Streszczenie tekstu Jacka Wojtysiaka „Kategorie. Przegląd stanowisk i zagadnień”



Pobieranie 128.5 Kb.
Data06.05.2016
Rozmiar128.5 Kb.
Karol Pogorzelski
Streszczenie tekstu Jacka Wojtysiaka

Kategorie.



Przegląd stanowisk i zagadnień”.
Autor dokonuje przeglądu historycznie zajmowanych stanowisk w sprawie kategorii, oraz prezentuje problemy, jakie się z tymi stanowiskami wiążą. Na koniec przedstawia własną teorię kategoriitego zagadnienia.
I. Wstęp
Termin „kategoria” ma rodowód prawniczy i początkowo, w języku greckim, znaczył tyle, co „oskarżenie”. Etymologiczny rozbiór słowa „kategorializować” ujawnia jego znaczenie, jako zbierania czegoś wedle jakiegoś porządku. W filozofii, „kategoria” oznacza najogólniejsze rodzaje przedmiotów. W zależności od tego, za co się te przedmioty uznaje, można wyróżnić trzy możliwe podejścia do kwestii kategorii:


  1. Podejście ontologiczne lub metafizyczne, reprezentowane przykładowo przez N. Hartmanna: Kkategorie, jako najogólniejsze rodzaje bytów.

  2. Podejście semiotyczne, reprezentowane przez Arystotelaesa.: Kkategorie, jako najogóniejsze rodzaje wyrażeń języka

  3. Podejście konceptualne, reprezentowane przez Kanta.: Kkategorie, jako najogólniejsze rodzaje sposobów ujmowania poznawanych, bądź myślanych rzeczy.


II. Podejście semiotyczno-metafizyczne do zagadnienia kategorii.
Historycznie pierwszą teorią kategorii jest teoria Arystotaelesa wyłożona w klasycznym dziele „Kategorie”. W tekście tym autor dokonuje podziału wyrażeń prostych ze względu na ich desygnaty w sposób przedstawiony w dwóch pierwszych kolumnach poniższej tabeli:






















kategoria

przykład

część mowy

Pytanie







 

 




 




1.

substancja

kot

rzeczownik

co to jest?




2.

ilość

metrowy

liczebnik

jaki ma rozmiar?




3.

jakość

łaciaty

przymiotnik

jakie ma cechy?




4.

stosunek

mniejszy

przymiotnik porównawczy

jakie jest w stosunku do czaegoś?




5.

miejsce

na piecu

przysłówek miejsca

gdzie to jest?




6.

czas

teraz

przysłówek czasu

kiedy to jest?




7.

pozycja

leży

czasownik nieprzechodni

jak to jest ułożone?




8.

stan

śpiący

czasownik dokonany

co do tego przynależy




9.

działanie

mruczy

czasownik w str. czynnej

co to czyni?




10.

doznawanie

jest grzany

czasownik w str. biernej

jakiemu działaniu podlega?








































Wyróżnioną w powyższym podziale kategorią jest substancja. , której wyróżnić mMożna wyodrębnić dwa rodzaje sybstancji: konkret i gatunek. Podstawą tego wyodrębnieniaróżnienia jest fakt, że pozostałe kategorie są orzekane właśnie o niej. Zaprezentowany wyżej podział był traktowany przez Arystotelesa swobodnie, o czym świadczy fakt, że w innych swoich dziełach podawał inne listy kategoriipodziały. Co za tym idzie klasyfikacja kategorii nie pretenduje do została opatrzona dowodami zuzupełności i rozłączności. Powszechnie uznaje się, że Arystoteles wyróżnił kategorie, mając na względzie części mowy języka potocznego. Na tej podstawie A. Trandelenburg wysnuł tezę, że „kategorie są najogólniejszymi predykatami”, a „substancja jest właściwą kategorią podmiotu”,; podał on ponadto przykład przyporządkowania części mowy do kategorii (odtworzony w 1 i 3 kolumnie tabeli). O ile teza o istotnym związku między kategorią a językiem przyjęła się, o tyle przyporządkowanie zaproponowane przez Trandelenburga było krytykowane za rzekomą przypadkowość i brak odniesienia do gramatyki antycznego języka greckiego. W związku z powyższym M. Loux podjął próbę (1 i 5 kolumna tabeli) przyporządkowania kategoriom rodzajów informacji, jakie można uzyskać w odpowiedzi na zadane pytania.

Pokrewne pojęciu kategorii, ale jednak od niego różne są wyróżniane przez scholastyków:



  1. postpraedicamenta – podział krzyżujący się z kategoriami. Przykładowo:

wcześniejsze – późniejsze, równoczesne, czy przeciwstawne.

  1. supra praedicamenta albo transcendentalia – stosowane zamiennie z bytem „«przekraczają”» kategorie. Prawda, dobro, jedność, rzeczywistość…

  2. praedicabilia – podział porządkujący kategorie. Definicja, rodzaj, gatunek, przypadłość, właściwość…

Arystoteles głosił tezę o odpowiedniości języka i rzeczywistości, lub inaczej mówiąc: realizm semiotyczny. Wynika stąd, że kategorie równolegle z częściami mowy odzwierciedlają najogólniejsze rodzaje bytów. Fakt ten stał się podstawą późniejszego klasyfikowania bytów przy pomocy schematu „«drzewa genealogicznego”». Jednym z najpopularniejszych, szczególnie wśród scholastyków schematów, była propozycja Dawida Armeńczyka przedstawiona poniżej



Z biegiem czasu modyfikowano metafizyczne uporządkowania kategorii Arystotelesa. Przy tej okazji natrafiano na następujące problemy:

1) Ile jest stopni klasyfikacji kategorii?

2) Jak wygląda pierwszy podział? Czy jest dychotomiczny (substancja – cecha)? Czy potrójny (substancja – cecha – relacja)? Czy też może poczwórny (substancja – cecha – czynność – relacja)?

3) Ile jest faktycznie kategorii? Czy nie trzeba ich zredukować, lub wzbogacić?

4) Jak ma się Bóg do podziału kategorii? Można wyróżnić dwie możliwe odpowiedzi: Bóg albo jest ponadkategorialny, albo jest szczególnym przypadkiem substancji.

Powyższa analiza prowadzi do wniosku, że kategorie Arystotelesa są swobodnym, ale użytecznym schematem, pozwalającym ogólnie zorientować się w typach rzeczywistych bytów. Rzetelna klasyfikacja kategorii metafizyczno- – semiotycznych wymaga jasnych kryteriów podziałów oraz dowodów zupełności i rozłączności. Próby takich klasyfikacji były podejmowane już w średniowieczu. W ich wyniku powstało użyteczne rozróżnienie kategorematów, czyli wyrażeń mających samodzielne znaczenie, i synkategorematów, czyli wyrażeń posiadających znaczenie tylko w kontekście.

We współczesnej filozofii języka i semiotyce przyjmuje się, że dwa wyrażenia są tej samej kategorii językowej, kiedy można zastąpić jedno drugim w złożonym wyrażeniu sensownym, bez utraty sensowności tego wyrażenia. Odróżnia się dwa typy kategorii, w zależności od tego, jak rozumie się sensowność wyrażenia,: jeżeli jako syntaktyczną składność, to otrzymujemy kategorię składniową (syntaktyczną),; jeśli jako posiadanie dorzecznego znaczenia, to otrzymujemy kategorię semantyczną. K. Ajdukiewicz jest autorem teorii kategorii składniowych [raczej: semantycznych] rozrózżniającej kategorie podstawowe (zdania i nazwy) i kategorie pochodne (funktory i operatory). Te ostatnie można zapisywać za pomocą notacji ułamkowej, w której w mianowniku zapisuje się nazwę kategorii utworzonej przy pomocy funktora/operatora, a w mianowniku nazwę lub nazwy kategorii, do których przyłącza się funktor/operator.



Teoria Ajdukiewicza nadaje się do analizowania języków formalnych, ale zawodzi przy opisie języków etnicznych. Dlatego też została zmodyfikowana przez licznych filozofów przekształcając się w różnego rodzaju gramatyki kategorialne. Dla ontologii ważniejsze są kategorie semantyczne, gdyż dzielą wyrażenia ze względu na ich desygnaty, a nie funkcje, jakie pełnią w stosunku do innych wyrażeń. Zdaniem K. Ajdukiewicza zdaniom odpowiada wartość logiczna, nazwom jednostkowym przedmioty jednostkowe, a funktorom relacje. IJ.M. Bocheński przypisuje nazwom substancje, a funktorom przypadłości. Wielu zaś współczesnych filozofów zaś, przypisuje zdaniom stany rzeczy. Zagadnieniom tym poświęcona jest też logiczna teoria typów. W jej ramach dzieli się uniwersum na indywidua, zbiory (własności), zbiory zbiorów (własności własności) itd.
III. Podejście konceptualno-transcendentalne do zagadnienia kategorii.
Do grona krytyków Arystotelesowskiej listy kategorii należał Kant, przeciwstawiając niesystematyczności Stagiryty własny podział kategorii, wyprowadzony ze względu na różne funkcje syntezy w sądzeniu. Podział ten ujmuje tabelka.



















kryterium podziału

kategoria

rodzaj sądu







 

 

 







ilość/zakres

 

 







 

jedność

sądy ogólne







 

wielość

sądy szczegółowe







 

ogół

sądy jednostkowe







jakość

 

 







 

realność

sądy twierdzące







 

zaprzeczenie

sądy przeczące







 

ograniczenie

sądy ograniczone







stosunek

 

 







 

substancja-przypadłość

sądy kategoryczne







 

przyczyna-skutek

sądy hipotetyczne







 

wspólnota-wspólność

sądy rozłączne







modalność

 

 







 

możliwość-niemożliwość

sądy problematyczne







 

istnienie-nieistnienie

sądy asertoryczne







 

konieczność-przypadkowość

sądy apodyktyczne



















Kantowski podział kategorii jest integralnym elementem jego systemu filozoficznego-  transcendentalnego idealizmu. W myśl tego systemu, rzeczywistość poza podmiotem poznającym jest niepoznawalna, a to, co jest przez podmiot poznający uznawane za rzeczywistość, jest konstrukcją rozumu. Co za tym idzie klasyfikacja kategoriei jest klasyfikacją ują sposobyów myślenia o rzeczywistości i kategorie nie mają one ontologicznych odpowiedników.

Kantowskiemu podziałowi kategorii, podobnie jak Arystotelesowskiemu zarzucano fragmentaryczność, czyli brak uniwersalności [?], ograniczenie do przypadkowo wybranego języka logiki, lub języka etnicznego: niemieckiego lub greckiego. Z tego powodu Kantowska teoria kategorii była często rozwijana i modyfikowana. Jednym z kontynuatorów Kanta był Ch. S. Pierce, który analizując strukturę pojęć uniwersalnych, jak i różnych odmian znaków, doszedł do wniosku, że lista kategorii powinna zawierać: substancję (odpowiednik podmiotu sądu), byt (odpowiednik spójki łączącej podmiot z określeniem np. „jest”) oraz cechy, dzielące się dalej, ze względu na ilość członów odniesienia, na jakości, relacje i reprezentacje.

We współczesnej filozofii analitycznej, Kantowskie podejście do zagadnienia kategorii, jest dyskutowane w związku z problemem schematu pojęciowego, czyli struktury ludzkiego myślenia o rzeczywistości. P. F. Strawson wyróżnia wna tej podstawie kategorie: partykulariów (konkretów) i uniwersaliów (cech). Partykularia s z kolei dzielą się na podstawowe (rzeczy materialne i osoby) i zależne (stany, procesy, zdarzenia…). Podobne podejście reprezentuje S. Körner. Dodaje on, że schematów pojęciowych może być wiele, a także, że może dojść do zmiany schematu pojęciowego (w nauce: z fizyki Newtona, na fizykę Einsteina). Podobne analizy, zainicjowane przez N. Chomskiego, dokonywane są we współczesnym językoznastwie, gdzie szuka się „głębokiej struktury” języka i myślenia.

Pojęcie kategorii oraz kategorializacji występuje też w psychologii poznawczej i oznaczając tam myślną organizację, strukturalizowanie doświadczenia. Pojęcie to różni się od Kantowskiego rozumienia „kategorii” tym, że w psychologii szuka się wszelkich kategorializacji, a nie tylko najogólniejszej, a także kładzie się nacisk na różnice w kategorializacjach wynikające z wykształecenia, wieku itp. W pojęciu kategorii w psychologii często jest zawarty implicite nominalizm, jako pogląd, że kategorie są konwencjonalnym sposobem klasyfikowania i nazywania przedmiotów doświadczenia. Psychologowie zauważają dużą zgodność między ludźmi, jeśli chodzi o kategorializowanie na wysokim stopniu ogólności. Istnieją też teorie psychologiczne, które, na podstawie odpowiedniości między myśleniem a światem, interpretują kategorie realistycznie. Tym samym konceptualne podejście do zagadnienia kategorii, upodobniło się do semiotyczno-metafizycznego rozumienia tego pojęcia. Niektórzy filozofowie swoje analizy kategorialne zaczynają wprost od rzeczywistości.


IV. Metafizyczne podejście do zagadnienia kategorii.
Przykładem takiego podejścia, jest teoria kategorii N. Hartmanna. Wyróżnia on następujące wymiary bytowe:


  1. sposoby bycia – idealny i realny;

  2. momenty bycia – istnienie i istota;

  3. sfery bycia – realność, idealność, poznanie i logika;

  4. warstwy bycia realnego – nieorganiczna, organiczna, psychiczna, duchowa/kulturowa.

Wyżej wymienione określenia, nie są jeszcze jednak kategoriami. Są nimi najogólniejsze zasady bytu, które krzyżują się z wymiarami bytowymi. Jeśli kategorie przebiegają przez wszystkie powyższe sfery to nazywamy je „fundamentalnymi”. Należą do nich:




  1. kategorie modalne: rzeczywistość, nierzeczywistość, możliwość, niemożliwość,

konieczność i przypadkowość;

  1. kategorie elementarne: zasada – konret, struktura – modus, forma – materia, jakość –

ilość wewnętrzne – zewnętrzne, determinacja – niezależność, jedność – mnogość, zgodność – niezgodność, substrat – relacja, element – układ, przeciwieństwo – wymiar;

  1. prawa kategorialne: prawo obowiązywania kategorii w konkretach, prawa

stosunków między kategoriami: zależność, niesprzeczność…
Można jeszcze wyróżnić kategorie regionalne, czyli takie, które krzyżują się tylko z niektórymi wymiarami bytowymi.

Teoria Hartmanna, mimo iż elastyczna, nie była dotąd kontynuowana. Zarzucano jej zbytnie rozszerzenie pojęcia kategorii, przez co obejmujezawierając ona nie tylko najogólniejsze rodzaje bytów, ale też ich aspekty, a także relacje między nimi. Brakuje też w niej jasnych kryteriów odróżnień, przy czym wydaje się, że niektóre kategorie wydają się być są redukowalne do innych.

Współcześnie metafizyczne podejście do kategorii jest najbardziej żywe w filozofii nurtu brentanizmu (fenomenologia, A. Meinong, Szkoła Lwowsko-Warszawska).

E. Husserl, założyciel fenomenologii, wymieniał następujące kategorie: rzecz, indywiduum, podmiot i własność, stan rzeczy, całość i część, gatunek i rodzaj, jedność i wielość, itp. Analizy Husserla kontynuował R. Ingarden, który, mimo że nie używał pojęcia kategorii, zbudował następujący schemat:




Ingarden wyróżnia jeszcze kategorię nieprzedmiotów, do których należą: cechy, stany rzeczy, relacje, formy, materia, jakości idealne. Cechują się one wszystkie tym, że są one zależne w istnieniu od przedmiotów.

Wczesny Brentano i K. Twardowski odróżniają przedmioty istniejące od nieistniejących, a wśród nieistniejących takie, które mogłyby istnieć, i takie, które nie mogłyby istnieć. Podział ten akceptuje A. Meinong dodając do niego: obiekty (przedmioty przedstawień), obiektywy (przedmioty sądów), dygnitatywy (przedmioty uczuć/ocen), dezyderatywy (przedmioty pragnień)… W ramach tej samej tradycji powstał też podział M. Borowskiego opierający się na skrzyżowaniu klasyfikacji przedmiotów ze względu na zależność/niezależność od świadomości oraz zupełność/niezupełność rozumiane jako podleganie będź niepodleganie zasadzie wyłączonego środka.





















przedmioty

zupełne

niezupełne







zależne

psychiczne

fikcyjne







niezależne

fizyczne

idealne



Zupełnie inne rozwiązanie prezentuje filozofia procesu (A.Whitehead, Z.Augustynek). W jej ramach, do pierwotnych należą kategorie dynamiczne (zdarzenia i procesy), i dopiero za ich pomocą definiuje się kategorie statyczne (substancje, cechy…).

Do godnych odnotowania zauważenia współczesnych teorii kategorii należy zaliczyć też teorię R. Chisholma. Dzileli on przedmioty w następujący sposób:

R. Grosmann, należący do szeroko rozumianej tracycji filozofii analitycznej, wyróżnia siedem7 nieredukowalnych kategorii: indywidua, własności, relacje, zbiory, struktury, liczby i fakty, przy czym fakty, to istniejące stany rzeczy.


V. Problematyka kategorii.
Przedstawiony Zaprezentowany dotychczas materiał historyczny daje podstawę do wyróżnienia trzech typów kategorii: ontycznegoy, językowyego i pojęciowyego. Może, ale nie musi zachodzić między nimi odpowiedniość, czyli kategorie jednego typu mogą posiadać swoje jednoznaczne odpowiedniki innych typów. Dalsze rozważania oparte są na założeniu, że taka odpowiedniość istnieje, a podstawowym typem kategorii , jest typ ontyczny.

Można odróżnić kategorie fundamentalne od regionalnych. Te pierwsze dzielą całe uniwersum przedmiotów, podczas gdy te drugie tylko jego część.

Kryteria podziału kategorii mogą być trojakiego typu: egzystencjalne (dzielimy przedmioty według sposobów ich istnienia), formalne (dzielimy przedmioty według ich struktury) oraz materialne (podziałelimy przedmiotówy według ich treści/jakości). Precyzyjne rozróżnienie formy od materii daje semiotyka, przypisując wyrażeniu treść/znaczenie jako materię, a funkcję składniową jako formę. Wyrażenia można klasyfikować według zakresu ich treści (organizm > zwierzeę > człowiek), bądź według typu funkcji składniowej pełnionej przez wyrażenie. W obydwu wypadkach katergoryzowanie [kateogiralizacja] odwołuje się do języka, niezależnie od tego, na jakim poziomie dokonuje się kategorializacji (metafizycznym, smiotycznym, czy poznawczym), przy założeniu odpowiedniości między nimi. Najprostszy podział formalny, można przedstawić następująco:


  1. zdania – sądy – stany rzeczy;

  2. nazwy – pojęcia samodzielne – rzeczy;

  3. predykaty jednoargumentowe – proste pojęcia niesamodzielne – własności;

  4. predykaty wieloargumentowe – złożone pojęcia niesamodzilne – relacje;

  5. funktory nazwotwórcze i funktorotwórcze – opreacje myślowe- struktury.

Historyczne podziały kategorii są zazwyczaj bogatsze i zawierają więcej kryteriów podziału  np. według części mowy, jak u Arystotelesa, (kryterium to nie jest jednak czysto formalne).

Pod względem ilości kategorii można wyróżnić następujące typy podziałów:


  1. monizm – rzadko broniony pogląd, często tylko deklarowany, że istnieje tylkojedynie jedna kategoria (np. reizm Kotarbińskiego).;

  2. dualizm – pogląd, że istnieją dwie bazowe kategorie, najczęściej rzecz - cecha.;

  3. trializm – pogląd, że istnieją trzy bazowe kategorie, na ogół rzecz - cecha - relacja;

  4. :

  5. infinityzm – pogląd, będący konsekwencją przypisywania różnym typom zbiorów różnych kategorii, że istnieje nieskończona ilość kategorii.;

  6. nihilizm – pogląd, że nie ma żadnej kategorii.; Zznaczyłoby to, że nie ma nic, albo wszystko jest chaotyczne.; wydaje się, że Oobie te wersje wydają się są sprzeczne, lub niewyrażalne, gdyż wyrażające je zdanie, albo nie mogłoby istnieć, albo miałoby już jakąś kategorię.

Wyróżniano często kategorie pierwotne i wtórne. Wtórność kategorii polega na jej niesamodzielności lub zależności w istnieniu od kategorii pierwotnej. Najczęściej za kategorię pierwotną uważano substancję wobec swoich własności, bądź całość wobec swoich części. Pierwsza z tych propozycji znalazła współczesne rozwinięcie w teoriomnogościowym pojęciu zbioru, a druga w formalnej mereologii. Wyróżnia się czasem całości pierwotne i całości pochodne (struktury lub układy całości). Także części dzieli się nieraz na zwykłe, które posiadają swoje częsści, oraz ostateczne, które nie mają swoich części. Brak jest jednak dobrego kryterium odróżniania rodzajów części i całości.

Istnieje jeszcze antysubstancjalistyczne podejście do zagadnienie kategorii pierwotnych, w którym redukuje się substancję do zbioru innych kategorii: cech (klasowa koncepcja przedmiotu) lub zdarzeń (ewentyzm). Stanowisko pierwsze można skrytykować pytając, czym jest cecha. Czy jest zbiorem innych elementów, czy też jest substancją o pewnych cechach? W pierwszym wypadku wikłamy się w regressum in infinitum, w drugim wykazujemy, że antysubstancjalizm nie redukuje substancji do innych kategorii, a jedynie uznaje za substancję coś, co nie jest powszechnie za nią uznawane. Ewentyzm podważa się pokazując, że zdarzenia nie mają trwałości, zaś w świecie trwałość występuje. Zmiana (przypadłościowa) przedmiotu nie narusza jego trwałej istoty. Fakt ten trudno wytłumaczyć przyjmując pierwotność zdarzeń względem substancji. Obrona ewentyzmu może przebiegać przez podważenie faktu trwałości w świecie i wskazującanie na trudności z określeniem, co jest istotą (czymś trwałym), a co podlega zmianie. Substancjalizm jest jednak poglądem bardziej zdroworozsądkowym.

Arystoteles głosił absolutyzm kategorialny. Jest to pogląd, że każdy przedmiot może należeć tylko do jednej kategorii. Przeciwstawia się temu relatywizm kategorialny, który głosi, że dowolny przedmiot może należeć pod różnymi względami do wielu różnych kategorii. Stanowisko pośrednie akceptuje istnienie przedmiotów należących tylko do jednej kategorii, oraz istnienie przedmiotów mogących należeć do wielu różnych kategorii. Potwierdzałaby to obserwacja językowa wskazująca, że można mówić o cechach cech, cechach realcji lub o relacjach między relacjami, ale nie można mówić o rzeczach rzeczy, zdarzeniach zdarzeń itp.

Na wyższym poziomie można mówić o względności schematów kategorialnych. Jest to pogląd, że istnieje wiele wzajemnie nieprzekładalnych sposobów organizacji doświadczenia, w zależności od języków etnicznych lub formacji kulturowych, lub światopoglądowych. Problematyczność takiego podejścia wskazuje D. Davidson, zwracając uwagę na brak kryterium nieprzekładalności schematów. Stwierdzenie takiego stanu rzeczy zakładałoby istnienie jakiegoś wspólnego schematu (ontologii) odniesienia. Samo postawienie tego zagadnienia zdaje się zakładać taki absolutny schemat kategorii, którego podstawą mogłaby być intuicyjna opozycja językowa podmiot - orzecznik.
Odrębnym problemem jest zagadnienie zakresu kategorializacji, czyli co kategorializacji podlega. Można wyróżnić nasteępujące stanowiska, przy czym każde z nich może być poprzedzone kwantyfikatorem „każdy” lub „niektóre”:


  1. przedmioty możliwe i niemożliwe;

  2. przedmioty możliwe;

  3. przedmioty istniejące;

  4. przedmioty realne, o wyróżnionym sposobie istnienia, strukturze…

  5. korelaty ujęć poznawczych (faktycznych, lub możliwych);

  6. korelaty pojęć;

  7. korelaty struktur językowych.

Przyjęcie jednego z pierwszych czterech zakresów kategorializacji pociąga za sobą akceptację realizmu, bądź obiektywizmu kategorialnego. Przeciwny pogląd nazywamy „konstrukcjonizmem kategorialnym”. Pociąga on za sobą w wersji mocnej (N. Goodman) negację istnienia jakichkolwiek przedmiotów, a w wersji słabej (I. Kant), agnostycyzm w kwestii istnienia przedmiów, ale ich niepoznawalność, przynajmniej co do swoich kategorii. Należy przy tym pamiętać, że czym innym jest zakres kategorializacji, a czym innym jej metoda. Można bez sprzeczności twierdzić, że pod względem zakresu kategorializacji podlegają przedmioty realne, ale jedynym możliwym sposobem kategorializacji jest analiza językowa. Założyć trzeba przy tym odpowiedniość języka i rzeczywistości.

Z zagadnieniem zakresu kategorializacji łączy się problem przedmiotów niekategorializowalnych, np. Boga. Przyczyną tego zjawiska może być nieusuwalna ograniczoność ludzkiego poznania, lub też obiektywna cecha niekategorializowalnego przedmiotu. Istnienie takiech przedmiotów dowodziłoby, że zakres kategorializacji nie obejmuje całego uniwersum. Może mieć to też wytłumaczenie w fakcie, że kategorializacja jest zrelatywizowana do podmiotu jej dokonującego.
VI. Stanowisko autora.
Autor jest zwolennikiem:


  1. prymatu kategorii ontologicznych względem kategorii semiotycznych i pojęciowych, a także odpowiedniości między nimi.;

  2. wyróżniania kategorii ontycznych w aspekcie formalnym, czyli badania możliwych związków składniowych, jakie może pełnić odpowiednie wyrażenie.;

  3. dualizmu kategorialnego: w opozycji kategorie pierwotne – wtórne.;

  4. opozycji: substancja/podmiot – własność;

  5. relatywizmu kategorialnego jako poglądu, że każdy przedmiot może należeć do więcej niż jednej kategorii, w zależności od kontekstu.; Rrównocześnie opowiada się on za istnieniem powszechnych, stałych i koniecznych schematów kategorializacyjnych;

  6. poglądu, że kategorializacji podlegają przedmioty możliwe i niemożliwe, co ma związek z przyjętą metodą semiotyczną kategorializacji; . .

  7. dopuszczalności przedmiotów niekategorializowalnych np. Boga, ze względu na ograniczenia poznawcze człowieka.

Stanowisko autora przedstawione będzie w zmodyfikowanej notacji K. Ajdukiewicza. Główna kreska ułamkowa oznaczona będzie najwieększą liczkbą kresek, np. „///”, a następne ułamki liczbą kresek o jeden mniejszą („//”, następnie „/”). Nachylenie kreski oznacza pozycję argumentu: „\”- argument znajduje się po prawej stronie, „/” – argument po lewej.



Tablica kategorii zaproponowanych przez autora wygląda następująco:



















wyrażenie

wskaźnik

kategoria ontyczna







 

 

 







zdanie

z

stan rzeczy







nazwa

n

rzecz (substancja, proces, zdarzenie, konglomerat)







operator I

z/n

stan wewnętrzny







 

n\z/n

stan zewnętrzny







operator II

z/n//z/n

przymiot wsobny







 

n\z/n//z/n

przymiot relacyjny







operator III

z/n//z/n///z/n//z/n

modyfikator przymiotu wsobnego







 

n\z/n//z/z///n\z/n//z/n

modyfikator przymiotu relacyjnego







transformator

n/z

stan rzeczy → rzecz







kategorialny

n/n'

rzecz → rzecz'







 

n/n'//n''

rzecz → (rzecz' → rzecz'')







 

n\n(kon)/n

rzeczy → konglomerat







 

n/z//z

rzecz → (stan rzeczy → rzecz)







 

z/n//z/n///n

rzecz → przymiot







 

n\z/n//z/n

stan wewnetrzny → relacja







 

n\z/n//z/n///z/n//z/n

przymiot wsobny → przymiot relacyjny


































Autor rozróżnia wśród rzeczy: (1) substancje - rzeczy trwające w czasie;

(2) procesy - rzeczy rozgrywające się w czasie;

(3) zdarzenia - rzeczy trwające tylko w chwili;

(4) konglomeraty - układy rzeczy.

Przymiot wsobny” znaczy tyle, co „własność”. „Przymiot relacyjny” znaczy tyle, co „relacja”. Przymioty mogą być modyfikowane przez modyfikatory  np. stopniowane. Stan wewnętrzny to relacja między rzeczą a jej przymiotem. Stan zewnętrzny to relacja między rzeczą a inną rzeczą. Stan rzeczy to rzecz wraz ze swoim stanem.

Jedno wyrażenie może mieć różne kategorie semiotyczne w zależności od kontekstu, w jakim się je rozpatruje, lub sposobu, w jaki się je rozkłada. Pewne wyrażenia pełnią funkcję przekształcania kategorii innych wyrażeń. Autor nazywa je „transformatorem kategorialnym”. Odpowiednikiem ontycznym takich wyrażeń jest transformator ontyczny, przedstawiony na wykresie za pomocą strzałki. Podstawą wyrażonego w ten sposób relatywizmu kategorialnego jest fakt, że przedmioty znajdują się w różnych kontekstach i mogą być ujmowane w różny sposób. Przykładowo: szafa jest konglomeratem względem półek na nią się składających, ale względem obserwatorów może być substancją. Transformacja ontyczna polega na wyróżnianiu w przedmiotach różnych aspektów, czy kontekstów, a nie na przemianie samego przedmiotu. Zdaniem autora, żaden kontekst przedmiotu nie jest wyróżniony względem innych.












©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna