chrześcijańskich, że relacje z nimi na wzór układanych w kręgu państw chrześcijańskich, są z tej przyczyny niemożliwe. Ani ich rządy, ani ich ludność nie jest w stanie zrozumieć prawa międzynarodowego i podjąć się zachowań, które byłyby w zgodzie z wszystkimi regułami tego prawa.”
Oczywiście deprecjacja innych niż europejskie, chrześcijańskie społeczności i państw postrzegana była także w tamtej dobie jako nieuprawniona, bowiem istotą prawa międzynarodowego jest jego powszechność.
Tak np. J.C. Bluntschli, Das moderne Volkerrecht der civilisierten Staaten als Rechtsbuch dargestelt, (1868).
Bluntschli nie przeczył wszakże, że cywilizowane narody Europy i Ameryki w pierwszym rzędzie rozwijają świadomość prawną rodzaju ludzkiego. Prawo międzynarodowe jest kreacją ich cywilizacji i dominacja ich cywilizacji sprawia, że są umocowane do tego, aby działać jako nośnik i protektor prawa międzynarodowego (Trager und Schirmer des Volkerrechts).
Kryterium cywilizacyjnej przynależności – Oppenheim – „rozumienie i działanie zgodnie z zasadami prawa narodów”.

3.1.2. Rola wielkich Mocarstw

Kongres Wiedeński: Wielka Brytania, Austria, Rosja, Prusy i Francja;


Art. 6 traktatu paryskiego (20.11.1815) - Akt uznania i gwarancji wieczystej neutralności Szwajcarii i części Sabaudii."
„Dla ułatwienia wykonania niniejszego traktatu i umocnienia ścisłych więzów, które jednoczą dziś suwerenów dla szczęścia świata, Wysokie Umawiające się strony są przekonane o potrzebie zwoływania w wyznaczonym czasie, bądź pod bezpośrednim przewodnictwem suwerenów, bądź też ich ministrów pełnomocnych, spotkań poświęconych najważniejszym sprawom będących przedmiotem wspólnego zainteresowania, a także omówieniu środków, które w danym czasie będą najbardziej stosowne dla utrzymania spokoju, a także zapewnienia pomyślności poddanym i utrzymaniu pokoju w Europie".
Art. 7 traktatu paryskiego (30.03.1956) – Traktat Pokoju i Przyjaźni między Austrią Francją, Zjednoczonym Królestwem..., Prusami, Rosją, Sardynią i Turcją – stwierdzał, że państwa europejskie "uznają niniejszym Wysoka Portę za przypuszczoną do udziału w korzyściach europejskiego prawa narodów i koncertu europejskiego. (...) zobowiązują się każde ze swej strony szanować niezawisłość i terytorialną całość Państwa Ottomańskiego, zaręczając wspólne ścisłe przestrzeganie zobowiązania tego, i wskutek tego uważać będą wszelki akt, który by zdolny był je naruszyć, za kwestię interesu powszechnego” .
traktat Berliński (13.07.1878) – normował porządek terytorialny (polityczny) na Bałkanach;
„W Imię Boga Wszechmogącego, J.C.M. Cesarze Niemiecki, Król Pruski, J.C. i K.M. Cesarz Austrii, Król Czeski itd. i Apostolski Król Węgrów, Prezydent Republiki Francuskiej, J.K.M. Królowa Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii. Cesarzowa Indii. J.K.M. Król Włoch, J.C.M. Cesarz Wszechrosji i J.C.M. Cesarz Ottomanów pragnąc uregulować w myśl porządku europejskiego, zgodnie z postanowieniami Traktatu Paryskiego z dn. 30 marca 1856 i sprawy podniesione na Wschodzie przez wydarzenia lat ostatnich i przez wojnę, zakończoną pokojem preliminaryjnym w San Stefano, zgodnie uznali, że zgromadzenie Kongresu byłoby najlepszym sposobem ułatwienia Ich porozumienia.
akt generalny Konferencji Berlińskiej (26.02.1885); normował porządek terytorialny w Afryce – udział 13 państw europejskich, Imperium Ottomańskiego i Stanów Zjednoczonych.

2. Przejawy postępującej instytucjonalizacji obrotu
Rzecz o początkach organizacjach międzynarodowych (OM) ...
Akt końcowy Kongresu Wiedeńskiego (9.06.1815) – instytucja rzek międzynarodowych – mechanizm zarządzania umiędzynarodowioną rzeką – jest inicjacją zjawiska.
Art. CVIII „Mocarstwa, których kraj oddziela albo przecina ta sama rzeka żeglowna, zobowiązują się uporządkować za wspólną zgodą wszystko to, co się tyczy żeglugi na tej rzece. W tym celu zamianują one Komisarzy, którzy się zbiorą najpóźniej w sześć miesięcy po zakończeniu Kongresu i którzy wezmą za podstawy swoich prac zasady wyrażone w następujących artykułach”.
Art. CIX – CXV - stanowiły m. in., że:
„Żegluga... będzie zupełnie wolna w całym jej biegu”

„System... poboru opłat jak i co do utrzymania policji, będzie na całym biegu rzeki, o ile to się da zrobić, tenże sam.”


„Opłaty od żeglugi „ustanowione będą w sposób jednostajny, niezmienny i... niezawisły”...
„Nie będą nigdzie ustanowione prawa składu, portu lub przymusowego wypoczynku”
Art. CXVI „Wszystko, o czym wspominają artykuły poprzedzające, określi się przez regulamin wspólny, który obejmie wszystko co by wymagało dalszego określenia. Regulamin raz ustanowiony nie będzie mógł być zmieniony, jak tylko za przyzwoleniem wszystkich Państw nadrzecznych, których staraniem będzie obmyśleć środki do jego wykonania w sposób odpowiedni i stosowny do okoliczności i miejsca”.
Art. CXVII „Przepisy szczególne tyczące się żeglugi na Renie, Nekarze, Menie, Mozeli, Mozie i Skaldzie, tak jak się znajdują przyłączone do niniejszego akty, będą miały tę samą moc i ważność, jak gdyby były dosłownie tu zamieszczone’.
Regulamin – umowa międzynarodowa określała międzynarodowy status rzeki;

Umowa ustanawia tzw. komisje rzeczne – traktowane jako zalążek OM.

Komisarze, pełnomocnicy państw aplikowali w praktyce reżim traktatowy;
Dunaj, Ren, Niger, Indus, Amazonka... stały się rzekami międzynarodowymi
Kolejne organizacje międzynarodowe:
Międzynarodowy Związek Telegraficzny 1865 (1835 r.)

Światowy Związek Pocztowy 1874;

Międzynarodowe Biuro Miar i Wag 1875;
Te organizacje międzynarodowe (GO’s) „nie były międzynarodowymi organizacjami jakie znamy dzisiaj, z szeroko określonymi kompetencjami i uprawnieniami, szeroko rozbudowanym członkostwem, powszechnie przyjętą i ukształtowaną strukturą, uznaną osobowością w rozumieniu prawa międzynarodowego, jak i prawa krajowego. Były one raczej administracyjnym forum służącym i stymulującym komunikowanie się zarówno państw jak i jednostek.” (Rosenne).
W XIX stuleciu – „(...) utworzono ponad 450 prywatnych lub pozarządowych (NGS’) organizacji międzynarodowych i ponad 30 organizacji rządowych”.
3. Zakres przedmiotowych charakterystycznych dla wieku XIX regulacji.
Odnotowując coraz bogatszy przedmiot międzynarodowych regulacji warto zacytować prawnika (prawa narodów) tamtej doby Rolin-Jacquemynsa (1835-1902) – „W miarę jak życie jednostek i państw staje się coraz bardziej złożone, a cywilizacja i nauka stwarzają na przemian nowe potrzeby i nowe możliwości, prawo rozszerza swoje pole działania i mnoży swoje praktyki, zmuszając do przedkładania zasad nad kaprysy, a porządek nad anarchię”.
Przedmiot regulacji:


  • prawo wojenne (ius ad bellum i ius in bello);

  • międzynarodowa komunikacja;

  • organizacje międzynarodowe / obrót gospodarczy;

  • status osób;

  • pokojowe rozstrzyganie sporów;


Prawo wojenne:
Joseph de Maistre (1753-1821) „(...) wojna jest zwykłym stanem ludzkiego gatunku”;
Karl von Clausewitz (1780-1831) – „Wojna stanowi kontynuację polityki za pomocą innych środków.” („O wojnie”);
Jakkolwiek użycie siły (prowadzenie wojen) było, jest i będzie naturalnym zachowaniem społeczności zorganizowanych w suwerenne narodowe państwa, należy odnotować fakt, że ustalenia kongresu wiedeńskiego (1815), jak i kongresów późniejszych do 1914 roku, pozwoliły utrzymać pokój w skali kontynentu przez prawie 100 lat. Konflikty jakie miały miejsce w tym okresie były konfliktami kwalifikowanymi jako konflikty (wojny) lokalne, tak w Europie (m.in., wojna krymska - 1854; wojna francusko-pruska – 1870-1871), jak i poza nią (m.in., wojna miedzy Hiszpania a USA – 1898; wojna Burska – 1899-1902; czy też rosyjsko-japońska – 1904-1905).
Ten stan był w części swej pochodną przyjmowanych regulacji, także tych przyjmowanych w następstwie doświadczeń wojen lokalnych.
Do regulacji tych należą:
- akt uznania wieczystej neutralności Szwajcarii (w 1815), a następnie Belgii w 1831 roku;
- deklaracja w przedmiocie wojny morskiej (1856);
Deklaracja w przedmiocie wojny morskiej (1856):
„Pełnomocnicy (...) ustalili uroczystą deklarację następującą:
Korsarstwo jest i pozostanie zniesione;

Bandera neutralna osłania towar nieprzyjacielski, z wyjątkiem kontrabandy wojennej;

Towar neutralny, z wyjątkiem kontrabandy wojennej, nie może być zajęty pod banderą nieprzyjacielską;

Blokady aby były ważne, muszą być skuteczne tj., przeprowadzane przez siły zbrojne wystarczające do rzeczywistego bronienia dostępu do wybrzeża nieprzyjacielskiego”.


- konwencja w sprawie polepszenia losu rannych wojskowych w armiach w polu będących (1864);
- deklaracja w sprawie pocisków wybuchających małego kalibru (1868);
W końcu wieku XIX i początkach wieku XX – uwaga państw, w tym Mocarstw, skoncentrowała się szczególnie mocno na ius in bello. W szczegółach, zarówno na rodzajach broni jakie mogłyby być użyte, jak i potrzebie uściślania reguł postępowania uczestników konfliktu zbrojnego w jego toku. Zainteresowanie to było następstwem dynamicznego rozwoju technologii zbrojeniowych i narastającego niepokoju co do następstw ich użycia w wojnie. Ta uwaga zaowocowała zwołaniem dwóch wielkich konferencji pokojowych w Hadze i przyjęciem na nich szeregu konwencji.
Konwencje haskie:
Konferencja w 1899 roku; uczestniczyło 26 państw - 3 konwencje;

Konferencja w 1907 roku; uczestniczyły 44 państwa - 13 konwencji;


1907 - poza konwencją pierwszą (o pokojowym rozstrzyganiu sporów), w każdym z pozostałych przypadków chodzi o ius ad bellum (II) i ius in bello (III-XIII).

II w sprawie ograniczenia użycia siły celem ściągania długów zawarowanych umową;

III dotycząca rozpoczęcia kroków nieprzyjacielskich;



IV dotycząca praw i zwyczajów wojny lądowej;

V dotycząca praw i obowiązków Mocarstw i osób neutralnych w razie wojny lądowej;

VI dotycząca stanowiska prawnego okrętów handlowych nieprzyjacielskich na początku kroków wojennych;

VII dotycząca przemiany okrętów handlowych w okręty wojenne;

VIII dotycząca zakładania min wybuchających automatycznie za dotknięciem;

IX w sprawie bombardowania przez siły zbrojne morskie w czasie wojny;

X w sprawie zastosowania do wojny morskiej zasad Konwencji Genewskiej;

XI dotycząca pewnych ograniczeń w wykonywaniu prawa zaboru w wojnie morskiej;



XII dotycząca utworzenia Międzynarodowego Trybunału Kaperskiego;

XIII dotycząca praw i obowiązków Mocarstw neutralnych w razie wojny morskiej;



Międzynarodowa komunikacja...


  • Rzeki międzynarodowe (1815);

  • Cieśniny morskie;

  • Kanały morskie;

  • Pocztowa;

  • Telegraficzna


CIEŚNINY morskie (niezbędne dla żeglugi międzynarodowej, terytorialne)
Cieśniny: czarnomorskie, bałtyckie (1857), cieśnina Magellana (1881);
Bosfor – Morze Marmara - Dardanele – przykład ewolucji reżimu cieśnin poprzez traktaty wielostronne:
konwencja londyńska (1841); traktat paryski (1856); traktat londyński (1871); traktat pokojowy z Sevres (1920); traktat lozański (1923); (demilitaryzacja cieśnin, Komisja Cieśnin, wolność żeglugi); konwencja z Montreux (1936); wolność żeglugi (warunki odmienne dla statków handlowych i okrętów wojennych);
Skala problemu współcześnie – 116 przejść morskich – cieśnin – będących cieśninami terytorialnymi: reguły generalne żeglugi w cieśninach terytorialnych normuje prawo morza z 1982 roku. Prawo to honoruje autonomiczny reżim w/w cieśnin.
KANAŁY morskie (sztuczne drogi wodne łączące dwa otwarte dla żeglugi międzynarodowej obszary morskie).
Kanały sueski, panamski, kiloński... koryncki.
Traktat w sprawie Kanału Sueskiego (1888)
Art. 1 „Kanał morski Sueski będzie zawsze wolny i otwarty, w czasie wojny i w czasie pokoju, dla wszystkich okrętów handlowych czy wojennych bez różnicy bandery. Wobec tego Wysokie układające się Strony postanawiają nie naruszać wolności korzystania z kanału tak w czasie wojny, jak w czasie pokoju. Kanał nie będzie nigdy poddany blokadzie”.
Strefa kanału + 3 Mm obszar morski u wejścia do kanału - zostały zneutralizowane i zdemilitaryzowane.
Traktat między Stanami Zjednoczonymi a Wielką Brytanią w sprawie Kanału Panamskiego (1901);
Art. 3 „Stany Zjednoczone przyjmują, jako podstawę neutralizacji rzeczonego kanału żeglownego, następujące prawidła, których treść zawarta jest w konwencji konstantynopolitańskiej, podpisanej 28 października 1888 roku, w sprawie wolnej żeglugi na Kanale Sueskim, a mianowicie : (...)”.
Traktat wersalski (1919)
Art. 380 „Kanał Kiloński i dostępy do niego będą zawsze wolne i otwarte na stopie zupełnej równości dla statków wojennych i handlowych wszystkich państw będących w pokoju z Niemcami”.
Konwencja w sprawie ochrony kabli podmorskich (1884) – chodziło o kable telegraficzne;





  1   2


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna