Samorząd szlachecki ziemi chełmskiej w strukturze parlamentarnej Rusi (województwa ruskiego) w XVI-XVIII w



Pobieranie 117.31 Kb.
Strona1/3
Data08.05.2016
Rozmiar117.31 Kb.
  1   2   3
Samorząd szlachecki ziemi chełmskiej w strukturze parlamentarnej Rusi

(województwa ruskiego) w XVI-XVIII w.
Przedrozbiorowa ziemia chełmska wchodziła w skład rozległego terytorium administracyjnego – województwa ruskiego, którego dawne granice znajdują się obecnie na styku trzech obszarów: Polski, Białorusi i Ukrainy. Jego obszar wielokrotnie na przestrzeni wieków ulegał zmianom, stąd precyzyjne wyznaczenie zasięgu geograficznego województwa przysparza badaczom tego zagadnienia wielu problemów1. Wewnętrznie dzieliło się ono na pięć ziem, przy czym interesująca nas ziemia chełmska, przez cały czas swego istnienia, zachowywała dużą niezależność administracyjną2.

Przedstawiciele województwa zajmowali „wysokie miejsca” w parlamencie polsko-litewskim. Wśród 34 wojewodów koronnych w 1569 r. i 37 w 1768 r., wojewoda ruski znajdował się na 15 miejscu, tuż za wojewodą inowrocławskim, a przed wołyńskim. Kasztelan chełmski zasiadał w grupie kasztelanów mniejszych na miejscu 16 (w 1768 r. – 15), za kasztelanem sanockim, a przed dobrzyńskim3.

W tej polityczno-administracyjnej przestrzeni, w różnym okresie, funkcjonowało kilka sejmików ziemskich – partykularnych i jeden wojewódzki, zwany również generałem ruskim. Rozwiązywały one problemy lokalnych społeczności, kontrolowały pobór podatków, organizowały wojsko, przeprowadzały elekcje urzędników ziemskich i posłów na sejm, a w XVII i XVIII w. wysyłały różnego rodzaju poselstwa i kreowały politykę zagraniczną. Najważniejszym wśród nich był wspomniany już generał ruski, sejmik wojewódzki w Wiszni (Sądowej Wiszni)4. Już w XV w. spod jego jurysdykcji uwolniła się ziemia chełmska, która organizowała swoje sejmiki w Chełmie lub w Krasnystawie, bardzo rzadko zaś w innych miejscach5. Z różnych względów ziemia halicka uzyskała ten przywilej dopiero w 1563 r.6 Był więc generał ruski, jak twierdzi Antoni Prochaska, sejmikiem nadrzędnym właściwie tylko dla 3 ziem: lwowskiej, przemyskiej i sanockiej. Co prawda posiadały one własne, partykularne sejmiki, jednak podjęte na nich uchwały zawsze potwierdzał sejmik generalny7.

W latach 1672-1698 na obszarze województwa ruskiego funkcjonował jeszcze jeden sejmik- podolski, na który zjeżdżała się szlachta z zajętych przez Turków wschodnich ziem Rzeczypospolitej. Dokumenty z nim związane były oblatowane w księgach właściwych dla miejsca jego zwoływania, tj. w latach 1672-1676 w Haliczu, a w latach 1677-1698 we Lwowie8.

Wypada w tym miejscu zauważyć, że poza chełmskim żaden z sejmików województwa ruskiego Rzeczypospolitej przedrozbiorowej nie doczekał się kompletnej monografii, dokumentującej jego organizację i funkcjonowanie9. W oparciu o pokaźny materiał źródłowy, wydany drukiem przez Antoniego Prochaskę i Wojciecha Hejnosza, do końca XX wieku powstały jedynie opracowania tematyczne, omawiające różnorodną problematykę.

Samorząd szlachecki, a ściślej sejmik (conventio), funkcjonował na obszarze Rusi Czerwonej już przed ostateczną recepcją prawa polskiego na tym obszarze w 1435 r. Pierwszy, poświadczony w źródłach sejmik generalny województwa ruskiego zebrał się pod koniec sierpnia 1434 r10. W tym samym mniej więcej okresie zwoływano również sejmiki partykularne. Na najstarszy odnotowany, w Sanoku, szlachta zjechała się już w 1430 r. (lwowski – 1464 r., przemyski – w 1465 r., halicki – 1435 r.)11. Swoją obecność na tych zebraniach zaznaczyli również chełmianie. Już w 1436 roku, oprócz szlachty ruskiej i podolskiej, zawiązali oni w Sądowej Wiszni wspólną konfederację, której celem była obrona świeżo nadanych Rusi praw politycznych12. Fragmenty nieokreślonych zjazdów szlachty chełmskiej z lat: 1430, 1438, 1440, 1443 i 1446, zostały opublikowane w pracy Adolfa Pawińskiego13. Jednak, za w pełni udokumentowany sejmik ziemi chełmskiej możemy dopiero uznać zjazd odbyty 24 lutego 1477 roku w Krasnymstawie14. W tym przypadku tematyka lokalna oraz uczestnicy obrad nie pozostawiają wątpliwości co do jego przeznaczenia. Data ta zamyka więc w przybliżeniu długi, ponad kilkudziesięcioletni okres kształtowania się sejmiku chełmskiego. Niewykluczone jednak, że posiada on znacznie starszy rodowód, na co zwrócił uwagę w swojej pracy Jerzy Ternes15. Najwcześniejsze wzmianki o sejmiku chełmskim w konstytucjach sejmowych pochodzą z 1496 roku16.

Trzeba przyznać, że chełmianie dość skrupulatnie strzegli swojej niezależności. Chociaż formalnie ziemia chełmska wchodziła w skład województwa ruskiego, to w rzeczywistości jednak funkcjonowała niemal jak osobna jednostka terytorialna. Niezawisłość tę wielokrotnie podkreślał sejmik chełmski, a jego uczestnicy pojawiali się na zjazdach generalnych w wyjątkowych sytuacjach, na przykład w czasach bezkrólewia kiedy zawiązywano konfederacje lub ustanawiano sądy generalne dla całego województwa17.

Miejsca, w których obradowały zebrania sejmikowe zostały ustalone w drodze praktyki. Zgodnie ze starym zwyczajem chełmianie obradowali w Chełmie. Tylko w wyjątkowych przypadkach szlachta obradowała w innym, dogodnym miejscu. Ze względu na bezpieczeństwo mieszkańców głównych miast ziemi, koło Chełma i Krasnegostawu organizowano zwłaszcza zjazdy o charakterze wojskowym18. Podmiejskie pola krasnostawskie były również miejscem, na których zawiązywano koła sejmikowe podczas pospolitego ruszenia szlachty ziemi chełmskiej19. Z innych przyczyn, które uniemożliwiły odbycie sejmiku w Chełmie, należy wymienić epidemię „morowego powietrza” w 1652 roku oraz bliżej nieokreślone „uroczystości świąt”, które „nie pozwalały sejmikować” w mieście w 1714 roku20.

Sesje sejmiku w Chełmie odbywały się w kościele farnym, a następnie w kościele księży pijarów, którego komfort wielokrotnie podkreślano w laudach21. Często na jego potrzeby przeznaczano fundusze pieniężne, zwłaszcza wtedy gdy istniała pilna potrzeba remontu lub odbudowy zniszczonej w wyniku pożaru świątyni. O ile w kościele konferowano dosyć wygodnie, to sam układ urbanistyczny Chełma nie sprzyjał sejmikującym. Szlachta skarżyła się zwłaszcza, „że nie masz gdzie się zjeżdżającym na sejmik stawać”22. Problem kwater skutecznie rozwiązano dopiero w połowie XVIII wieku, przez budowę tak zwanego „domu szlacheckiego” w pobliżu miejsca obrad23.

W sejmikach chełmskich uczestniczyła cała szlachta ziemi, zarówno utytułowana jak i nieposesjonacka. Rzadko jednak rejestrowano uczestników obrad. Ich przybliżoną liczbę możemy jednak z dużym prawdopodobieństwem określić za pomocą dokumentów wytworzonych przez kancelarię królewską. Jednym z ważniejszych jest „Instructuarium”, czyli instrukcja połączona z formularzem i terminarzem określającym adresatów i liczbę listów rozsyłanych przed każdym zjazdem do mieszkańców konkretnego powiatu, ziemi lub województwa. Na naszą uwagę zasługują głównie dwie takie instrukcje, które stosowano powszechnie w okresie panowania Jana Kazimierza Wazy24. Wymieniają one między innymi urzędników i mieszkańców ziemi chełmskiej do których te specyficzne zaproszenia były kierowane: „Do senatorów większych: do biskupa chełmskiego. Do senatorów mniejszych: do kasztelanów chełmskiego, lubaczowskiego. Do starostów dwa: chełmskiego i krasnostawskiego. Do urzędników: do podkomorzego, chorążego, cześnika, stolnika, sędziego, podsędka, pisarza, wojskiego. Dodaje się poza tym dla urodzonych cztery. Do szlachty powiatu chełmskiego 30, krasnostawskiego 24”25. Można zatem powiedzieć, że ta właśnie grupa 71 osób tworzyła podstawę obradujących i decydowała na sejmikach ziemi chełmskiej, stanowiąc jednocześnie od 20 do 25% wszystkich mieszkańców tej szlacheckiej społeczności26. Podobnie jak na innych tego typu zgromadzeniach w Rzeczypospolitej przedrozbiorowej jej wielkość nie przekraczała zazwyczaj stukilkudziesięciu osób, a bywało że okazywała się niewystarczająca do przewidzianego prawem przeprowadzenia obrad.

Właściwy obowiązek uczestniczenia w sesjach samorządu szlacheckiego spoczywał na „radach”, czyli senatorach duchownych i świeckich. Wyraźnie mówi o tym konstytucja sejmowa z 1510 roku27. Szczególną wagę przykładano do obecności członków senatu na sejmikach przedsejmowych28. Pomimo jednak apelów władcy zarówno wojewodowie jak i hierarchowie kościelni nie uczestniczyli w zebraniach szlachty nazbyt gorliwie, często posługując się na sejmiku zaufanymi stronnikami. Właściwie wojewodowie ruscy bywali na sejmikach generalnych tylko w momentach szczególnych, wymagających podjęcia ważnych decyzji determinujących losy województwa i zamieszkującej go ludności. Jerzy Jezłowiecki przewodził w 1574 r. sejmikowi we Lwowie, na którym zawiązano konfederację województwa ruskiego po niechlubnym wyjeździe Henryka Walezego z Rzeczypospolitej (18/19 czerwca 1574)29. W lokalnym konflikcie mieszkańców szlacheckich województwa w 1587 r. uczestniczył Stanisław Żółkiewski, ojciec słynnego hetmana. On też był jednym z głównych przeciwników postanowień zapadłych na sejmie konwokacyjnym po śmierci Stefana Batorego30. Przynajmniej raz w popisie (przegląd przygotowania wojskowego szlachty) uczestniczył w 1630 r. Stanisław Lubomirski31. Z kolei Stanisław Jan Jabłonowski, jako wojewoda ruski i najważniejszy senator województwa, podpisał w 1668 r. laudum po odbytym sejmiku, o co zresztą poprosiła go zebrana na nim szlachta nie potrafiąca wyłonić ze swego grona marszałka zjazdu32. Z tą samą mniej więcej częstotliwością w zjazdach sejmikowych uczestniczyli senatorzy duchowni. Arcybiskupi lwowscy: Stanisław Słomkowski i Jan Dymitr Solikowski wzięli udział we wspomnianych wyżej sejmikach w 1574 i 1587 r33. W 1648 r. nad losami ojczyzny po śmierci Władysława IV Wazy (19/20 maja) wspólnie z ziemianami województwa ruskiego debatował Mikołaj Krosnowski34.

Ziemia chełmska posiadała dwóch senatorów. Do tej grupy należeli biskupi chełmscy diecezji rzymskokatolickiej oraz kasztelanowie chełmscy mniejsi, zwani drążkowymi. Bezskutecznie o pełnoprawne uczestniczenie w sejmiku zabiegali biskupi uniccy. Działania te nie przyniosły jednak żadnego rezultatu, a wręcz przeciwnie – wywołały opór szlachty chełmskiej35. W przeciwieństwie do hierarchów kościelnych36 kasztelanowie chełmscy często zaszczycali swoją obecnością obrady sejmików. W burzliwym okresie XVII i XVIII wieku byli niemal stałymi uczestnikami zjazdów, czego nie można powiedzieć o okresie wcześniejszym. W latach 1649-1658 w sejmikach chełmskich uczestniczył Mikołaj Firlej Broniewski, początkowo jako podkomorzy czernihowski, a następnie od 1653 roku kasztelan chełmski37. Równie aktywnym działaczem samorządowym w latach 1692-1724 był Wojciech Mikołaj Olędzki. Brał udział w wielu misjach dyplomatycznych z polecenia sejmiku chełmskiego jako łowczy łukowski do 1701 roku, a w latach 1701-1717 starosta szmeltyński. Kasztelanem chełmskim został 5 grudnia 1717 roku38. Sprzeciwiał się obecności wojsk rosyjskich i saskich na obszarze Rzeczypospolitej, domagając się ich niezwłocznego usunięcia39. Znanym przywódcą kalwinów lubelskich był Zbigniew Gorajski, kasztelan chełmski w latach 1641-165340. Działalność polityczną rozpoczął w 1628 roku na sejmiku lubelskim i niemal stale aż do 1641 roku był posłem na sejm z tego województwa. Znany z nieprzejednanego stosunku do Kozaków pozostawał w bliskich kontaktach z księciem Jeremim Wiśniowieckim. Wybitnym parlamentarzystą i zarazem osobą czynną w życiu publicznym był także Jan Franciszek Lubowiecki, kasztelan chełmski w latach 1659-166141.

Do najliczniejszej grupy, która regularnie pojawiała się na sejmikach należeli: urzędnicy i rycerstwo ziemi chełmskiej. Dla wielu rodzin i rodów spośród chełmian, uczestnictwo w pracach samorządu należało wręcz do uświęconej tradycji. Również sejmikujący, którzy posiadali zaufanie do przodków tych działaczy, chętnie powierzali ich potomkom różne ważne funkcje w aparacie samorządowym szlachty. We wczesnym okresie funkcjonowania sejmików chełmskich ich stałymi uczestnikami byli: w latach 1593-1610 – Paweł Orzechowski, podkomorzy chełmski, a w latach 1593-1600 – Mikołaj Uhrowiecki, starosta chełmski42. Począwszy od drugiej połowy XVII w. stale udział w sejmikach brali: Mogielniccy, Potoccy, Rudniccy, Sapiehowie, Sługoccy, Węgleńscy, Zamoyscy i Zawadzcy. Prawdziwym rekordzistą oraz tytanem pracy na szczeblu samorządowym jak i parlamentarnym był Jan Karol Romanowski, w latach 1656-1660 cześnik chełmski, 1660-1663 podstarości krasnostawski i podsędek chełmski, 1662-1676 chorąży chełmski, 1676-1694 podkomorzy chełmski43. Wziął udział w co najmniej 42 sejmikach chełmskich, odbytych w latach 1653-1684. Przynajmniej w 29 zjazdach sejmikowych szlachty chełmskiej uczestniczył Marcin Borzęcki, a w 24 – Andrzej Wiśniowski, pisarz grodzki chełmski, podstarości i sędzia grodzki chełmski, podsędek chełmski, a w latach 1673-1681 sędzia chełmski44. W mniejszym stopniu swoją aktywność na sejmiku wykazali także: w latach 1657-1672 Marcin Orchowski, podstoli chełmski, 1677-1716 Tomasz Jan Romanowski, chorąży a następnie podkomorzy chełmski i 1682-1714 Maciej Kunicki, łowczy żydaczowski i chełmski45.

Stałymi uczestnikami obrad sejmików chełmskich byli także urzędnicy „ziem właściwych” województwa ruskiego. Marszałkiem sejmiku elekcyjnego poborcy w 1619 r. oraz posłem na sejm w 1627 r. był Jan Bądzyński, miecznik wołyński46. Stanisław Daniłowicz, starosta czerwonogrodzki, reprezentował ziemię chełmską na sejmie w 1626 r47. W 1641 r. sejmikowi przedsejmowemu przewodniczył Mikołaj Moyski, pisarz ziemski halicki48. Kilkakrotnie w latach 1689-1691 obradom sejmikowym chełmian przewodniczył także Dominik Kazimierz Gołuchowski, podczaszy mielnicki i starosta czerwonogrodzki49. Regularnie w pracach zgromadzeń szlacheckich uczestniczyli w latach 1707-1710: Tomasz Andrzejowski Ditiuk, podczaszy latyczowski oraz Adam Bąkowski, stolnik latyczowski50. W latach 1713-1716 ważne funkcje z polecenia sejmiku chełmskiego pełnił Antoni Bieniecki, podczaszy trembowelski51. W końcu XVII i na początku XVIII wieku do znanych sejmikującym w Chełmie osób należeli również łowczowie żydaczowscy: Aleksander Mogilnicki oraz Zygmunt Węgleński52. Aktywny udział w pracach samorządu chełmskiego brali urzędnicy województwa czernihowskiego: Jan Drzewiecki, cześnik (1709), Mikołaj Firlej Broniewski, podkomorzy, a w latach 1653-1658 kasztelan chełmski (1649-1656) i Jan Wieszczycki, miecznik (1670-1694)53. Z sąsiadującego z ziemią chełmską województwa bełskiego na sejmikach w Chełmie bywali wielokrotnie: Marcin Borzęcki, wojski bełski i kijowski (1652-1680), Adam Czarnołoski, wojski buski (1662-1665) i Krzysztof Przanowski, sędzia buski, a w latach 1663-1671 pisarz grodzki chełmski (1656-1684)54. Począwszy od końca lat sześćdziesiątych XVII wieku swoją obecność zaznaczyli na nim również urzędnicy posiadający stanowiska w Inflantach. Uczestnikiem sejmiku chełmskiego w 1668 roku był Jan Kazimierz Czyż, podstoli wendeński, a w latach 1707-1716 aktywnie działał na jego forum Franciszek Węgleński, chorąży parnawski, w latach 1732-1742 sędzia ziemski chełmski, 1745-1750 podkomorzy chełmski55. Nie jest jednak pewne czy były to osoby wywodzące się rodem z Inflant, zwłaszcza że brzmienie tych nazwisk wskazuje na miejscowe pochodzenie. Ich pobyt na sejmikach chełmskich wynikał raczej z modnej począwszy od lat dwudziestych XVII wieku mobilności migracyjnej szlachty z Inflant i Kurlandii. Zrównanie w prawach ze szlachtą polsko-litewsko-ruską otworzyło także możliwości pełnienia funkcji w aparacie administracyjnym mieszkańcom innych obszarów Rzeczypospolitej, a czysto tytularne urzędy inflanckie, jak uważa Almut Bues, były chętnie nadawane królewskim poplecznikom56.

Bliskie kontakty szlachty z sąsiednimi województwami stwarzały również chełmianom okazję do pracy na innych niż rodzime forum sejmikowe. Mikołaj Siennicki, podkomorzy chełmski, i Stanisław Orzechowski, chorąży chełmski, wraz ze szlachtą ruską zawiązali w 1572 r. konfederację województw ruskiego i podolskiego57. Przy powołaniu generalnych sądów wojewódzkich województwa ruskiego we Lwowie w 1575 r. obecni byli: Mikołaj Łysakowski, kasztelan chełmski, i Jan Mniszek, starosta krasnostawski58. Mikołaj Daniłowicz, podkomorzy chełmski, przewodniczył generałowi ruskiemu w 1644 r., a w 1645 r. został przez ten zjazd wybrany posłem na sejm59. Obradami w Wiszni kierował także w 1655 r. Jan Wojakowski, łowczy chełmski60.

Nieco mniejszą aktywnością urzędnicy ziemi chełmskiej wykazywali się również na forum sejmiku województwa lubelskiego. W 1641, 1645, dwukrotnie w 1647 i 1659 r. głownie zjazdom przedsejmowym i relacyjnym szlachty lubelskiej przewodniczył Adam Pszonka, chorąży chełmski61. Marszałkiem pięciu sejmików lubelskich (1660, 1661, 2 x 1662, 1665) był Zbigniew Sługocki, podsędek, następnie sędzia ziemski chełmski i podstarości grodzki lubelski62. W 1665 r. Sługocki był także administratorem podatku czopowego województwa lubelskiego63. Z kolei Franciszek Stoiński, sędzia grodzki lubelski i zarazem wojski krasnostawski przewodniczył trzykrotnie forum lublinian w 1665, 1671 i 1673 r64.

W obradach sejmików mogli także wziąć i brali udział przedstawiciele kapituły katedralnej chełmskiej oraz inni duchowni. W drugiej połowie XVII w. często bywał na nich wójt Zamościa i profesor Akademii Zamojskiej Bazyli Rudomicz. W 1661 roku uczestniczył on w sesji samorządu chełmskiego wespół z mieszczaninem Jakubem Wentonem, burmistrzem Zamościa65. Z polecenia Rudomicza na sejmikach chełmskich bywali wyznaczeni przez niego księża: w 1661 roku Antoni Betuski i Cyryl Abramowicz, a w 1664 roku Jan Sieprawski oraz Jan Paprocki66. W latach 1670-1671 uczestniczył w nich, zastępując rektora Akademii, ksiądz Jan Budzyński, profesor tej uczelni67. Lauda sejmikowe tylko w niewielu miejscach informują nas o obecności na sejmikach chełmskich ordynatów zamojskich. Kilkakrotnie różne funkcje z jego poruczenia pełnił na początku XVIII wieku Tomasz Józef Zamoyski, V ordynat68.

Sesje samorządowe szlachty ruskiej nie różniły się w zasadniczy sposób od innych tego typu zgromadzeń, zwoływanych na obszarze Rzeczypospolitej przedrozbiorowej. Większość badaczy uważa, że oprócz sejmików które posiadały ściśle określone nazwy i przeznaczenie, występowała cała grupa zjazdów bezimiennych. Ich właściwa klasyfikacja jest zatem możliwa jedynie po prześledzeniu toku obrad i rozpatrywanych na nich w danym dniu kwestii.

Do najważniejszych, jak się wydaje, należały sejmiki przedsejmowe (poselskie). To na nich zapadały decyzje dotyczące kształtu polityki wewnętrznej i zagranicznej państwa. Oprócz wyłaniania delegacji poselskich, które reprezentowały macierzysty okręg wyborczy na sejmach Rzeczypospolitej, sejmikujący wyrażali także własne poglądy i opinie w spisanych w tym celu instrukcjach poselskich. Terminy i procedurę organizowania sejmików przedsejmowych szczegółowo regulowały stosowne konstytucje69.

Chełmianie, podobnie zresztą jak cała szlachta ruska, respektowali zalecenia królewskie, a z małymi wyjątkami zjazdy przedsejmowe odbywały się zawsze w wyznaczonych terminach. W drugiej połowie XVII wieku tylko dwa razy doszło do naruszenia tej zasady. W 1667 roku sejmik poprzedzający sejm zwyczajny, marcowo-kwietniowy zebrał się 6 lutego, chociaż monarcha wyznaczył datę jego rozpoczęcia na 7 lutego70. W podobnych okolicznościach sejmik, którego datę ustalono na 27 kwietnia 1672 roku, rozpoczął obrady z jednodniowym wyprzedzeniem – 26 kwietnia71. W obu wymienionych wypadkach w dokumentacji wytworzonej na tych sejmikach nie zamieszczono żadnej wzmianki o okolicznościach zmiany terminów obrad. W okresie bezkrólewia sejmiki przedsejmowe zwoływał prymas (interrex) lub najstarsi rangą miejscowi dostojnicy72. W ten sposób aranżowano sejmiki przed sejmem konwokacyjnym i elekcyjnym. Szczególną specyfiką odznaczały się zwłaszcza sejmiki poprzedzające sejmy elekcyjne. Formalnie nie dokonywały one wyboru posłów, ponieważ w elekcji władcy mógł wziąć udział każdy do tego uprawniony. Ponadto dwukrotnie w drugiej połowie XVII wieku: w 1669 i 1674 roku, zjazdy szlachty chełmskiej przed sejmem elekcyjnym były zarazem sejmikami relacyjnymi po skończonym sejmie konwokacyjnym, chociaż w obu przypadkach uniwersały określały inne terminy ich zwołania73.

Obok przedsejmowych, zjazdy relacyjne (sejmiki posejmowe) należały do najściślej powiązanych z sejmem zgromadzeń samorządowych szlachty. Formalnie powstały pod koniec XVI wieku. Opublikowana w 1589 roku konstytucja sejmowa zalecała łączenie sejmików posejmowych z sejmikami deputackimi. W praktyce były to pierwsze, przypadające po zakończonym sejmie zjazdy szlacheckie74. Właściwe sejmiki posejmowe pojawiły się w Koronie w 1591 roku75. Każdorazowo decyzję o ich zwołaniu podejmowano na sejmie, nawet jeśli ten został zerwany lub rozszedł się nie uchwalając żadnych ustaw76. W ziemi chełmskiej sejmiki te odbywały się w przedziale 1-10 tygodni po zakończeniu obrad sejmowych. Zdarzało się, że organizowano je powtórne, zawsze z powodu braku drukowanych konstytucji, z treścią których zapoznawali się uczestnicy obrad. Najważniejszym punktem obrad zjazdów posejmowych było wysłuchanie i ustosunkowanie się sejmikujących do propozycji sejmów, zawartych w konstytucjach sejmowych. Prezentacji podjętych decyzji dokonywali posłowie ziemscy. Oni też składali wyjaśnienia z własnej działalności w parlamencie i osobistego zaangażowania w popieraniu spraw lokalnych. Następnie zebrani podejmowali stosowne decyzje, które pozostawały w zgodzie lub ignorowały ustalenia poczynione w trakcie trwania sejmu.

Z szesnastowieczną próbą reformy sądownictwa królewskiego w Rzeczypospolitej przedrozbiorowej łączy się genezę sejmiku deputackiego. Pierwsze, tak zwane sądy ostatniej instancji (ultimae instantiae), zostały utworzone w 1563 roku77. Podobne, powstałe z inicjatywy szlachty, działały w czasie bezkrólewi: 1572-1573 i 1574-1576 roku. W Małopolsce działał łącznie jeden sąd dla województw: lubelskiego, sandomierskiego i podlaskiego. Początkowo sędziowie obradowali w Sandomierzu, później również na zmianę w Lublinie. Zasady funkcjonowania sądu małopolskiego legły u podstaw organizacji w 1578 roku – Trybunału Koronnego78. Analogiczny Trybunał Litewski powstał w 1581 roku. W celu sprawnego wyboru sędziów, określanych w laudach – deputatami, już od 1579 roku działały na obszarze państwa polskiego specjalnie do tego celu wyznaczone sejmiki „electionis deputata”. Zbierały się one z mocy prawa, bez uniwersału królewskiego. Dość częstym przedmiotem obrad w XVII wieku na forum sejmiku deputackiego w ziemi chełmskiej była sprawa ksiąg grodzkich i ziemskich. Praktycznie zajmowano się nimi przez niemal dwadzieścia lat, od 1665 do 1684 roku79. Ze względu na fiskalny charakter tej grupy zgromadzeń samorządowych, chełmianie podejmowali również decyzje w kwestiach udzielania zwolnień (libertacji) osobom fizycznym, a zwłaszcza zakonom oraz powoływali sędziów do sądzenia zalegających z zapłatą podatków (retentorów)80.

Sejmiki ziemskie wyłaniały także deputatów-komisarzy do Trybunału Skarbowego w Radomiu. Powstał on w 1613 roku, by sprawować sądownictwo w sprawach skarbowych. Głównym przedmiotem obrad Trybunału Radomskiego było rozpatrywanie skarg na poborców i dzierżawców dochodów. Począwszy od drugiej połowy XVII wieku roztrząsał skargi o zaległy żołd, o brak awansu, o niesłuszną degradację i rabunki wojskowe81. Funkcjonariuszy wybranych na tych sejmikach nazywano komisarzami, a same sejmiki – komisarskimi82. Kilkakrotnie w ziemi chełmskiej sejmiki komisarskie łączono z deputackimi83. Dlatego zapewne sejmikujący posługiwali się zamiennie obiema formami, często nazywając komisarzy – deputatami84.

W drugiej połowie XVII wieku pojawiły się w Rzeczypospolitej sejmiki gospodarskie, na których poruszano wyłącznie problemy lokalne. Posiadają one jednak znacznie starszy rodowód, bo podwaliny pod ich funkcjonowanie położono już na dwóch sejmach w 1613 roku85. Pierwszy, odnotowany w źródłach sejmik gospodarski ziemi chełmskiej zebrał się 13 września 1660 roku86. Regularnie zwoływano je począwszy od końca lat osiemdziesiątych XVII wieku, w odstępie jednego dnia po zakończonych sejmikach deputackich.

Wyboru urzędników ziemskich na wakujące urzędy: podkomorzego, sędziego, podsędka i pisarza dokonywano na specjalnie do tego celu przeznaczonych sejmikach elekcyjnych. Zazwyczaj zwoływał je monarcha, wojewoda lub kasztelan. Odbywały się one raczej rzadko i nie miały stałego terminu obrad. W ziemi chełmskiej zjazdy elekcyjne zwoływał wojewoda ruski. Oprócz wyboru urzędników ziemskich, chełmianie organizowali zjazdy elekcyjne, które wyłaniały dzierżawców (arendarzy) podatków. Taki właśnie sejmik, na którym wybrano „arendarza czopowego” zwołano w 1649 roku87. Poza nielicznymi wypadkami ograniczały się one wyłącznie do elekcji czterech kandydatów, z których następnie król desygnował jednego, zwykle pierwszego, na urząd. Elekcje urzędników wykorzystywano niekiedy do wyboru sędziów do sądzenia retentorów88.

Zjazdy wojskowe: popisy, zwane również okazowaniami oraz sejmiki podczas pospolitego ruszenia organizowano by sprawdzić właściwe uzbrojenie i wojskowe wyszkolenie szlachty. Oprócz czysto militarnego charakteru, popisy stanowiły okazję do sporządzenia ewidencji ludzi i środków transportu (koni), która była podstawą do wypłaty żołdu89. Zasady ich organizowania regulowała konstytucja sejmowa z 1562-1563 roku90. Odrzucając całkowicie militarny charakter popisów, Wojciech Kriegseisen uważa, że były one w drugiej połowie XVII i na początku XVIII wieku dogodną formą nacisku na źródło zagrożenia, szczególnie wtedy, kiedy była nim władza centralna. Jako narzędzie szantażu, częściej organizowano je w okresach walk wewnętrznych, niż w latach stabilizacji91. W ziemi chełmskiej faktyczny zjazd wojskowy szlachty zwołano w 1649 r. Z powodu nieobecności kasztelana, w jego zastępstwie spis ludzi i wyposażenia przeprowadzili: chorąży oraz pisarz ziemski chełmski92. Pozostałe, które organizowano jeszcze do 1675 roku, zajmowały się głównie wyborem dowódców wojskowych, omówieniem aktualnej sytuacji politycznej w kraju oraz zwolnieniami (libertacjami) z obowiązku obrony państwa. Popisy całkowicie zanikły w drugiej połowie lat siedemdziesiątych XVII wieku. W ich zastępstwie coraz częściej chełmianie organizowali sejmiki podczas pospolitego ruszenia. Do 1717 roku stanowiły forum, na którym przygotowywano przemarsz wojsk oraz pociągano do odpowiedzialności osoby uchylające się od służby wojskowej, wybierając w tym celu sędziów wojskowych93.

W przeciwieństwie do innych zgromadzeń, sejmiki nadzwyczajne były organizowane w wyjątkowych sytuacjach i w ściśle określonym celu. Rozpatrywały one tylko te kwestie, dla których zostały zwołane, a treść obrad w głównej mierze zależała od geograficznego położenia obszaru sejmikowego. Inicjatorem ich zwołania był król lub sama szlachta. Tylko w 1656 roku chełmianie zebrali się na sejmiku nadzwyczajnym, który poprzedził uniwersał wojewody ruskiego94. Znacznie częściej inicjatywa zwołania tego typu sejmików należała do monarchy. Posługiwał się nimi zwłaszcza Jan III Sobieski i wówczas główną tematykę obrad stanowiły kwestie około wojskowe95. Rzadziej zwoływano je w okresie stabilizacji politycznej w państwie. Począwszy od 1700 roku sejmiki nadzwyczajne były organizowane przez samych chełmian. Dostępne z tego okresu lauda informują nas o tragicznej sytuacji ziemi chełmskiej, która w czasie wojny północnej stanowiła teren zmagań militarnych i przemieszczania się wojsk. Nakładane z tego tytułu kontrybucje wojenne, przekraczające niekiedy możliwości finansowe płatników, oraz sposoby ich złagodzenia zdominowały obrady wszystkich chełmskich zjazdów nadzwyczajnych w latach 1707-171596.



Pobieranie 117.31 Kb.

  1   2   3




©absta.pl 2020
wyślij wiadomość

    Strona główna