SpołecznośĆ Żydowska w opolu obecność ludności żydowskiej w Opolu w okresie średniowiecza potwierdzają wzmianki źródłowe z lat 1396, 1451, 1533, 1557 I 1564



Pobieranie 16.9 Kb.
Data08.05.2016
Rozmiar16.9 Kb.
SPOŁECZNOŚĆ ŻYDOWSKA

W OPOLU

Obecność ludności żydowskiej w Opolu w okresie średniowiecza potwierdzają wzmianki źródłowe z lat 1396, 1451, 1533, 1557 i 1564. Po wypędzeniu Żydów z Opola w 1565 r. nie powrócili oni do tego miasta aż do 1741 r. Wówczas osiedliła się tu pierwsza rodzina żydowska. W ciągu czterdziestu lat liczba opolskich Żydów wzrosła do dwudziestu, w 1787 r. wynosiła ona trzydzieści cztery, a w 1812 r. już czterdzieści osiem osób.

Ów ciągły wzrost doprowadził w 1812 r. do uniezależnienia się dwunastu opolskich rodzin żydowskich od gminy mozaistycznej w Białej Prudnickiej i założenia własnej - opolskiej. Gmina niemalże od razu rozpoczęła działania mające na celu uzyskanie dwóch istotnych dla jej istnienia instytucji - własnego cmentarza i synagogi. Zgodę na założenie nekropolii władze Opola wydały już w 1816 r. (w mieście żyło wówczas dziewięćdziesięciu ośmiu Żydów). Na budowę bożnicy gmina musiała jednak poczekać jeszcze ponad dwadzieścia lat. Dopiero gdy nastąpił znaczny wzrost liczby Żydów w mieście - w 1825 r. było ich dwustu (stanowiło to 3,5% ogółu mieszkańców Opola), a w 1837 r. trzystu dwudziestu dziewięciu (odpowiednio 4,8%) - udało się im zbudować własną świątynię. Synagogę otwarto w 1842 r. i mieści się ona po dzień dzisiejszy przy obecnej ul. Szpitalnej 2 (magazyn "Domu Książki"). Na jej poświęcenie zaproszono liberalnego rabina z Wrocławia, Abrahama Geigera.

Na pierwszego opolskiego rabina został wybrany w 1847 r. Salomon Cohn. Sprawował on ów urząd do 1853 r., a jego następcami byli: Adolf Wiener (1853-1895); bodaj najznakomitszy rabin Opola, zwolennik stopniowej asymilacji niemieckich Żydów, jako jedyny Żyd otrzymał tytuł honorowego obywatela Opola; Hermann Vogelstein (1895-1897), Leo Beck (1897-1907), Felix Goldmann (1907-1917), David Braunschweiger (1918 - 1928), Alfred Phillip (1928), Lothar Lubasch (1928-1930), Salomon (1930-1931), Pfingst z Nordhausen (1931-1933), Hans Hirschberg (1934-1939).

Gmina opolska była bardzo prężną instytucją - głównie dzięki zaangażowaniu swych członków. Od 1822 r. działała elementarna szkoła żydowska, w latach czterdziestych XIX w. zostało założone Bractwo Pogrzebowe, w kolejnych latach m.in. Stowarzyszenie Żydowskiej Historii i Literatury. Wzrost liczby ludności żydowskiej - w 1846 r. było to czterysta osiemdziesiąt cztery osoby (6,2% ogółu opolan), a w 1864 r. sześćset sześćdziesiąt cztery osoby (6,3%) - spowodował zwiększenie zasięgu gminy żydowskiej w Opolu na Krapkowice, Pruszków i czterdzieści okolicznych wsi.

Ludność żydowska miała niezwykle duży wpływ na rozwój Opola - głównie poprze aspekt ekonomiczny. Do najznamienitszych rodów żydowskich należy zaliczyć przede wszystkim Friedlaenderów. Marcus Friedlaender w 1824 r. wydzierżawił tzw. "Arendę Zamkową", która dała podwaliny pod renomowany browar "Zamkowy". Jego syn, Siegfried Friedlaender, rozbudował rodzinny interes, ale nie ograniczył się tylko do działalności gospodarczej. Przez ponad trzydzieści lat był członkiem władz opolskiej gminy żydowskiej, w 1868 r. został członkiem Rady Miejskiej Opola, w 1875 r. jej przewodniczącym, a w 1888 r. nadano mu tytuł "starszego miasta Opola". Oprócz browaru Friedlaenderów w mieście działały także inne zakłady produkujące alkohol, a należące do Żydów. Ich właścicielami byli Heymann Pringsheim, Noe Danzinger (ów browar znajdował się na dzisiejszym placu Józefa Piłsudskiego) oraz Joseph Boronow, którego nazwisko znajduje się na egzemplarzu pierwszego statutu opolskiej gminy żydowskiej z marca 1855 r. (jego browar usytuowany był na obecnej wyspie Pasieka).

Obok browarnictwa opolscy Żydzi zaznaczyli wyraźnie swą obecność w przemyśle cementowym. Drugą w mieście fabrykę cementu otworzył w 1872 r. Heymann Pringsheim, kolejne Schottlaender w 1874 r. i A.Giesel w 1884 r. Nieco później, w 1906 r., Richard Friedlaender założył cementownię "Silesia" z kapitałem założycielskim 2,5 mln marek i roczną produkcją kształtującą się w granicach 400 000 ton. Także przemysł tytoniowy zawdzięczał swój prężny rozwój przedstawicielom społeczności żydowskiej. Pierwszą w Opolu fabrykę cygar założył Izaac Minzer. Innymi przedstawicielami tej branży byli: Proskauer, Salinger i G.Wagner.

Życie ekonomiczne miasta to także handel. W Opolu znanymi kupcami żydowskiego pochodzenia byli: bracia Guradze - Wolff (sklep z winami) i Siegfried (handel drzewem), Salomon Kassel (wytwórnia likierów i sklep z alkoholem; firma założona w 1854 r. długo swą siedzibę miała w Rynku pod nr 30), Samuel Gurassy (sklep z odzieżą i tekstyliami w kamienicy na rogu Rynku i Karlstrasse, obecna ul. Osmańczyka), Adolf Wittner (sklep kolonialny przy Haffenstrasse 2, dziś ul. Piastowska), Hermann Proskauer (sklep kolonialny w Rynku nr 16).

Żydzi mieli również swych reprezentantów wśród opolskiej inteligencji - ludzi wykonujących wolne zawody. Lekarzami byli Bernhard Friedlaender (praktykował w Opolu od 1831 r.), Freund, Max Troplowitz (żył w latach 1863-1923, jest pochowany na opolskim kirkucie; miał gabinet przy ul. Krakowskiej 27, a na wizytę można było umawiać się u niego telefonicznie, wykręcając numer 106), Ismar Schlesinger, Alfred Heymann (dentysta), aptekarz Ernst Muhr (apteka "Miejska"). Do opolskiego grona pedagogicznego należeli: Wimpel Pozner (zm. 1821 r., ostatni "prywatny nauczyciel" przed utworzeniem szkoły żydowskiej), Salomon Sachs, Adolf Baronowitz, Moses Spier. Natomiast przedstawicielami miejscowej palestry byli: Leopold Cohn - adwokat i radca prawny, przewodniczący opolskiej gminy żydowskiej i członek Rady Miejskiej, Harry Wolff - adwokat i notariusz (podczas drugiej wojny światowej pozostał w Opolu starając się chronić ocalałych Żydów, w styczniu 1944 r. deportowano go do Terezina i dalej do KL Auschwitz-Birkenau, gdzie został zamordowany), Fritz Adler, Walter Deutschmann i Ismar Manneberg.

W historii Żydów opolskich pojawiła się jeszcze jedna postać - godna uwagi choćby ze względu na swoje barwne życie. To Izaak Schnitzer, urodzony w 1840 r., znany bardziej jako Emin Pasza. Przyszedł on na świat w kupieckiej rodzinie, w domu przy Stockgase, obecnie ul. Minorytów. Był niezwykle utalentowany, znał wiele języków, w tym francuski, niemiecki, turecki, arabski, perski, kilka słowiańskich. Po studiach we Wrocławiu, Berlinie i Królewcu podróżował - także jako lekarz - po Bałkanach, Azji Mniejszej, Sudanie (był tam gubernatorem Ekwatorii), prowadził wyprawy badawcze m.in. do Górnego Nilu.

Tymczasem w Opolu liczba ludności żydowskiej wzrastała aż do 1885 r., gdy osiągnęła poziom siedmiuset sześćdziesięciu czterech osób (4,8% ogółu mieszkańców). Po tej dacie liczba ta zaczęła spadać - do siedmiuset dwunastu w 1890 r. (3,7% ogółu), sześciuset dziewięćdziesięciu sześciu w 1900 r. (2,3% ogółu) i pięciuset pięćdziesięciu dwóch osób w 1910 r. (1,6% ogółu). Mimo tej tendencji spadkowej to właśnie w tym okresie nastąpiło otwarcie nowej, budowanej w latach 1895-1897 synagogi. Autorem projektu świątyni był Felix Henry, a sama uroczystość miała miejsce 22 czerwca 1897 r. i wziął w niej udział rabin Leo Baeck. Również w tym okresie powstawały i działały kolejne instytucje i organizacje żydowskie: Związek Kobiet Żydowskich, Żydowski Związek Młodzieżowy (Jugenbund), loża kobieca (Frauenloge), żydowska organizacja sportowa.

Przejściowo - w okresie pierwszej wojny światowej i tuż po niej - liczba Żydów w Opolu wzrosła do tysiąca osób w 1922 r., ale emigracja do Palestyny regularnie zmniejszała tę ilość (w 1928 r. już tylko czterysta trzydzieści osób).

Społeczność żydowska Opola dotkliwie odczuła wydarzenia "Nocy Kryształowej" w 1938 r. Obok aktów wandalizmu, brutalnych ataków fizycznych i aresztowań doszło do spalenia nowej synagogi. Tłum bojówkarzy kopiąc i wyzywając rabina Hansa Hirschberga zagonił go do świątyni i zmusił do rozlania w jej wnętrzu benzyny i podpalenia jej. Noc tę przetrwała stara synagoga, w budynku której w tym czasie mieściła się już drukarnia.



Żydzi z Opola i okolic, którym nie udało się wymknąć z rąk hitlerowców, zostali deportowani do getta w czeskim Terezinie i do KL Auschwitz-Birkenau w latach 1942-1943.

Tekst : Małgorzata Frąckowiak

Opracowano na podstawie "Cmentarz żydowski w Opolu" Haliny i Zbigniewa Łabęckich (w Opolskim Informatorze Konserwatorskim z 1989 r.), "By nie przepadli w mroku... Opolscy Żydzi 1812- 1938" Macieja Borkowskiego (w Opolskim Roczniku Muzealnym, tom XII z 1998 r.) oraz artykułach Macieja Borkowskiego "Pod ortodoksyjną macewą" i "Cienie przeszłości".

http://www.kirkuty.xip.pl




©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna