Rzeczpospolita oświecona



Pobieranie 421.77 Kb.
Strona1/8
Data07.05.2016
Rozmiar421.77 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8

  1. RZECZPOSPOLITA OŚWIECONA




    1. Literatura i źródła

Oświecenie należy do najbardziej kontrowersyjnych okresów w dzie­jach Polski. Zaważył na tym w dużym stopniu krytyczny jego stosunek do tradycji sarmacko-szlacheckich, a także tragiczny finał – rozbiory Rzeczypospolitej. Dyskusja nad przyczynami rozbiorów, jakkolwiek się­gająca niejednokrotnie odległej przeszłości, siłą rzeczy musiała głównie dotyczyć tych generacji, których działalność przypadła na drugą połowę XVIII w. Ich postawy, postępowanie, błędy i osiągnięcia zostały pod­dane przez historyków szczególnie dociekliwej analizie. Trudno się przy tym dziwić, że badania takie przeprowadzane były i z gniewem, i z uprze­dzeniem – historyk narodu, na którego losach tak fatalnie zaciążyły ówczesne rozstrzygnięcia, niełatwo mógł obiektywnie spojrzeć na tych, co jago zdaniem przykładali rękę do grzebania państwowości polskiej.

Oskarżenia nie pomijały przy tym nikogo – nie tylko notorycznych zdrajców, ale i wszystkich niemal bez wyjątku, którzy pojawiali się na scenie narodowej, a także i tych, którzy zaniedbali na nią wstąpić. Cho­ciaż też napięcie przy ferowaniu ocen nieco zmalało po odzyskaniu pań­stwowości polskiej, a w ostatnich czasach odzwyczailiśmy się od roz­trząsania, wzorem dziewiętnastowiecznych historyków, całości dziejów Polski pod kątem rozbiorów, dawne spory nie zamarły całkowicie. Kon­centrują się one obecnie jednak w większym stopniu na wartościach reprezentowanych przez Polskę w dobie Oświecenia niż na działalności bardziej wpływowych grup czy polityków, co było typowe dla starszej historiografii.

Przez długi czas nad poglądami historyków polskich o czasach Oświe­cenia ciążyły przeciwieństwa między szkołą krakowską a warszawską. Szkoła krakowska wychodziła ze zdecydowanie konserwatywnych i lojalistycznych wobec zaborcy założeń, co prowadziło ją do negatywnej oceny struktury społecznej i politycznej Rzeczypospolitej szlacheckiej, której przeciwstawiała scentralizowaną strukturę monarchii absolutnej, repre­zentowanej przez państwa rozbiorcze. W ślad za historykami Niemiec, Austrii, a także carskiej Rosji przedstawiciele szkoły krakowskiej uwy­puklali te wszystkie zjawiska, które świadczyły o niedomogach państwa i niedojrzałości politycznej warstwy rządzącej w Rzeczypospolitej. Zwo­lennicy „silnego rządu” nie widzieli możliwości jego zorganizowania w szlacheckiej Rzeczypospolitej i wskutek tego uważali rozbiory za proces nieunikniony, a podjęte reformy oceniali jako bezużyteczne, jeśli nie szkodliwe, bo osłabiające tradycyjne związki z Kościołem katolickim. Takie stanowisko zajmował w swych późniejszych pracach Józef Szujski, apologeta polityki Stanisława Augusta Walerian Ka­linka, a także Michał Dobrzyński, który najgłębiej z nich sięgał do społecznego podłoża wydarzeń, podkreślając m. in. destruktywną rolę nieograniczonych uprawnień szlacheckich wobec poddanych.

Pozytywną stronę działalności szkoły krakowskiej stanowiło znaczne podniesienie jakości warsztatu historycznego oraz tendencja do krytycz­nego spojrzenia na dzieje narodowe. Jednakże jej uogólniające wnioski musiały budzić uzasadnione zastrzeżenia i nie ostały się w świetle późniejszych badań. Nie przeszkadzało to zresztą pewnym późniejszym histo­rykom, których zacietrzewienie przerastało wiedzę historyczną, w na­wiązywaniu do uogólnień szkoły krakowskiej, co ułatwiało im deprecjo­nowanie dawnej Rzeczypospolitej. Tymczasem już badania pozytywistycznej szkoły warszawskiej z końca XIX w. wykazały, że ta rzekomo skazana na nieuchronny upadek Rzeczpospolita zdolna była do odrodzenia wewnętrznego. Dysponując warsztatem naukowym wcale nie gorszym niż krakowscy profesorowie, a przewyższając ich umiejętnym wykorzysty­waniem metod statystycznych, historycy warszawscy udowodnili, że druga połowa XVIII w. przyniosła znaczne ożywienie gospodarcze w Polsce i związane z tym przekształcenia społeczne (o czym pisał Tadeusz Korzon w swych epokowych Dziejach wewnętrznych Polski za Sta­nisława Augusta) oraz że dokonany wtedy przełom umysłowy wprowadził na trwałe nowe jakości do polskiej tradycji kulturalnej, ułatwiając uformowanie się nowoczesnego narodu (Władysław Smoleński). Rozbiory nie uderzyły w społeczeństwo zanarchizowane, ale w regeneru­jące swe siły. Zapewne szkoła warszawska zbyt optymistycznie oceniała rozwój wewnętrzny Polski w drugiej połowie XVIII w. i przesadnie winą za rozbiory obarczała głównie sąsiadów (co dawało szansę dyskusji szkole krakowskiej i jej kontynuatorom); mimo to ugruntowała pogląd na Oświe­cenie jako wielką epokę w dziejach Polski, w której wprawdzie nie udało się zapobiec upadkowi państwa, jednak nastąpiły tak głębokie wewnętrzne przemiany w społeczeństwie polskim, że katastrofa państwa nie pociągnęła za sobą katastrofy narodu.

Późniejsi historycy, jak Bronisław Dembiński, Szymon Askenazy czy Adam Skałkowski skierowali swe zaintere­sowania głównie ku historii stosunków politycznych, przede wszystkim międzynarodowych, co wprawdzie przyczyniło się do lepszego poznania rozgrywek dyplomatycznych doby rozbiorów, ale uchylało zasadnicze pytanie o charakter polskiego Oświecenia. Odrębną pozycję zajmował natomiast Władysław Konopczyński, który stał się rzeczni­kiem koncepcji o własnej drodze szlacheckiej demokracji ku nowocze­snemu państwu. Jego najważniejsze dzieła (Liberum veto, Geneza i usta­nowienie Rady Nieustającej) pokazywały, jak ze zanarchizowanego syste­mu „złotej wolności” dokonywała się przemiana ku sprawniejszej organizacji sejmu i centralnej administracji. Ustrój Polski tego okresu nie był jego zdaniem gorszy od ustrojów panujących w krajach sąsiednich; był tylko inny od nich, reprezentując przy tym właściwości, których tamtym brakowało. Słabość jego polegała przede wszystkim na niewykształceniu dostatecznie sprawnego aparatu fiskalno-wojskowego, co w otoczeniu nastawionym na rozwój militaryzmu zdecydowało o upadku państwa. Poglądom tym dał także wyraz w swych Dziejach Polski nowo­żytnej (t. II), które zawierają najpełniejszą dotychczas syntezę dziejów politycznych Oświecenia.

Stosunkowo słabiej rozwijały się natomiast badania w tych dziedzi­nach, które stanowiłyby bezpośrednią kontynuację osiągnięć szkoły war­szawskiej. Gdy większość historyków zajmowała się dziejami Polski jako dziejami państwa szlacheckiego, niewielu tylko poświęcało się badaniom nad innymi warstwami czy nad sytuacją gospodarczą kraju. Najpoważ­niejsze osiągnięcia w tej dziedzinie miał Jan Rutkowski, który analizował położenie chłopów w Polsce XVIII w. i przypisywał szczególnie doniosłą rolę przemianom w strukturze agrarnej. Jednakże całkowita zmiana podejścia do problemów Oświecenia dokonała się dopiero w Polsce Ludowej, gdy zaczęto posługiwać się metodologią marksistowską.

Szczególne znaczenie miała pod tym względem Sesja Kołłątajowska z 1951 r. Nawiązując do dawniejszych prac polskich marksistów (zwłaszcza Juliana Marchlewskiego) odnoszących się do Oświecenia, Witold Kula, Celina Bobińska, Jan Kott i Bogusław Leśnodorski wystąpili z koncepcją przełomowego charakteru tej epoki, która ich zdaniem nie tylko wyróż­niała się pojawieniem nowej ideologii, ale także inicjowała zwrot ku kapi­talizmowi, zarówno w zakresie stosunków gospodarczych, jak układu sił społecznych oraz organizacji państwa. Zjawiskom tym przypisywali tak istotną rolę w rozwoju narodu polskiego, że przesłaniać one miały nawet fakt rozbiorów. Tezy te, jakkolwiek przepojone typowym dla tych czasów schematyzmem i dogmatyzmem ujęcia, opierające się przy tym raczej na rewizji dawnych badań niż na ich pogłębieniu, przyczyniły się przecież do znacznego wzrostu zainteresowań drugą połową XVIH w. i uznania jej problematyki za szczególnie ważną. Odbiły się także na periodyzacji dziejów Polski, przyznając latom sześćdziesiątym XVIII w. (ściśle 1764 r.) rolę bardziej zasadniczą niż dacie trzeciego rozbioru. Miało to wpływ na układ przygotowanej przez Instytut Historii PAN syntezy Historii Polski, której tom II pod red. S. Kieniewicza i W. Kuli (War­szawa 1958) zaczyna się właśnie od Oświecenia, sięgając po rok 1864. Cały ten wiek traktowany jest wspólnie jako okres formowania się kapitalizmu na ziemiach polskich.

Dotychczasowe badania nie dały jednoznacznej odpowiedzi w tej spra­wie; toteż – nie kwestionując roli i odrębności Oświecenia – część historyków jest skłonna traktować ten okres na ziemiach polskich za strukturalnie powiązany z układami gospodarczymi i społecznymi feudalizmu. W ten sposób ujmuje go np. Władysław Rusiński w swym zarysie Rozwój gospodarczy ziem polskich (Warszawa 1973). Ze zrozumiałych względów nie mogli przyjąć tego typu periodyzacji historycy ustroju – t. II Historii państwa i prawa Polski (Warszawa 1966) kończy się na 1795 r., co nie przeszkadza temu, że okres Oświecenia, wyodręb­niony jako „początki monarchii konstytucyjnej”, potraktowany został szczególnie nowatorsko i z pietyzmem. Wypadnie wszakże zaznaczyć, że liczna grupa historyków nie ma tych wątpliwości – od czasów Oświe­cenia zaczął np. swój tom eseistycznego zarysu dziejów Polski Tade­usz Łepkowski, nadając mu tytuł Polskanarodziny nowoczesnego narodu 1764-1870 (Warszawa 1967). Nie cofnął się on przy tym przed rezygnacją z podporządkowania swego omówienia cezurom wewnętrznym, co jest już stanowiskiem skrajnym.

Odrębną pozycję zajmuje tom Konfrontacji historycznych Polska w epoce Oświecenia (Warszawa 1971) pod red. Bogusława Leśnodorskiego. Zgodnie z założeniami serii wprowadza ona najnowsze, niekiedy dyskusyjne poglądy historyków na najważniejsze problemy Oświecenia polskiego – którego ramy chronologiczne są tym razem wyjątkowo szerokie, bo sięgają od początków czasów saskich po Księstwo Warszawskie. O problemach wczesnego Oświecenia była już mow. Zresztą przesuwanie tej epoki ku początkom XVIII w. stać się może poważnym argumentem przeciwko dostrzeganiu w niej progu kapitalizmu w Polsce. Zastrzeżenia obudziło natomiast włączenie do tego tomu problemów Księstwa Warszawskiego, chociaż związki w zakresie życia kulturalnego są niezaprzeczalne.

O ile Oświecenie wyodrębniane jest jako oddzielny okres we wszyst­kich niemal wymienionych poprzednio zarysach czy to dziejów Polski, czy też pewnych dziedzin, o tyle poza wspomnianym tomem Konfrontacji historycznych brak dzieła ujmującego w sposób syn­tetyczny całość jego problematyki. Jeśli chodzi o poszczególne dziedziny, to na czoło wysuwa się opracowanie dziejów literatury tego okresu przez Mieczysława Klimowicza, Oświecenie (Warszawa 1972), zawie­rające wielostronną charakterystykę kultury i umysłowości polskiej tej doby. Podobnie nowatorskie ujęcie ma Oświecenie Kazimierza Opałka w Historii nauki polskiej (t. II, Wrocław 1970). Brak natomiast podobnych dzieł z zakresu historii gospodarczej, społecznej i politycznej. W zakresie historii regionalnej przemiany z okresu Oświecenia zostały silnie uwypuklone w Dziejach Wielkopolski (t. I, Poznań 1969). Dla lud­ności polskiej poza granicami Rzeczypospolitej problematyka ta znalazła odbicie w t. II, cz. l Dziejów Śląska (Wrocław 1966).

W przeciwieństwie do pierwszej połowy XX w., kiedy prace history­ków koncentrowały się przede wszystkim na problemach historii poli­tycznej, ostatnie ćwierćwiecze przyniosło znaczny postęp badań nad dzie­jami gospodarczymi i społecznymi doby Oświecenia. Opierając się w więk­szym niż poprzednicy stopniu na archiwach prowincjonalnych, podjęto próby opracowania przemian dokonujących się w drugiej połowie XVIII w. w poszczególnych rejonach Rzeczypospolitej. Bardzo cenne re­zultaty osiągnęła grupa historyków krakowskich, pracująca pod kierunkiem Celiny Babińskiej. Początkowo historycy ci nastawieni byli na ba­danie podstaw, zasięgu i nasilemia walki klasowej na wsi małopolskiej. Wkrótce jednak problematyka uległa poszerzeniu i objęła zagadnienia kształtowania się rynku wewnętrznego. Podstawowe znaczenie miała pod tym względem praca H. Madurowicz i A. Podrazy, Rejony gos­podarcze Małopolski zachodniej w drugiej połowie XVIII w. (Wrocław 1958). Spośród elementów kształtującego się wtedy rynku wewnętrznego zbadane zostały następujące kwestie: rola Krakowa jako centrum takiego rynku (M. Kulczykowski, M. Francič, Kraków jako ośrodek towarowy Małopolski zachodniej w drugiej połowie XVIII w., Warszawa 1963); rozwój produkcji towarowej na wsi (I. Rychlikowa, Studia nad towarową produkcją wielkiej własności w Malopolsce w latach 1764-1805, cz. l, Towarowa produkcja zbożowa, Wrocław 1966); ruch cen (H. Madurowicz-Urbańska, Ceny zboża w zachodniej Malopolsce, Warszawa 1963) oraz zasięg i możliwości rynku pracy (M. Francič, Ludzie luźni w osiemnastowiecznym Krakowie, Wrocław 1967). Jak dotąd badania te, nadal kontynuowane, nie zostały uwieńczone ujęciem syntetycznym ani też nie spotkały się z szerszą dyskusją.

Tymczasem badania przeprowadzane w innych ośrodkach nie miały ani tak zorganizowanego charakteru, ani nie objęły tylu zagadnień. Wśród prac o gospodarce wiejskiej większe znaczenie mają cytowane już po­przednio prace J. Topolskiego, B. Baranowskiego, W. Rusińskiego, Osady tzw. „olądrów” w dawnym woj. poznańskim, Kraków–Poznań 1939-1947 – jeśli chodzi o Wielkopolskę, I. Cackowskiego – dla Pomorza Gdańskiego. Stosunkowo słabiej badane były obszary wschodnie Rzeczypospolitej, niemniej pojawiły się prace o gospodarce wielkiej własności na tym obszarze: W. Serczyka, Gospodarstwo magnackie w woj. podolskim w drugiej połowie XVIII w. (Wrocław 1965) oraz wspomniana już praca B. Topolskiej; podjęta także została próba wskazania na ich powiązania z rynkiem ogólnokra­jowym w pracy Z. Guldona. Wreszcie przemianom gospodarczym na wsi śląskiej w okresie formowania się kapitalizmu po­święcił specjalną uwagę krąg historyków wokół Stefana Inglota we Wrocławiu. Ich badania koncentrowały się głównie wokół problemów organizacji produkcji i rozwoju sił wytwórczych. Przykładowo można się odwołać do S. Michalkiewicza, Gospodarka magnacka na Śląsku w drugiej połowie XVIII w. na przykładzie majątku Książ (Wrocław 1969), Z. Szkurłatowskiego, Stosunki społeczno-ekonomiczne w rolnictwie śląskim w latach 1750-1806 na przykładzie dóbr Luboradz (Wrocław 1974) czy L. Wiatrowskiego, Gospodarstwo wiej­skie w dobrach pszczyńskich od polowy XVII do początku XIX w. (Wro­cław 1965).

Badania nad rozwojem przemysłu i rzemiosła, a także ogólnej gospo­darki miejskiej objęły przede wszystkim Warszawę, Wielkopolskę i Po­morze. Pojawienie się i rozbudowa manufaktur w Polsce stały się przed­miotem studiów W. Kuli, który w« wspomnianych już Szkicach o manufakturach w Polsce w XVIII w., cz. 1-2 (Warszawa 1956) najpełniej przedstawił ten problem. Inni badacze, podejmujący tę problematykę, koncentrowali się zwykle na jednej z dziedzin produkcji przemysłowej, i to na ograniczonym obszarze. Przemysłem szklarskim zajęła się we wspomnianej pracy i innych studiach Z. Kamieńska. C. Łuczak przedstawił Przemysł spożywczy m. Poznania w XVIII w. (Poznań 1953), natomiast J. Wójtówicz analizował strukturę przemysłu Torunia w Studiach nad kształtowaniem się układu kapitalistycznego w Toruniu. Stosunki przemysłowe w Toruniu w XVIII w. (Toruń 1960). Historycy gdańscy skoncentrowali swą uwagę natomiast na przemyśle stoczniowym (S. Gierszewski, Elbląski przemyśl okrętowy w latach 1570-1815, Gdańsk 1961, Historia budownictwa okrętowego na Wybrzeżu Gdańskim, pod red. E. Cieślaka, Gdańsk 1972). Problem wzrastającego uprzemysłowienia wsi badał w Wielkopolsce M. Szczepaniak, Przemysł i rzemiosło wiejskie w Wielkopolsce w drugiej połowie XVIII w. (Poznań 1971), a dla Śląska Z. Kwaśny, Rozwój przemysłu w majątkach Schafigotschów w latach 1750-1850 (Wrocław 1961). Stosunkowo słabe zainte­resowanie budził ważny w momencie wykształcania się form kapitalisty­cznych przemysł włókienniczy; najważniejsze prace na ten temat to W. Rusińskiego, Tkactwo lniane na Śląsku do 1850 r. (Poznań 1949) oraz I. Turnau, Zmiany w polskiej produkcji włókienniczej XVIII w. (Wrocław 1970). Przemysł wojskowy doczekał się gruntownej rozprawy A. Zahorskiego, Uzbrojenie i przemysł zbrojeniowy w powstaniu kościuszkowskim (Warszawa 1957).

Badania nad rozwojem przemysłu hutniczego na Śląsku prowadził W. Długoborski (m. in. Ekonomika górnośląskiego hutnictwa w XVIII w., Katowice 1963). Papiernictwem tej dzielnicy zajęła się K. Maleczyńska (Dzieje starego papiernictwa śląskiego, Wro­cław 1963).

Ten pobieżny przegląd najważniejszych pozycji wskazuje, że mimo postępu badań wiele dziedzin leży jeszcze odłogiem. Bardzo słabo przed­stawiają się prace nad rzemiosłem drugiej połowy XVIII w. oraz nad handlem zewnętrznym. Wprawdzie w monografiach ważniejszych miast można znaleźć istotne uzupełnienia w tym zakresie; pojawiło się także wiele drobniejszych rozpraw i studiów. W sumie polska nauka historyczna nie dysponuje dotąd materiałem, który by pozwolił na rozwiązanie istot­nego dla czasów Oświecenia problemu, jak dalece posunęły się przemiany ekonomiczne w kraju. Zostawia to pole do dyskusji, na które już została zwrócona uwaga, w których obie strony dysponują tylko danymi przybliżonymi. Niemniej, jeżeli nawet w świetle dotych­czasowych badań okazuje się, że rola produkcji nakładczej i manufaktu­rowej nie była tak doniosła, jak wydawało się na Sesji Kołłątajowskiej, i nie nastąpiła wtedy zmiana charakteru stosunków produkcyjnych, to samo przechodzenie do nowych form nie może budzić wątpliwości. Kon­trowersyjne jest natomiast, czy należą one do rozwiniętego feudalizmu, czy też do okresu prekapitalistycznego.

Wiele z wymienionych powyżej studiów odnosi się także do dziejów struktury społecznej. Kwestie te budziły zresztą dość żywe dyskusje. Istotne znaczenie miała polemika wokół rozwarstwienia ludności wiejskiej w Polsce; na łamach „Kwartalnika Historycznego” i „Przeglądu Histo­rycznego” wypowiadali się w latach 1953-1955 W. Rusiński, H. Madurowicz, A. Podraża, J. Leskiewiczowa i S. Śreniowski. Chodziło przy tym właśnie o stopień zaawansowania stosunków kapitalistycznych – jak dalece przekształcenie w uwarstwieniu ludności chłopskiej odpowiadało procesom dokonującym się w dobie kapitalizmu. Szeroko rozwinięte zostały badania nad ruchami społecznymi na wsi i położeniem chłopów. Najpoważniejsze osiągnięcia w tej dziedzinie miała wspomniana grupa krakowskich historyków. Temu problemowi poświę­cone zostały w znacznej mierze Studia z dziejów wsi małopolskiej w dru­giej połowie XVIII w. pod red. C. Bobińskiej (Warszawa 1957), opór chłopski w dobrach ziemskich badał W. Urban (Poddani szla­checcy w województwie krakowskim w II połowie XVIII w. i ich opór anty feudalny, Wrocław 1958), sytuację chłopów w królewszczyznach na­świetliła A. Falniowska-Gradowska (Świadczenia poddanych na rzecz dworu w królewszczyznach województwa krakowskiego w dru­giej połowie XVIII w., Wrocław 1964). Dla Wielkopolski najważniejsze wyniki dały badania J. Topolskiego (Położenie i walka klasowa chłopów w XVIII w. w dobrach arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, War­szawa 1956). Tego okresu sięgają też cytowane poprzednio prace B. Baranowskiego o powstaniach chłopskich.

Wśród warstw społecznych największe zainteresowanie badawcze obu­dziła grupa ludności oscylująca między wsią a miastem – ludzie luźni. Podstawową pracę temu zagadnieniu poświęciła N. Assorodobraj: Początki klasy robotniczej. Problem rąk roboczych w przemyśle polskim epoki stanisławowskiej (Warszawa 1946, wyd. 2 –1966), przeprowadzając analizę ich użyteczności w produkcji przemysłowej. Do tego problemu wrócił we wspomnianej wyżej pracy M. Francič. Natomiast na rolę ludzi luźnych w gospodarce rolnej zwrócił uwagę J. Gierowski, Kartki z rodowodu biedoty wiejskiej (Warszawa 1951), zaś położenie prawne tej grupy badał S. Grodziski, Ludzie luźni (Kraków 1961).

O mieszczaństwie pisano sporo, zwłaszcza w monografiach poszcze­gólnych miast (Warszawy, Poznania, Wrocławia, Kalisza, Bytomia, Lub­lina, Gniezna, Gdańska i in.), jednak zabrakło gruntowniejszych badań, jak i dyskusji nad formowaniem się preburżuazji w Polsce tej doby Część historyków zajmuje bowiem stanowisko, że warstwa taka ukształ­towała się w Polsce właśnie w tym okresie, pozostali są zdania, że utrzy­mywało się dawne uwarstwienie mieszczaństwa i faktów jednostkowego wychodzenia poza istniejące podziały nie można uogólniać. Ażeby wyrobić sobie pogląd ma tę kwestię, najlepiej zwrócić się do wspomnianej syntezy T. Łepkowskiego czy też studium J. Koweckiego w Konfron­tacjach historycznych. Z ośrodków miejskich najdokładniej opracowana została Warszawa. Obok uogólniającego ujęcia A. Zahorskieo, Warszawa za Sasów i Stanisława Augusta (Warszawa 1970) na uwagę zasłu­gują badania demograficzne S. Szymkiewicza, Warszawa na prze­łomie XVIII i XIX w. w świetle pomiarów i spisów (Warszawa 1959) i B. Grochulskiej, Problem wzrostu ludności Warszawy w drugiej połowie XVIII wieku („Rocznik Warszawski”, 1966). Warunki życia co­dziennego ludności Warszawy znalazły odbicie w pracach L. T u r n a u, Odzież mieszczaństwa warszawskiego w XVIII wieku (Wrocław 1967) oraz wraz z A. Berdecką, Życie codzienne Warszawy wieku Oświe­cenia (Warszawa 1969). Dla innych obszarów bardziej uogólniający cha­rakter mają studia W. Ćwika, Miasta królewskie Lubelszczyzny w dru­giej połowie XVIII w. (Lublin 1968). Nowe światło na działalność Ko­misji Dobrego Porządku w miastach po pracach W. Smoleńskiego i I. Baranowskiego rzucił B. Tyszkiewicz, Działalność poz­nańskiej Komisji Dobrego Porządku, 1779-1784 (Poznań 1964). Udział mieszczan w życiu politycznym przedstawiła K. Zienkowska, Slawetni i urodzeni – Ruch polityczny mieszczaństwa w dobie Sejmu Czteroletniego (Warszawa 1976).

Stosunkowo obfita jest literatura dotycząca kwestii żydowskiej w epo­ce Oświecenia. Po W. Smoleńskim badał ją M. Bałaban, a ostat­nio ukazały się prace R. Mahlera, Żydzi w dawnej Polsce w świetle liczb. Struktura demograficzna i społeczno-ekonomiczna Żydów w Koro­nie w XVIII w. (w: Przeszłość demograficzna Polski, Materiały i studia, Warszawa 1967) i A. Eisenbacha, Status prawny ludności żydowskiej w Warszawie w końcu XVIII i na początku XIX w. („Biuletyn Żydow­skiego Instytutu Historii” 1961 nr 39); ogólniej problematykę tę przedsta­wił S. Łastik, Z dziejów Oświecenia żydowskiego. Ludzie i fakty (War­szawa 1961).

Zmiany w strukturze szlachty znalazły odbicie w badaniach poświęco­nych bądź całej tej warstwie, bądź niektórym jej reprezentantom. Uogól­niający charakter ma praca J. Jedlickiego, Klejnot i bariery społeczne Przeobrażenia szlachectwa polskiego w schyłkowym okresie feudalizmu (Warszawa 1968). Natomiast wytwarzaniu się szlachty nowego typu poświęcone są biografie K. Zienkowskiej, Jacek Jezierskit kasztelan łukowski (1722-1805). Z dziejów szlachty polskiej XVIII w. (Warszawa 1963) oraz A. Zahorskiego, Ignacy Wyssogota Zakrzewski, prezydent Warszawy (Warszawa 1963).

Jeśli chodzi o warunki bytowe społeczeństwa polskiego, to na uwagę zasługują badania nad zdrowotnością w Polsce Z. Kuchowicza, Wpływ odżywiania na stan zdrowotny społeczeństwa polskiego w XVIII wieku (Łódź 1966), jakkolwiek niektóre tezy tej pracy zostały zakwestio­nowane przez E. Rostworowskiego (KH 1969).

Obok przemian społeczno-gospodarczych formowanie się nowej orga­nizacji państwa budziło najżywsze zainteresowanie historyków. Liczne badania znacznie poszerzyły stan wiedzy o dokonywanych wtedy refor­mach i trudnościach, jakie napotykały. Pozostało jednak nie rozwiązane w pełni zagadnienie, jaką rolę odgrywała w tym procesie tradycja demokracji szlacheckiej: czy stanowiła ona tylko element hamujący przy two­rzeniu monarchii konstytucyjnej (jak to zakładał B. Leśnodorski na Sesji Kołłątajowskiej), czy też miała ułatwiać przekształcenie zanarchizowanego państwa oligarchów w rządną Oświeconą Rzeczpospolitą (jak przyjmował J. Gierowski na X Zjeździe Historyków Polskich).

W badaniach analitycznych problem ten odgrywał zresztą tylko wtór­ną rolę. Częściowo w polemice z dawniejszymi poglądami W. Konopczyńskiego wprowadzone zostały nowe ustalenia odnoszące się do pierwszego okresu reform za panowania Stanisława Augusta. Kilka studiów z tej dziedziny ogłosił J. Michalski (m. in. Plan Czartoryskich naprawy Rzeczypospolitej, KH 1956); próby reorganizacji organu dorad­czego króla przedstawiła M. Rymszyna, Gabinet Stanisława Augusta (Warszawa 1962). Natomiast Z. Radwański w Prawach kardynalnych w Polsce (Poznań 1952) zajął się genezą i charakterem tej ustawy zasadniczej, która, oparta na obcych gwarancjach, miała utrwalać system rzą­dów magnackich. Funkcjonowanie aparatu fiskalnego (problem niemal nie tykany od czasów pracy Rybarskiego) doczekało się badań ze strony G. Bałtruszajtys (m. in. Podział czynności komisarzy Ko­misji Skarbu Koronnego z roku 1776, RDSiG 1972) oraz M. Drozdowskiego, Podstawy finansowe działalności państwowej w Polsce 1764-1795. Działalność budżetowa Sejmu Rzeczypospolitej w czasach panowa­nia Stanisława Augusta Poniatowskiego (Warszawa 1975). Natomiast pra­ce J. Brody i Ł. Kurdybachy o kodeksie Zamoyskiego (1951) spotkały się z krytyką specjalistów i pozostawiają wciąż otwarty problem walk wewnętrznych w okresie między sejmem rozbiorowym a Wielkim, Stosunkowo najlepiej naświetlił go E. Rostworowski w pracy Spra­wa aukcji wojska na tle sytuacji politycznej przed Sejmem Czteroletnim (Warszawa 1957), jakkolwiek głównym przedmiotem jego badań były sprawy militarne. Funkcjonowaniem sejmu zajął się R. Łaszewski, polski w latach 1764-1793 (Warszawa 1973).

Bogatszy dorobek dotyczy doby Sejmu Wielkiego i powstania kościusz­kowskiego. Podstawowe znaczenie ma monografia B. Leśnodorskiego, Dzieło Sejmu Czteroletniego (Wrocław 1951). Badania nad działal­nością Sejmu Czteroletniego stanowiły punkt wyjścia dla jego uogólnień, dotyczących charakteru państwa polskiego w dobie Oświecenia, oraz dla szeregu dalszych studiów. Leśnodorski rozpatrywał Konstytucję 3 maja na szerokim tle europejskim; analizował także dokładnie postawę poszczególnych obozów i przygotowanie uchwał. Nowe spostrzeżenia, dotyczące zwłaszcza inspiratorskiej roli Stanisława Augusta, dorzucił póź­niej E. Rostworowski w zbiorze studiów Legendy i fakty XVIII w. (Warszawa 1963), w którym zresztą wprowadzał nowe naświetlenie także innych prób i pomysłów reformatorskich. Do kwestii tej E. Rostwo­rowski powrócił w popularnonaukowej książce Ostatni król Rzeczy­pospolitej. Geneza i upadek Konstytucji 3 maja (Warszawa 1966) – za­warta w niej próba obrony polityki Stanisława Augusta, przypominająca niektóre wypowiedzi szkoły krakowskiej, jest jednak bardzo dyskusyjna.

Zastrzeżenia obudziła natomiast praca J. Dihma, Sprawa konstytucji ekonomicznej z 1792 roku na tle wewnętrznej i zagranicznej sytuacji Pol­ski (Wrocław 1959; por. PH 1960-1962). Praktyką administracji tej doby zajął się A. Zahorski, Centralne instytucje policyjne w dobie rozbio­rów (Warszawa 1959). Polityczne kulisy walki o utrzymanie konstytucji przedstawił J. Łojek, Upadek Konstytucji 3 maja (Wrocław 1976).

Konfederacja targowicka – po W. Smoleńskim i C. Nankem – doczekała się nowego naświetlenia J. Wąsickiego, Konfederacja tar­gowicka i ostatni sejm Rzeczypospolitej z 1793 r. (Poznań 1952). Grun­towne badania nad zagadnieniami ustrojowymi w czasie powstania kościuszkowskiego przeprowadzili W. Bartel i J. Kowecki. Pierwszy z nich zajął się działalnością administracji i opracował Ustrój władz cy­wilnych powstania kościuszkowskiego (Wrocław 1959). J. Kowecki w monografiach Uniwersał połaniecki i sprawa jego realizacji (Warszawa 1957) oraz Pospolite ruszenie w powstaniu 1794 r. (Warszawa 1963) przed­stawił społeczne oddziaływanie powstania na tle podejmowanych reform. Elementy porównawcze w badaniach nad Uniwersałem połanieckim wpro­wadził J. Rutkowski, Uniwersał połaniecki w świetle europejskich reform rolnych XVIII w. (Poznań 1946).

Badania nad dziejami wojskowości i sztuki wojennej w okresie Oświe­cenia posunęły się stosunkowo słabo od czasu prac W. Konopczyńskiego, M. Kukieła, B. Pawłowskiego i W. Tokarza (którego studia zostały przypomniane w zbiorowym wydaniu Rozprawy i szkice, t. I-II, Warszawa 1959). Poza wspomnianą wyżej monografią E. Rostworowskiego, którego badania kontynuował dla okresu Sejmu Wielkiego L. Ratajczyk, Wojsko i obronność Rzeczypospolitej 1788-1792 (Warszawa 1975), na uwagę zasługują badania S. Herbsta nad dziejami powstania kościuszkowskiego, szczególnie Powstanie koś­ciuszkowskie a przełom sztuki wojennej u schyłku XVIII w. („Biuletyn WAP”, Seria Historyczna, nr 2, 1958). Ten stan badań znajduje także od­bicie w Zarysie dziejów wojskowości polskiej do roku 1864 (t. II, War­szawa 1966).

Nowe założenia metodologiczne, przede wszystkim postulat skoncen­trowania się na zjawiskach masowych, spowodowały, że znacznie osłabł nurt historii politycznej, dzielonej często na historię dyplomacji, stosun­ków międzynarodowych, militarną czy wreszcie konfliktów społeczno-ustrojowych. Większe zainteresowanie budził okres konfederacji barskiej. Ukazanie się tuż przed wojną okazałej monografii tego ruchu, pióra W. Konopczyńskiego, przesadnie potępianej później za rzekomą gloryfikację Baru, gdy w rzeczywistości zawierała wielostronną, rzadką w dawniejszej historiografii analizę strukturalną specyficznej instytucji szlacheckiej, nie zniechęciło historyków do podjęcia tego problemu. Zwłaszcza prace W. Szczygielskiego, Konfederacja barska w Wiel­kopolsce (Warszawa 1970) oraz J. Michalskiego, Schyłek konfedera­cji barskiej (Wrocław 1970) dzięki rzetelnemu wysiłkowi badawczemu pozwoliły na rewizję niektórych twierdzeń Konopczyńskiego. Także praca W. Serczyka, Koliszczyzna (Kraków 1968), rzuciła nowe światło na potężny ruch ludowy na Ukrainie, który odbił się na losach konfede­racji barskiej w jej wczesnym etapie. Nową próbę spojrzenia na rolę konfederacji barskiej przyniosła zwłaszcza poświęcona jej konferencja w Krakowie; materiały jej zostały opublikowane w zbiorze Przemiany tradycji barskiej pod red. Z. Stefanowskiej (Kraków 1972).

W zakresie stosunków międzynarodowych nie badanym dotychczas problemem stanowiska Polski wobec konfliktu austriacko-pruskiego zajął się J. Michalski, Polska wobec wojny o sukcesją bawarską (Wrocław 1966). Stosunki polsko-angielskie były przedmiotem badań W. Konop­czyńskiego, Polska a Anglia w XVIII w. („Pamiętnik Biblioteki Kór­nickiej” 1947), i Z. Libiszowskiej, która zebrała swe studia z tego zakresu w książce Życie polskie w Londynie w XVIII wieku (Warszawa 1972). Na tle tych badań powstała też jej praca Opinia polska wobec re­wolucji amerykańskiej w XVIII wieku (Łódź 1962), w której przedstawiła oddziaływanie wojny kolonii o niepodległość na społeczeństwo polskie i jego sympatie amerykańskie. Badania wzajemnych opinii objęły także stosunki polsko-francuskie. H. Rzadkowska opracowała Stosunek polskiej opinii publicznej do rewolucji francuskiej (Łódź 1948), zaś R. W. Wołoszyński w monografii Polska w opiniach Francuzów XVIII wieku Rulhière i jego współcześni (Warszawa 1964) podjął problem obrazu Polski w mentalności różnych narodów Europy; temat ten roz­winął potem na X Zjeździe Historyków Polskich. W jakiej mierze stara­no się wpłynąć na ten obraz, wskazuje praca J. Łojka, Polska inspi­racja prasowa w Holandii i Niemczech w czasach Stanisława Augusta (Warszawa 1969). Wreszcie spojrzenie na ówczesną (a także późniejszą) historiografię europejską i jej stosunek do upadku Rzeczypospolitej za­wiera doskonała praca M. Serejskiego, Europa a rozbiory Polski – Studium historiograficzne (Warszawa 1970).

Wracając do zagadnień polityki międzynarodowej trudno nie podkre­ślić słabego zainteresowania historyków układem stosunków między Pol­ską a jej sąsiadami. Do wyjątków należy praca J. Łojka, Misja Debolego w Petersburgu w latach 1787-1792 (Wrocław 1962). Niektóre tylko as­pekty działania dyplomatów polskich naświetla Życie polskie w Stambule w XVIII w. J. Reychmana (Warszawa 1959). W badaniach nad sto­sunkami polsko-pruskimi ostatnim słowem jest Fryderyk Wielki a Polska W. Konopczyńskiego (Poznań 1947), jeśli nie liczyć drobnych studiów J. Michalskiego i E. Rostworowskiego. W tej sytuacji wzrasta znaczenie badań obcych, nawet tendencyjnych, np, ogłoszonej przez amerykańskiego historyka H. H. Kaplana pracy o pierwszym rozbiorze (The First Partition oj Poland, New York 1962), uzupełniają­cego jak gdyby dawniejsze prace swego ziomka H. R. Lorda o drugim i trzecim rozbiorze, z których wydano ostatnio po polsku dzieło Drugi rozbiór Polski, Warszawa 1973.

Stosunkowo wiele publikacji odnosi się do powstania kościuszkowskiego. Wznowienia doczekały się prace W. Tokarza, Insurekcja war­szawska (Warszawa 1950), H. Mościckiego, Jakub Jasiński (Kraków 1948), A. Próchnika, Demokracja kościuszkowska (Warszawa 1948, 1964), które podkreślały rolę radykalnego nurtu w powstaniu. Ale i rewizjonistycznie wobec całego ruchu nastawiony A. Skałkowski, któ­ry nawet w Kościuszce dopatrywał się niebezpiecznego burzyciela ludu, mógł podjąć swój nurt interpretacyjny w Zagadnieniach kościuszkowskich (Poznań 1947). Jak wspomniano, zagadnienia militarne powstania badał S. Herbst, zbrojeniowe A. Zahorski, a prawnoustrojowe W. Bartel i J. Kowecki. Nowe światło na działalność lewicy powstańczej rzucił B. Leśnodorski w pracy Jakobini polscy. Karta z dziejów powstania 1794 (Warszawa 1960), w której dokonał analizy składu, celów i osiągnięć tego ugrupowania. W sposób popularny, ale uwzględniając wy­niki ostatnich badań, A. Zahorski przedstawił Warszawą w powstaniu kościuszkowskim (Warszawa 1967).

W zakresie zagadnień kulturalnych specjalna rola przypadła bada­niom nad dziejami oświaty. Unowocześnienie szkolnictwa i stworzenie Ko­misji Edukacji Narodowej stało się jednym z najistotniejszych elementów przemian doby Oświecenia. Po dawniejszej pracy S. Kota najpełniejszy obraz działalności Komisji dał historyk francuski A. Jobert w dziele ogłoszonym w 1941 r. po francusku i dopiero ostatnio opublikowanym po polsku (Komisja Edukacji Narodowej). Jubileusz Komisji Edukacji Narodowej przyczynił się do licznych publikacji, które jednak nie dopro­wadziły do nowego syntetyzującego ujęcia jej działalności. Wiele kwestii nie zostało jak dotąd bowiem dokładniej opracowanych. Dyskusyjny jest stan szkolnictwa przed 1773 r. Szkoły pijarskie nie doczekały się grun­townego opracowania, zaś sprawa poziomu szkół jezuickich po reformach z lat pięćdziesiątych XVIII w. jest przedmiotem dyskusji. Wzorowej monografii K. Mrozowskiej doczekała się natomiast Szkoła Rycerska Stanisława Augusta Poniatowskiego (1765-1794) (Wrocław 1961). Uni­wersytet Krakowski w dobie wielkiej reformy stał się przedmiotem ba­dań M. Chamcówny, która ich wyniki ogłosiła najpierw w dwu monografiach, a potem skrótowo w Dziejach Uniwersytetu Jagiellońskiego w latach 1765 - 1830 (t. II, cz. l, Kraków 1968). Najwięcej wątpliwości budzi sprawa szkolnictwa elementarnego, którego rozwój przybrał, jak się wydaje, mniejsze rozmiary, niż to dawniej zakładano. Praca T. Lubienieckiej, Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych (Warszawa 1960), dotyczy głównie działalności wydawniczej Towarzystwa. Także ważny problem zmiany charakteru grona nauczającego, który poruszyła K. Mrozowska w monografii Walka o nauczycieli świeckich w dobie Komi­sji Edukacji Narodowej na terenie Korony (Wrocław 1956), nie został do­tąd rozwiązany. Niektóre uogólnienia dotyczące nauczycieli jezuickich podważa gruntowna rozprawa J. Poplatka, Komisja Edukacji Naro­dowej. Udział byłych jezuitów w pracach Komisji Edukacji Narodowej (Kraków 1973).

Do poważniejszych osiągnięć badawczych należy publikacja I. Szybiak Szkolnictwo Komisji Edukacji Narodowej w Wielkim Księstwie Litewskim (Wrocław 1973), wprowadzająca nowatorskie spojrzenie za­równo na działalność Komisji na Litwie, jak i w całej Rzeczypospolitej. Na nowych badaniach został także oparty zbiór studiów Nowożytna myśl naukowa w szkołach Komisji Edukacji Narodowej pod red. I. Staszkiewicz-Jasiukowej (Wrocław 1973). Wśród obfitych publikacji popularnonaukowych z oddźwiękiem spotyka się książka B. Suchodolskiego, Komisja Edukacji Narodowej na tle roli oświaty w dziejowym rozwoju Polski (wyd. 2, Warszawa 1973), a także A. Woltanowskiego i R. Wołoszyńskiego, Komisja Edukacji Narodowej 1773-1794 (Warszawa 1973).

Na okres Oświecenia przypadł wzrost roli prasy jako środka oddzia­ływania na opinię publiczną. Zagadnienia te znalazły odbicie w licznych publikacjach dotyczących czy to działalności prasy w poszczególnych ośrodkach, czy też pewnych czasopism. t)o ważniejszych publikacji z tego zakresu należą: J. Łojka, Dziennikarze i prasa w Warszawie w XVIII wieku (Warszawa 1960) i tegoż „Gazeta Warszawska'' księdza Łuskiny (1774-1792) (Warszawa 1959); E. Aleksandrowskiej, „Zabawy przyjemne i pożyteczne” 1770-1777. Monografia bibliograficzna (Wrocław 1959); I. Homola-Dzikowskiej, „Pamiętnik Historyczno-Polityczny” Piotra Świtkowskiego 1782-1792 (Kraków 1960).

Historia literatury doby Oświecenia doczekała się wspomnianego opra­cowania M. Klimowicza, gdzie także obszerna bibliografia pomocni­cza. Wśród ważniejszych pozycji, wskazujących na przemiany dokonywające się w podejściu do problematyki tego okresu, na uwagę zasługują zbiór esejów T. Mikulskiego, Ze studiów nad Oświeceniem. Zagad­nienia i fakty (Wrocław 1956), charakterystyka klasycyzmu polskiego S. Pietraszki, Doktryna literacka polskiego klasycyzmu (Warszawa 1966) oraz omówienie kierunków i stylów XVIII w. w książce Z. Libery, Problemy polskiego Oświecenia. Kultura i styl (Warszawa 1969). Od­mienne spojrzenie na te kwestie można znaleźć także w pracy T. Krostkiewiczowej, Klasycyzm, sentymentalizm, rokoko (Warszawa 1975). Obszernych opracowań doczekała się ostatnio twórczość I. Krasickiego, S. Trembeckiego, F. Karpińskiego. W atmosferę życia literackiego dobrze wprowadza zbiór studiów R. Kalety, Oświeceni i sentymentalni (Wro­cław 1970) oraz Z. Libery, Życie literackie Warszawy w czasach Stanisława Augusta (Warszawa 1971).

Natomiast w zakresie badań nad teatrem tej doby do ważniejszych prac należą M. Klimowicza, Początki teatru stanisławowskiego 1765-1773 (Warszawa 1965) oraz K. Wierzbickiej, Życie teatralne w Warszawie za Stanisława Augusta (Warszawa 1949) i tejże autorki Sześć studiów o teatrze stanisławowskim (Wrocław 1967). Ukazała się także księga pamiątkowa Teatr Narodowy w dobie Oświecenia (Wrocław 1967) zawie­rająca materiały z sesji jubileuszowej.

Literatura polityczna czasów Oświecenia znalazła syntetyczne opraco­wanie w W. Konopczyńskiego, Polscy pisarze polityczni XVIII wieku (do Sejmu Czteroletniego) (Warszawa 1966, wyd. pośmiertne z uzu­pełnieniami E. Rostworowskiego). Ale dla Sejmu Czteroletniego i powstania kościuszkowskiego brak już podobnego opracowania, nawet do dziejów Kuźnicy Kołłątajowskiej trzeba było wznawiać dawną pracę W. Smoleńskiego (w Wyborze pism, Warszawa 1954). Działalność Hugona Kołłątaja była przedmiotem różnych badań i studiów. Z daw­niejszych publikacji pewną rolę odegrały szkice B. Leśnodorskiego w zbiorze Z dziejów polskiej myśli filozoficznej i społecznej (t. II, War­szawa 1956) i C. Bobińskiej, Szkice o ideologach polskiego Oświece­nia, Kołłątaj i Staszic (Wrocław 1952).

Z ostatnich pozycji można wskazać na dwie biografie Kołłątaja, o cha­rakterze zresztą popularnonaukowym, wydane w Warszawie w 1973 r. przez M. Lecha i Z. Machetę, oraz na monografię H. Hinza, Fi­lozofia Hugona Kołłątaja (Warszawa 1973). Natomiast twórczość i dzia­łalność Stanisława Staszica stała się przedmiotem badań B. Szackiej, która opublikowała rozprawę Teoria i utopia Stanisława Staszica (War­szawa 1965) oraz dwa popularne jego życiorysy (Warszawa 1962 i 1966).

Rozwój badań naukowych znalazł najlepsze omówienie w Dziejach nauki w t. II, gdzie obszerna bibliografia, oraz w t. IV, obejmującym biogramy uczonych opracowane przez L. Hajdukiewicza (Wrocław 1974). Nie tyle dziejów nauki, ile ideologii dotyczy gruntowna rozprawa A. F. Grabskiego, Myśl historyczna polskiego Oświecenia (Warsza­wa 1976).

Sztuce okresu Oświecenia poświęcony jest t. III Historii sztuki polskiej w zarysie pod red. T. Dobrowolskiego (Kraków 1965). Pod red. W. Tatarkiewicza ukazał się zbiór studiów Klasycyzm. Studia nad sztuką polską XVIII i XIX wieku (Wrocław 1968). Wśród monografii poszczególnych twórców można wyróżnić W. Tatarkiewicza, Domi­nik Merlini (Warszawa 1955); T. Jaroszewskiego, Chrystian Piotr Aigner, architekt warszawskiego klasycyzmu (Warszawa 1970); M. Kwiatkowskiego, Szymon Bogumił Zug, architekt polskiego Oświecenia (Warszawa 1971); K. Sroczyńskiej, Zygmunt Vogel, ry­sownik gabinetowy Stanisława Augusta (Warszawa 1969). O rozwoju ar­chitektury poza stolicą pionierską pracę ogłosiła Z. Kłębowska, Architektura pałacowa drugiej połowy XVIII wieku w Wielkopolsce (Poznań 1969). Na uwagę zasługuje również monografia W. Trzebińskiego, Działalność urbanistyczna magnatów i szlachty w Polsce w XVIII w. (Warszawa 1962). Muzyka doby Oświecenia została opracowana przez A. Nowak-Romanowicz, Muzyka polskiego Oświecenia i wczesne­go romantyzmu w zbiorze Z dziejów polskiej kultury muzycznej (t. H, Kraków 1966). Środowisko muzyczne stolicy przedstawił J. Prosnak, Kultura muzyczna Warszawy XVIII wieku (Kraków 1955).

Rozwój badań nad okresem Oświecenia wiązał się w znacznym stop­niu z ustawicznym poszerzaniem podstawy źródłowej. Ze względu



Pobieranie 421.77 Kb.

  1   2   3   4   5   6   7   8




©absta.pl 2020
wyślij wiadomość

    Strona główna