Sawanny tropikalne



Pobieranie 28.98 Kb.
Data06.05.2016
Rozmiar28.98 Kb.
SAWANNY TROPIKALNE
Sawanny wytwarzają dużo pożywienia roślinnego, więc mogą utrzymać wielką różnorodność zwierząt roślinożernych oraz żywiących się nimi drapieżców. Na ile ten potencjał zostanie wykorzystany, zależy od tego, jak bogatym materiałem faunistycznym dysponuje dany ląd. Sawanny najbogatszej Afryki ukazują, czym może być życie zwierzęce tego biomu. Najbardziej rzucają się w oczy kopytne — największe ssaki roślinożerne. Spośród nich na pierwszy plan wysuwają się antylopy, ponieważ są bardzo liczne i niezwykle różnorodne: rozmaite gazele, impala, gnu, różne bawoły. Największe — elandy — są prawie rozmiarów żubra, najmniejsza antylopa — karłowata suni jest niewiele większa od zająca. Pospolite są wielkie bawoły afrykańskie. Żyrafy wyróżniają się niezwykłą sylwetką. Ze stadami antylop często mieszają się tabuny zebr, a niekiedy także strusie. Nosorożce żyją pojedynczo albo w małych grupach, po dwa, po cztery. Zróżnicowane pod względem typów są stada słoni. Samice trzymają się w rozszerzonych grupach rodzinnych, liczących około dwudziestu sztuk, złożonych z najstarszej — przewodniczki oraz jej córek, wnuczek i prawnucząt. Młode samce tworzą stadka kawalerskie, a najsilniejsze stare samce żyją samotnie. Bogactwu roślinożerców odpowiada różnorodność polujących na nie drapieżców. Lew jest jedynym przykładem wielkiego drapieżcy żyjącego stadnie. Samotnie polują na mniejszą zdobycz lamparty i gepardy. Mniejszymi drapieżnikami są także hieny i likaony. Te jednak tworzą spore stada i polują zespołowo, więc mogą zabić i zebrę, i dużą antylopę.

Ważnym ogniwem życia sawanny są termity. Ich budowle widuje się nader często, więc są także zwierzęta wyspecjalizowane w żywieniu się termitami: łuskowce, podobne do olbrzymich szyszek, i mrównik. Tego ostatniego w językach wszystkich kolonizatorów nazwano „prosię ziemne” i ta nazwa rzeczywiście dobrze go określa. Jedne i drugie mają potężne pazury do rozkopywania termitier, a w bezzębnym pysku długi, lepki język do zbierania termitów. W cieniu wielkich roślinożerców żyją na sawannie olbrzymie ilości bardzo różnorodnych gryzoni oraz parę zajęcy. Wszystkie one żywią wielu drobniejszych drapieżców. Koty reprezentuje serwal i kot nubijski. Żyją tu szakale, rozmaite wiwery, jak cyweta i parę mangust. Wreszcie, występują na sawannie małpy, które znaczną część życia, w każdym razie cały czas żerowania, spędzają na ziemi. Zarówno mniejsze koczkodany, jak większe pawiany szukają na drzewach tylko noclegu i bezpieczeństwa przed drapieżnikami. Ich tryb życia przypomina nam, że nieco podobnie, na tej samej sawannie, w trakcie stawania się ludźmi żyli nasi przodkowie.

Ptactwo sawanny to różne kurowate: przepiórki, perliczki, frankoliny. Spotyka się wielkie, długonogie dropie, które trybem życia przypominają strusia, ale zachowały zdolność lotu. Na parasolowatych akacjach wiszą gniazda wikłaczy, małych, grubodziobych ptaszków o bajecznie kolorowym upierzeniu. Niektóre budują wspólnie olbrzymie gniazdo wielkości kopy siana i w nim osobne mieszkanie dla każdej pary. Z ptaków drapieżnych najliczniej reprezentowane są różne gatunki sępów. Przy tak licznych populacjach kopytnych i drapieżców sępom nigdy nie braknie padliny.

Wiele gadów doskonale tu prosperuje. Żółwie korzystają z pokarmu roślinnego, jaszczurki polegają głównie na obfitości owadów, węże — często jadowite — opierają swój byt na licznych gryzoniach. Taki obraz życia na sawannie zawdzięczamy temu, że fauna Afryki nie przeszła wielkich wstrząsów. Nie zdarzył się tu napływ obcych zwierząt i ginięcie rodzimych, jak to było pod koniec pliocenu w Ameryce Południowej. Nie było katastrofalnego wpływu najgroźniejszego drapieżnika — człowieka, ponieważ w Afryce dopiero stawał się człowiekiem i zagrożenie z jego strony wzrastało stopniowo. Zwierzęta miały zatem czas ewolucyjnie dotrzymać mu kroku. Nauczyły się żyć w obecności człowieka, tak jak w obecności lwów i lampartów. Do Ameryki Południowej i do Australii przybył już człowiek — łowca, wobec którego zwierzęta były całkowicie bezbronne, gdyż nie miały odpowiednich nawyków czujności, ucieczki, obrony. Dlatego dziś na sawannach Australii nie pasie się kilka gatunków „nosorożców workowatych” ani kangurów olbrzymich wielkości krowy. Nie poluje tam lew workowaty, nie biega emu olbrzymie. To wszystko zostało wytępione przez ludzi wiele tysięcy lat przed przybyciem Europejczyków.



AFRYKA. SAWANNY TROPIKALNE.

Zwierzęcymi symbolami Afryki są lwy, żyrafy, zebry, a przede wszystkim — słonie. Wszystkie te zwierzęta żyją przede wszystkim na sawannach i warunki sawannowe kształtują ich życie. Z drugiej zaś strony, to zwierzęta, a zwłaszcza słonie, kształtują oblicze roślinności, przekształcając suche lasy podrównikowe w sawanny i nie pozwalając im na powrót się zalesić. Czasem prowadzi to do dylematów służb ochrony przyrody, gdy na terenach zadrzewionych pojawia się populacja słoni (o co nietrudno, gdyż po wielu latach eksterminacji słoni, objęto je ochroną i obecnie ich liczebność wzrasta), ponieważ tam, gdzie jest dużo wielkich roślinożerców, nie może być dużo drzew. Kierunek ewolucji roślin wpływa na kierunek ewolucji roślinożerców (i pośrednio polujących na roślinożerców drapieżców) i na odwrót. Taki proces nazywa się koewolucją. Jeszcze w trzeciorzędzie większość roślinożerców odżywiała się ziołoroślami, przystosowania do takiego pokarmu można znaleźć w skamieniałościach przodków koni. Później jednak pojawiły się rośliny, które nie drewnieją, nie wydają energii na tworzenie kolców, trucizn i innych zabezpieczeń przed zjadaniem, tylko pozwalają się spasać, błyskawicznie odrastając i zajmując tereny, na których wygryziono inne rośliny. Takimi roślinami są młode ewolucyjnie trawy. Im więcej było roślinożerców, tym większe obszary zajmowały trawy. Im więcej było łatwych do zjedzenia traw, tym więcej przybywało roślinożerców. W ciągu niedługiego geologicznie czasu znaczne obszary Ziemi pokryły się formacjami trawiastymi, a wśród roślinożerców najliczniejszą grupą stali się trawożercy. Nadmierny jednak wypas — czynnik związany z człowiekiem i bydłem, które wciąż w Czarnej Afryce jest miernikiem bogactwa — może przechylić korzyść na stronę zarośli kolczastych. Poza presją roślinożerców, ważnym czynnikiem kształtującym sawanny jest ogień — bądź to samorzutny, bądź podkładany przez człowieka. Człowiek wyewoluował właśnie tu, na afrykańskich sawannach, które powstały po oddzieleniu Wielkim Rowem Afrykańskim wilgotnej części kontynentu od części wschodniej, która stawała się coraz bardziej sucha i bezleśna.

Rośliny, które potrafią przetrwać susze, pożary i spasanie, to nieliczne drzewa (np. magazynujący wodę w pniu baobab Adansonia digitata czy sukulentowe, tj. przypominające kaktusy wilczomlecze Euphorbia candelabrum albo mająca bardzo grubą, żaroodporną korę masłosz Parka Butyrospermum parkii) i trawy. W zależności od lokalnych warunków sawanny mogą mieć postać od całkowicie bezdrzewnej do zaroślowej. Bez ostrych granic przechodzą z jednej strony w półpustynie, a z drugiej — w lasy. Sawanny zalewowe nad brzegami rzek w zasadzie nie sposób odróżnić od właściwych lasów. Występują w nich, obok traw (np. Setaria), palmy: dum (Hyphaene thebaicum) lub winodań (Borassus aethiopicum), wierzby (Salix woodii), rzadziej bambusy (Oxytenanthera abyssinica). Często tworzy się mozaika zbiorowisk, a gatunki z jednej formacji są pospolite w innych.

W wilgotniejszych miejscach (sawanna drzewiasta, termitowa) jest więcej drzew (np. Cussonia barteri, Erythrina senegaliensis w Sudanie, Cussonia angolensis, Erythrina tomentosa w Afryce Południowej). Deszcze rzadkie, ale powtarzalne, pozwalają przetrwać sukulentom — wilczomleczom (Euphorbia), aloesom (Aloë), sansewieriom (Sansevieria). Najliczniejsze są oczywiście trawy z olbrzymią trawą słoniową (Pennisetum purpureum) na czele, takie jak chwastnica (Echinochloa), Hyparrhenia, Andropogon, proso Panicum i inne. Dla tych obszarów charakterystyczne są termity i ich budowle, kształtujące siedlisko i mikroklimat.

W suchszych miejscach (sawanna balsamowcowa, kolczasta i trawiasta) z drzew utrzymują się prawie wyłącznie baobaby i akacje (np. Acacia spirocarpa czy południowoafrykańska A. giraffae). Z lasami baobabowymi graniczą krzewiaste zarośla Combretum. W jeszcze suchszych miejscach występują krzewiaste zarośla różnych gatunków balsamowców (np. Commiphora abyssinica) albo busz akacjowy. Na sawannie, co odróżnia ją od lasu, głównym komponentem są trawy — tutaj: Aristida (np. A. funiculata), Pennisetum, Eragrostis, Tetrapogon i inne.

AMERYKA POŁUDNIOWA. SAWANNY TROPIKALNE.

Występują głównie pomiędzy 11° szerokości geograficznej południowej a zwrotnikiem Koziorożca. Obejmują one ogromne obszary w centralnej części Wyżyny Brazylijskiej, północno-zachodnią część Niziny La Platy, dorzecze Parnaiby w północno-zachodniej Brazylii oraz pobrzeże gujańskie.

Sawanny występują w klimacie gorącym o stosunkowo niskich opadach od 150 do 500 mm rocznie i wyraźnie zaznaczoną porą suchą. Ich struktura i wygląd mogą znacznie się od siebie różnić, wspólną cechą jest natomiast dominacja traw. Z powodu niedostatku wody na terenach takich nie mogą rozwinąć się zwarte zbiorowiska drzewiaste. Zazwyczaj jednak wilgoci jest na tyle dużo, że drzewa i krzewy są w stanie rosnąć w pewnym oddaleniu od siebie. Wynika to z różnych typów systemów korzeniowych. Trawy mają płytszy i zwarty system korzeniowy, dlatego wydajnie wykorzystują wodę z górnych warstw gleby, głównie z opadów, drzewa luźniejszy, przez co gorzej wychwytują wodę opadową, natomiast ich korzenie sięgają głębszych warstw i stąd mogą czerpać wodę. Trawy zyskują przewagę na terenach o niskich opadach także dzięki zdolności do przetrwania okresu suszy w stanie uśpienia. Drzewa pomimo ograniczenia transpiracji, np. przez zrzucenie liści, usychają, gdy susza się bardzo przedłuża.

Typową dla Ameryki Południowej roślinność sawannową reprezentuje sawanna wilgotna — campo cerrado zajmująca ponad 1,5 mln km2 w centralnej części Wyżyny Brazylijskiej. Klimat jest tu gorący — średnia roczna temperatura waha się pomiędzy 24 a 27°C, a stosunkowo wysokie opady sięgają nawet do 2000 mm rocznie. Bardzo dobrze rozwinięta jest warstwa traw i roślin zielnych oraz krzewów. Drzewa są przeważnie niewysokie i rosną w dużej odległości od siebie. Występuje tu m.in. charakterystyczna palma Attalea exigua, która ma krótki pień schowany pod ziemią. Podczas trwającego od maja do września okresu suchego rośliny zielne zasychają, lecz drzewa i krzewy w większości nie tracą liści. Campo cerrado jest jedną z najbogatszych florystycznie formacji roślinnych tego typu na świecie.

Innym często spotykanym typem są sawanny zalewowe. Porastają one tereny dość zasobne w wilgoć. Jednak drzewa nie mogą się tam rozwijać z powodu częstych zalewów podłoża przez rzeki. Sawanny zalewowe llanos występują na północy kontynentu zajmując ogromną powierzchnię blisko 400 tys. km2. Warstwa traw rozwija się tu niezwykle bujnie osiągając czasem wysokość do 3 m. W północnej części dorzecza Paragwaju panują sawanny zalewowe pantanal z palmą Copernicia i figowcami Ficus. W północno-wschodniej części Wyżyny Brazylijskiej, w gorącym klimacie o stosunkowo dużej ilości opadów występują sawanny palmowe. Warstwa traw, roślin zielnych i krzewów jest tu dobrze rozwinięta. Natomiast jedynym gatunkiem drzewiastym jest prawie wyłącznie palma Orbignya martiana. Nadmierne przesuszenie i degradacja roślinności spowodowana wypasem stanowią najpoważniejsze zagrożenia dla sawann, gdyż mogą powodować ich stopniowe przekształcanie w półpustynie.

AMERYKA PÓŁNOCNA. SAWANNY TROPIKALNE.

Występują na równinach po stronie atlantyckiej Ameryki Środkowej. Niewiele jest tu sawann naturalnego pochodzenia. Duża część powstała z przekształconych na skutek wypalania i wypasu przez człowieka wilgotnych lasów równikowych (powstają wtedy sawanny wilgotne) lub lasów suchych (sawanny suche). Szacuje się, że 20% sawann powstało na skutek działalności człowieka, a kolejne 20% dzięki obecności fitofagów, czyli zwierząt roślinożernych. Gleba jest uboga w składniki odżywcze.

Formację tą tworzy luźny drzewostan dębowy, sosnowy, budowany przez sosnę karaibską (Pinus caribaea), lub z innych drzew. Jednak jej dominującym składnikiem jest roślinność trawiasta. W warstwie traw głównie spotyka się trawy, np. Andropogon i turzycowate. Taka właśnie struktura sawann jest spowodowana odmienną gospodarką wodną traw i drzew. Trawy potrafią lepiej wykorzystać wilgoć z opadów podczas pory deszczowej, a podczas pory suchej trwają w stanie utajonym. Natomiast do funkcjonowania drzew potrzebny jest stale pewien zasób wilgoci, a ten występujący na sawannach jest w stanie utrzymać przy życiu jedynie niewielką liczbę drzew rosnących w pewnym oddaleniu od siebie. Podobny skutek ma sytuacja, w której jest nadmiar wody. Zmniejsza się wtedy zawartość tlenu w glebie, potrzebnego do podtrzymania procesów życiowych korzeni drzew. Drugim istotnym czynnikiem jest ogień. Podczas pory suchej czasami naturalnie wybuchają pożary. Spaleniu ulegają suche liście traw i krzewy oraz drzewa nieodporne na ogień. Przeżywają wtedy tylko te gatunki, które ukrywają swoje żywe części pod ziemią lub posiadają grubą korę chroniącą żywe tkanki przed wysoką temperaturą. Na wygląd tego biomu mają więc ogromny wpływ stosunki wodne i pożarowe.

Na rozległych okresowo zalewanych przez deszcze równinach kształtują się sawanny zalewowe z drzewostanem z palm Acoelorraphe wrightii i drzew Crescentia cujete i Cameraria belizensis, a warstwę trawiastą tworzą w nich liczne turzycowate.

W Nikaragui sawanny wilgotne zajmują obszary z roczną sumą opadów 2600–3500 mm i z 3 miesiącami suszy, podczas których pożary wypalają roślinność trawiastą. W warstwie drzew jest obecna sosna karaibska dorastająca do 25 m wysokości, jak również inne, niższe drzewa. Warstwa trawiasta ma 30–80 cm. Na wilgotnych sawannach w przypacyficznej części kontynentu i na Jukatanie sawanny tworzą drzewa Curatella americana.

Sawanny kolczaste występują na Wyżynie Meksykańskiej. Okres suszy trwa tu od 8 do 10 miesięcy. W czasie pozostałych 2 do 4 miesięcy spada 200–700 mm deszczu. Warstwa trawiasta dorasta do 50 cm, a drzewa jedynie do 1–3 m wysokości. Dużo jest kolczastych krzewów o małych liściach opadających w okresie suchym i sukulentów, od których sawanna wzięła swoją nazwę.



AUSTRALIA. SAWANNY TROPIKALNE.

Między lasami i skrubem a półpustyniami, zwłaszcza na północy kontynentu (Queensland, Terytorium Północne, Australia Zachodnia), rozciąga się pas sawann. Głównymi czynnikami odpowiedzialnymi za ograniczony udział drzew są okres suszy i ogień, o który łatwiej od czasu przybycia człowieka przed kilkudziesięcioma tysiącami lat. Ważną rolę w utrzymaniu charakteru bezleśnego odgrywają roślinożercy, zwłaszcza kangury. Głównymi drzewami tych naturalnych parków są typowe dla Australii: eukaliptusy, akacje, kazuaryny i drzewa trawiaste. Rodzaje eukaliptus i kazuaryna są endemitami regionu malajsko-australijskiego, a drzewa trawiaste z rodziny Xanthorrhoeacae, do niedawna włączanej do liliowatych, (Xanthorrhoea, Kingsia, Dasypogon) są endemiczne nawet dla samej Australii kontynentalnej. Eukaliptusy sawannowe (np. eukaliptus szerokolistny) osiągają trzydzieści kilka metrów wysokości, albo bywają krzewami. W okresie suszy zrzucają korę, a ich liście, ustawiające się krawędzią do promieni słonecznych są niejadalne dla większości zwierząt (wyjątkiem jest koala, ale on za tę umiejętność płaci obniżeniem aktywności). Oprócz eukaliptusów rodzinę mirtowatych reprezentują drzewa z rodzaju Tristania. Kazuaryna jest tak inna od pozostałych okrytonasiennych, że utworzono dla niej odrębną rodzinę i rząd. Ma specyficzne kwiaty, zredukowane liście, tak że przypomina drzewiasty skrzyp, ewentualnie roślinę iglastą, i twarde drewno, od którego zyskała nazwę drzewa żelaznego. Można tu też spotkać iglaste drzewo Frenela. Im głębiej w ląd, tym mniej drzew. Tamtejsza sawanna, przypominająca step, przechodzi w półpustynię. Najważniejsze trawy sawanny australijskiej to Andropogon sericeus i różne gatunki Astrebla (np. A. pectinata), Themeda (np. Th. ciliaris). Na pograniczu sawanny i półpustyni występują kłujące, twardolistne trawy zwane przez Australijczyków spinifex niezależnie od gatunku. Zwykle są to różne gatunki Triodia. W tych warunkach łatwo zaklimatyzywały się, początkowo sadzone jako żywopłoty, opuncje. Po kilkudziesięciu latach okazało się, że potrafią one zarosnąć zwartym płatem 1–2 metrowej wysokości obszary setek tysięcy kilometrów kwadratowych, stając się prawdziwą plagą. Problem ten w miarę opanowano sprowadzając żerujące na nich ćmy.

AZJA. SAWANNY TROPIKALNE.

Zajmują dość znaczne obszary w południowo-wschodniej Azji, głównie na półwyspach Indyjskim i Indochińskim oraz na sąsiadujących wyspach. Niewielkie fragmenty tego typu roślinności spotkać można również na południowo-zachodnim skraju Półwyspu Arabskiego, w Jemenie. Rozwijają się one w gorącym klimacie monsunowym o wyraźnej porze suchej, kiedy to część gatunków drzew zrzuca liście. Większość azjatyckich sawann nie ma naturalnego charakteru i powstała w wyniku wypalania suchych lasów równikowych i zarastania porzuconych pól uprawnych. Ich trwaniu sprzyja zgryzanie siewek drzew przez zwierzęta, zarówno hodowlane, jak i dzikie. Czynnik ten, w połączeniu z pożarami, uniemożliwia powrót formacji leśnej.



Na typowy krajobraz sawanny składają się z rzadka rozrzucone drzewa otoczone morzem wysokich traw. Stałym jej elementem są liczne, stożkowate kopce termitów. W Azji w warstwie drzew rosną m.in. migdałeczniki (Terminalia, np. „than” T. oliveri), akacje (Acacia), ukęśla (Dillenia pentagyna), piernia (Eugenia operculata) i hurma (Diaspyros melanoxylon). Ten ostatni gatunek stanowi cenne źródło hebanu. Wśród traw największe znaczenie ma alang-alang (Imperata cylindrica) i gatunki z rodzaju cukrowiec (Saccharum, np. S. narenga), a także bambus (Dendrocalamus strictus). Na siedliskach porolnych spotkać można upodabniające się do sawann plantacje drzewa tekowego (Tectona grandis).








©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna