Spis treści Wstęp 3 1 Zobowiązania w prawie rzymskim, celem ogólnego wprowadzenia 4



Pobieranie 140.02 Kb.
Strona6/7
Data29.04.2016
Rozmiar140.02 Kb.
1   2   3   4   5   6   7

3.4Swod Zakonow 1832

Początki prac kodyfikacyjnych w Rosji sięgają czasów panowania Piotra I, który powołał komisję kodyfikacyjną; jej praca nie przyniosła jednak rezultatów. Do kwestii kodyfikacji powróciła Katarzyna II, powołując w 1766 roku kolejną (8) komisję, wiążąc ją jednocześnie Instrukcją, stanowiącą wyciąg z dzieł najwybitniejszych myślicieli Oświecenia. W 1768 caryca odroczyła zwoływanie jej posiedzeń. Wznowione w 1797 roku przez Pawła I prace kodyfikacyjne również nie przyniosły sukcesów.

Rezultaty przyniosło dopiero panowanie Aleksandra I; powołana przez niego w 1804 roku komisja pod przewodnictwem Michała Sperańskiego w latach 1809-1812 opracowała projekt kodeksu cywilnego. W pracach wzorowano się na Kodeksie Napoleona, Projekt został skrytykowany, głównie ze względu na wojnę francusko - rosyjską która wkrótce nastąpiła. Sperański został zesłany na Syberię, po powrocie z wygnania (już za panowania Mikołaja I) nie wrócił do swych dawnych projektów, a zajął się unifikacją prawa. Zebrano cały materiał normatywny od wydania Sobornego ułożenija (1649r.) z uwzględnieniem orzecznictwa Senatu. Ułożony chronologicznie materiał wydany w 1830 roku pod nazwą Pełny Zbiór Cesarstwa Rosyjskiego, obejmował 46 tomów i stał się podstawą dla opracowania nowego kodeksu wydanego w 1832 roku pod nazwą Swod Zakonow (mocy obowiązującej nabrał 1 stycznia 1835roku).22

Kodeks składał się z 8 części (15 tomów). Normował (podobnie jak Landrecht Pruski) prawie wszystkie dziedziny prawa. Dominowała kazuistyka, niejednolita terminologia, sprzeczności wewnętrzne, rozwlekły i mało zrozumiały język.

Prawo prywatne (tom X, części I) – zmodyfikowane w 1905 roku opierało się na niemieckim BGB.

3.4.1Zobowiązania

Za źródła zobowiązań Swod Zakonow uznaje umowy i prawo (Art 568 „zobowiązania zawarte s ąbądź w samych umowach, z których wynikają, jak umowy najmu, umowy o dzieło lub dostawy i tym podobne; bądź sporządzone są w postaci odrębnej, na mocy umowy poprzedzającej pisemnej albo ustnej, jak akty zastawu, obligi i tym podobne”).


a)Umowy


System zobowiązań opierał się o fundamentalną zasadę swobody umów. Instytucję „umowy” kodeks definiuje w Art. 1528 jako „zawierającą się według wzajemnego porozumienia osób umawiających się. Przedmiotem jej mogą być bądź majątki, bądź czynności osób; cel jej nie powinien sprzeciwiać się prawom, dobrym obyczajom i porządkowi publicznemu”. Sposób sporządzania i zawierania umów i zobowiązań regulują odrębne ustawy; kodeks wskazuje jednak że dla ważności umowy musi ona opierać się na „nieprzymusowej woli i porozumieniu wzajemnym, oraz nie zawierały nic sprzecznego z prawem” Art. 571. Twórcy kodeksu zastosowali także drugą z głównych zasad kodyfikacji XIX-wiecznych, autonomię stron przy kształtowaniu jej treści „woli stron umawiających się jest pozostawione w porozumieniu wzajemnym i według swego uznania zamieszczać w umowie wszelkie niesprzeczne z prawem postanowienia, w szczególności zaś: co do terminu, co do zapłaty, co do kary umownej, co do zabezpieczeń itp.” Art. 1530.

Umowy powinny być tłumaczone według dosłownego znaczenia jej treści (Art. 1538), jeżeli jednak są wątpliwości co do znaczenia dosłownego umowy można tłumaczyć według ich zamierzeń i zasad dobrej wiary (Art. 1539).

Swod Zakonow zawierał również instytucje zabezpieczeń umów. Art. 1554 wymienia „Stosownie do wzajemnego porozumienia stron umowy mogą być wzmacniane i zabezpieczane: przez poręczenie, przez zastrzeżenie kary, przez zastaw majątków nieruchomych i przez zastaw majątków ruchomych”. Jeśli zobowiązanie zawarte w umowie nie zostanie wykonane wierzyciel ma prawo „żądać od osoby zobowiązanej uczynienia zadość wszystkiemu, co w nich postanowiono” Art. 570.

b)Instytucje zobowiązań z umów


Najważniejsze postacie zobowiązań z umów stanowiły: kupno/sprzedaż, najem, pożyczka, umowa o pracę oraz umowy spółek:

Umowa sprzedaży

Jedna strona zobowiązuje się sprzedać drugiej w określonym terminie majątek ruchomy lub nieruchomy” Art. 1679. w umowie musiała być zawarta również cena, za którą miała być dokonana sprzedaż i kara umowna 9jeśli na taki sposób zabezpieczenia zgodziły się obie strony).



Umowa najmu

Umowa musiała określać przedmiot najmu 9lub dzierżawy), termin i cenę (Art. 1691).



Umowa pożyczki

Może być udzielona pod zastaw majątków ruchomych i nieruchomych. Kodeks wymienia również przesłanki nieważności umowy pożyczki tj.: jest pożyczką lichwiarską, jest bezwalutowa, została zawarta przy użyciu oszustwa (Art. 2014).



Umowy spółek

Kodeks wymienia następujące rodzaje spólek: firmowa, komandytowa, udziałowa albo akcyjna i pracownicza („artel”)


c)Umowa o pracę


Swod Zakonow (podobnie jak w prawie rzymskim) ujmował odpłatną pracę ludzka jako towar, a umowę o pracę jako rodzaj kupna lub najmu osobistego (Art. 2201). Przy podpisywaniu umowy o pracę strony zobowiązane były do określenia ceny usług (art. 2218). Termin najmu osobistego nie mógł trwać dłużej niż pięć lat (art. 2214).

3.5Kodeks niemiecki BGB 1896

Idea stworzenia ogólnoniemieckiej kodyfikacji pokrywała się z myślą o utworzeniu Związku Niemieckiego. Pierwszy głos w tej sprawie podjął K.E. Schmid, żądając wprowadzenia ABGB, który miał zniwelować wpływy Kodeksu Napoleona. Przeciwstawił mu się A.F. Thibault, który opowiadał się za stworzeniem rodzimego kodeksu cywilnego. Oba te stanowiska potępił K.F. Savigny; zanegował on prawo Niemiec, do dokonywania kodyfikacji prawa. W skierowanym przeciwko Thibaultowi, a w istocie przeciwko Kodeksowi Napoleona piśmie „O powołaniu naszych czasów do ustawodawstwa nauki prawa” uznał, iż prawo jest produktem długiego procesu dziejowego, jak język czy obyczaje, nie dopuszczalne jest by ustawodawca w ów organiczny rozwój ingerował. Uważał jednocześnie, iż rozbite politycznie Niemcy nie dorosły do poziomu uzasadniającego uchwalenie kodeksu.23

Do idei uchwalenia Kodyfikacji ogólnoniemieckiej wrócono wraz z utworzeniem II Rzeszy. Poprawka do konstytucji z 1873 roku (lex Lasker), zakładała uchwalenie ogólnoniemieckiego prawa cywilnego (w brzmieniu z 1871 konstytucja Rzeszy uprawniała ją tylko do stanowienia ogólnoniemieckiego prawa zobowiązań). Celem komisji kodyfikacyjnej pod przewodnictwem Papego było opracowanie projektów częściowych, odpowiadających poszczególnym działom prawa cywilnego. Efekt działań poddano dyskusji merytorycznej, która zakończyła się totalną krytyką. Zarzuty dotyczyły szerokiego stosowania prawa powszechnego (recypowanego rzymskiego) i oparciu kodeksu prawie wyłącznie na konstrukcjach romanistycznych i braku ducha narodowego. Dodatkowo krytykowano pominięcie interesów warstw ekonomicznie słabszych. Projekt ten traktowany był jako źródło pomocnicze dla dalszych prac kodyfikacyjnych prowadzonych przez drugą komisję. W 1895 roku przygotowano projekt uchwalony 1 lipca 1896 roku, obowiązywać zaczął jednak dopiero 1 stycznia 1900 roku pod nazwą Bürgelisches Gesetzbuch (BGB)24

BGB składał się z 2385 paragrafów – 5 ksiąg:

Księga 1 Część ogólna

Księga 2 Prawo zobowiązań

Księga 3 Prawo rzeczowe

Księga 4 Prawo rodzinne

Księga 5 prawo spadkowe

Całość zbudowano na zasadzie indukcji matematyczno-logicznej, oparto się na ogólnych pojęciach, z których wnioskowano rozwiązania szczegółowe. Język był precyzyjny ale przepełniony trudną prawniczą terminologią, niezrozumiałą dla „zwykłego” obywatela. BGB zawierał klauzule generalne, zezwalające sędziemu na rozstrzyganie spraw na podstawie „dobrej wiary”.


3.5.1Zobowiązania

Źródłami zobowiązań były: umowy, czynności jednostronne ( np. przyrzeczenia publiczne) czyny niedozwolone (delikty) oraz inne zdarzenia np. niesłuszne wzbogacenie, prowadzenie cudzych praw bez zlecenia

Prawo zobowiązań było centralną częścią kodeksu – Księga II §§ 241-853

a)Umowy


System zobowiązań opierał się na swobodzie umów, jednak zasada ta nie była przedstawiona w sposób tak jednoznaczny i bezpośredni jak w Kodeksie Napoleona. BGB podkreślał, że do powstania zobowiązanie umownego potrzebne jest kontrakt między zainteresowanymi (§ 305 „Do ustanowienia zobowiązania przez czynność prawną oraz do zmiany treści zobowiązania potrzebna jest umowa między uczestnikami”), ale jego treść podlegała ograniczeniom. BGB bardzo wyraźnie (bardziej niż KN) ograniczał zasadę autonomii woli stron. Nieważna była umowa niezgodna z prawem (§134), sprzeciwiająca się dobrym obyczajom (§138 „czynność prawna, sprzeciwiająca się dobrym obyczajom, jest nieważna”), np. przepis mówiący o zakazie umów lichwiarskich §183 „w szczególności jest nieważną taka czynność prawna, przez którą ktoś wykazując przykre położenie, lekkomyślność lub brak doświadczenia drugiej osoby każe sobie samemu, lub trzeciej osobie za wyświadczenie czegoś obiecywać lub dawać takie majątkowe korzyści, które istotną wartość wyświadczenia o tyle przewyższają, że w danych okolicznościach korzyści majątkowe pozostają w rażąco niewłaściwym stosunku do tego co dano”. Przepis ten był wyraźnym ustępstwem na rzecz nowych prądów socjalizacji, przewidywał jednak nieważność umowy gdy pokrzywdzona jest jedna strona natomiast nie podjął kwestii „ekwiwalentności” świadczeń przy umowach wzajemnych.

Zobowiązania z umów miały być interpretowane według zasad uczciwości w obrocie a nie literalnie, co wprowadziło element elastyczności, a nie formalizmu. Jednak dla pewnych zobowiązań (z weksla, z papierów wartościowych) zachowano formalizm: zobowiązanie zaciągnięte w tej postaci miało być spełnione ściśle według jego treści.25

Nie do przyjęcia w czasach rozwiniętego kapitalizmu była, znana w czasach justyniańskich, zasada unieważnienia umowy sprzedaży przy pokrzywdzeniu sprzedającego (co wynikało z tradycji materialnej etyki umów). BGB nie przyjął więc tej zasady, ale były w nim zawarte odstępstwa od ścisłego przestrzegania umów wg ich treści. Odstępstwa te świadczyły o ochronie interesów ekonomicznie silniejszych, było to prawo odmowy uiszczenia świadczenia umownego i odstąpienia od przyrzeczenia pożyczki w sytuacji, gdy stosunki majątkowe drugiej strony uległy pogorszeniu, wg § 321 „kto jest obowiązanym z obustronnego kontraktu do uiszczenia się w pierwszej linii, to może w razie, jeśli stosunki majątkowe drugiej strony po zawarciu kontraktu się pogorszą i uiszczenie wzajemne na niebezpieczeństwo narażają, odmówić uiszczenia ze swej strony dopóty, dopóki nie uiszczono wzajemnego zobowiązania lub nie uiszczono kaucji”.

Myślą przewodnią prawa obligacyjnego (zobowiązaniowego) BGB były normy kodeksowe wydane w celu ochrony wierzycieli, natomiast w interesach ochrony dłużnika kodeks zawierał tylko nieliczne elementy np. § 343 o możliwości obniżenia wygórowanych kar za niedotrzymanie umowy „jeżeli zawiniona kara jest niestosownie wysoka, to można ją na wniosek dłużnika stosownie obniżyć do sumy odpowiedniej”. Dla ochrony dłużnika można było również wykorzystać, sformułowane w formie klauzul generalnych, wskazówki dotyczące interpretacji treści umów np. § 157 „Kontrakty należy tak tłumaczyć jak tego wymagają uczciwość i rzetelność z uwzględnieniem zwyczajów życia potocznego”.26

BGB dopuszczał czynności prawne abstrakcyjne; w odróżnieniu od KN, który zakładał kauzalność czynności prawnych prawa majątkowego, dlatego w BGB ważność umowy nie była zależna od istnienia i prawidłowości podstawy prawnej świadczenia. Kodeks wymieniał dwa rodzaje umów, sformułowane jako abstrakcyjne, gdzie samo porozumienie się stron powoduje powstanie zobowiązania. Były to umowy przyrzeczenia zapłaty § 780 i uznanie długu § 781 (sama obietnica zapłaty lub uznanie dług tworzyły samodzielną podstawę zobowiązania). Umowy abstrakcyjne były środkiem ułatwiającym i przyspieszającym obrót w ówczesnych warunkach burzliwego rozwoju ekonomiki kapitalistycznej.

b)Instytucje zobowiązań z umów


Najważniejsze postacie zobowiązań z umów stanowiły: kupno, najem, umowa o pracę, umowa o dzieło:

Umowa kupna-sprzedaży

W umowie kupna BGB przeniósł do prawa cywilnego niektóre zasady prawa handlowego, dotyczące np. dobrej wiary nabywcy, odpowiedzialności za wady rzeczy, skutków zwłoki dłużnika



Umowa najmu

BGB w pewnym stopniu zajął się ochroną interesów strony słabszej, najemcy. Przyznał mu prawo natychmiastowego rozwiązania umowy, jeżeli wynajęty lokal jest szkodliwy dla zdrowia; zapewnił także ochronę posiadania wobec właściciela – wyłączył spod ustawowego prawa zastawu przysługującego wynajmującemu rzeczy niezbędne lokatorowi, przyznał mu prawa z umowy najmu także wobec nabywcy nieruchomości po zawarciu umowy najmu.27


c)Zobowiązania z tytułu umowy o pracę


Przepisy dotyczące umów o pracę były zawarte w Księdze II Tytuł VI (zawarte w 20 paragrafach). BGB (podobnie jak w prawie rzymskim) ujmował odpłatną pracę ludzka jako towar, a umowę o pracę jako rodzaj kupna lub najmu rzeczy §611 „kontraktem służbowym zobowiązuje się ten, kto usługi przyrzeka, do świadczenia usług przyrzeczonych, drugą stronę zaś do uiszczenia umówionego wynagrodzenia”. Przepisy BGB regulowały tylko kwestie najogólniejsze dotyczące wynagrodzenia, czasu trwania stosunku służbowego itp., umowa o pracę natomiast, była oparta na zasadzie abstrakcyjnej swobody umowy między uprawnionym i zobowiązanym do służby. Przepisy „formalnie” zakładały równość stron kontraktu, ale w rzeczywistości chroniły interesy pracodawcy § 626 „każda ze stron może wypowiedzieć stosunek służbowy bez dotrzymania kresu wypowiedzenia, jeżeli zachodzi ważny powód”. Jedynymi przepisami chroniącymi prawa pracowników był §617, który głosił, iż przy trwałym stosunku służbowym uprawniony do usług ma zapewnić pomoc lekarską i wyżywienie pracownikowi do 6 tygodni, o ile choroba nie była spowodowana umyślnie lub rażącą lekkomyślnością i o ile pracownik nie był ubezpieczony oraz § 618, który zobowiązywał pracodawcę do urządzenia warunków pracy w taki sposób, wyżycie i zdrowie pracownika nie było narażone na niebezpieczeństwo. W tej kwestii kodeks nawiązywał do poglądów rzymskich z czasów niewolnictwa, natomiast nie uwzględniał całego nowoczesnego problemu pracy zależnej i masowego zatrudniania ludzi w ogromnych przedsiębiorstwach.

d)Zobowiązania ze źródeł pozaumownych


Odpowiedzialność z tytułu czynów niedozwolonych zawarta w §§ 823-853 obejmuje delikty tj. zawinione działania ludzkie wyrządzające drugiemu szkodę oraz inne zdarzenia, z których wynikła szkoda i gdy ktoś musiał być za nią odpowiedzialny.

Odpowiedzialność za własne czyny § 823 ust. 1 „kto rozmyślnie albo przez niedbalstwo lub nieostrożność przeciw życiu drugiej osoby bezprawnie wykracza, uszkadza ciało, zdrowie, narusza wolność, własność albo jakiekolwiek inne prawa drugiej osoby, ten jest zobowiązany do wynagrodzenia szkody stąd powstałej”. W Kodeksie Napoleona pojęcie „deliktu” było bardzo ogólne natomiast BGB szczegółowo omawia elementy czynu niedozwolonego: istnienie szkody, czyn zawiniony, bezprawność czynu, związek przyczynowy między czynem a szkodą. We wszystkich tych przypadkach warunkiem odpowiedzialności była wina.

Odpowiedzialność za cudze czyny

§ 831 odpowiedzialność pomocników „kto ustanawia drugiego do pracy, ten jest obowiązanym do wynagrodzenia szkody jaką ów drugi w wykonywaniu pracy trzeciej osobie bezprawnie wyrządza”

§ 832 o odpowiedzialności osób powołanych z mocy ustawy, lub umowy do nadzoru nad osobami małoletnimi lub chorymi

Odpowiedzialność państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy

Kodeks (podobnie jak w prawie rzymskim) odróżniał działalność państwa w sferze prywatno-prawnej jako fiskusa i tu państwo ponosiło odpowiedzialność za funkcjonariuszy na zasadzie § 831 natomiast nie uwzględniono odpowiedzialności państwa w sferze aktów zwierzchnich, od działalności o charakterze władczym



Odpowiedzialność za zwierzęta i rzeczy

Odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez zwierzęta ponosił ten co zwierzę utrzymywał, § 833 „jeżeli zwierzę zabije człowieka, albo spowoduje uszkodzenie ciała lub zdrowia człowieka albo uszkodzenie rzeczy, trzymający zwierzę obowiązany jest wynagrodzić pokrzywdzonemu szkodę stąd powstającą”.



Odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez walące się budynki ponosił właściciel gruntu (§ 836).

Odpowiedzialność za szkody wyrządzone w związku z użyciem sił przyrody nie została unormowana w kodeksie; regulował ją szereg ustaw szczególnych.

Pobieranie 140.02 Kb.

1   2   3   4   5   6   7




©absta.pl 2020
wyślij wiadomość

    Strona główna