Szkoły karmelitów bosych w Berdyczowie



Pobieranie 321.95 Kb.
Strona1/5
Data05.05.2016
Rozmiar321.95 Kb.
  1   2   3   4   5

Szkoły karmelitów bosych w Berdyczowie



Karmelici bosi w Polsce 1605-2005. Księga jubileuszowa

Praca zbiorowa pod red. Czesława Gila OCD

Wydawnictwo Karmelitów Bosych

Kraków 2005

Benignus Józef Wanat OCD

Szkoły karmelitów bosych w Berdyczowie
na Ukrainie


Karmelici bosi byli stróżami głównego sanktuarium Matki Bożej w Berdyczowie na Ukrainie od 1642 roku. Podejmowali w nim wielokierunkową działalność: misyjną; apostolstwa karmelitańskiego, zgodnego z własnym charyzmatem zako­nu, przez pogłębianie życia duchowego wiernych, duszpasterstwa piel­grzym­ko­wego, duszpasterstwa parafialnego; działalność ekumeniczną na styku dwóch kultur – pobizantyjskiej (orientalnej) i zachodniej (łacińskiej); działalność wy­daw­niczą i poligraficzną przez prowadzenie „Drukarni Fortecy Najświętszej Maryi Panny”; działalność patriotyczną i obronną Ojczyzny przez utrzymywanie fortecy
i stałej załogi wojskowej, charytatywną przez utrzymywanie domu opieki dla ludzi biednych oraz dydaktyczną i pedagogiczną przez utrzymywanie i prowadzenie szkoły średniej przy swoim klasztorze.

I. Szkoła podwydziałowa i powiatowa
(1796-1831)

1. Z dziejów szkolnictwa w Polsce


Kościół Chrystusowy od początku swego istnienia zajmował się nauczaniem prawd ewangelicznych, zgodnie z powierzoną mu misją swego założyciela Je­zusa Chrystusa: Dana Mi jest wszelka władza na niebie i na ziemi. Idźcie więc
i nauczajcie wszystkie narody, udzielając im chrztu w imię Ojca i Syna i Ducha
Świętego. Uczcie je zachowywać wszystko, co wam przykazałem. A Ja jestem
z
wami przez wszystkie dni, aż do skończenia świata (Mt 28, 18-20). Apostołowie po Zesłaniu Ducha Świętego rozeszli się na cały świat i głosili naukę Jezusa,
o czym świadczą Dzieje Apostolskie. Następcy apostołów zakładali w chrze­ści­jańskich gminach szkoły biskupie i szkoły katechetyczne (Rzym, Aleksandria, Antiochia, Cezarea Palestyńska)1. Od VI wieku istnieją szkoły biskupie – kate­dralne i zakonne, w których przygotowywano kandydatów do stanu duchownego oraz urzędników do administracji kościelnej2. Kierownikiem takiej szkoły był jeden z kanoników zwany scholastykiem. Szkoły te dzieliły się na trivium, w któ­rych uczono trzech z siedmiu sztuk wyzwolonych: gramatyki, retoryki i dialek­tyki. Wyższy stopień wykształcenia, czyli quadrivium obejmował dalsze cztery sztuki wyzwolone: geometrię, arytmetykę, astronomię i muzykę3. Wnet też za­kła­dano przy kościołach parafialnych szkoły elementarne dla wszystkich ludzi.

Polska z chwilą przyjęcia chrztu świętego (966) i ustanowienia struktur administracji kościelnych otwarła się na wpływy kultury łacińskiej Rzymu i chrze­ścijaństwa Zachodniej Europy. Podobnie jak w całej Europie przy katedrach, ko­le­giatach i klasztorach zakładano pierwsze szkoły na ziemiach polskich, po­cząt­kowo przeznaczone dla kształcenia duchowieństwa oraz urzędników kościel­nych


i państwowych4. Papież Innocenty III uzupełniając postanowienia III Soboru Laterańskiego o szkołach katedralnych i kolegiackich, na IV Soborze Laterań­skim w 1215 roku rozciągnął obowiązek zakładania szkół na wszystkie kościoły parafialne5. Od tej pory coraz bardziej rozwijała się sieć parafialnych szkół. Przez szkoły oświata i kultura przenikała do mieszkańców miast i wsi. Z powodu kolonizacji niemieckiej na terenach wyludnionych przez wojny i napady Tatarów nauczycielami szkół byli koloniści niemieccy. W trosce o zachowanie tożsamości narodowej przed germanizacją Polski, abp Pełka (Fulko) na synodzie sieradzkim
z roku 1233 i inni biskupi na synodach z lat 1244, 1256, 1257, 1285 uchwalali
i przypominali ustawę szkolną, aby nauczyciele szkół na terenach ziem polskich znali język polski i nim się posługiwali. Widocznie zarządzenia te nie były wszę­dzie respektowane, skoro synod z roku 1326 opornym nauczycielom i plebanom zagroził interdyktem6.

W szkołach ludowych, czyli elementarnych uczono: religii, służby koś­ciel­nej, początków arytmetyki, czytania i pisania po łacinie i po polsku, nieco gra­ma­tyki łacińskiej, rachunków i śpiewu7. Nauczyciela niekiedy nazywano „klechą” lub „dominusem”. Szkoły katedralne i kolegiackie oraz klasztorne realizowały poziom średni – trivium i wyższy – quadrivium. Szkoły katedralne w stolicach średniowiecznej kultury, jak Bolonia i Paryż, przyciągały nauczycieli i studentów ze wszystkich krajów Europy. Dla swej popularności i powszechności nazwano je studium generale, nadającymi powszechnie uznawane stopnie naukowe (ma­gistra i doktora) oraz prawo nauczania. Do XVI wieku status studium generale, czyli uniwersytetu, nadawał papież. Pierwsze studium generalne, czyli uniwer­sytety powstały w XI–XII wieku w Bolonii i w Paryżu. Do końca XV wieku utworzono ich w Europie ok. 808. Akademię Krakowską założył król Kazimierz Wielki w 1364 roku, a odnowił ją z wydziałem teologii z fundacji świętej kró­lo­wej Jadwigi król Władysław Jagiełło w 1400 r. Uniwersytety przygotowywały kadry nauczycieli do nauczania we wszystkich typach szkół.

Owocem Soboru Trydenckiego dla szkolnictwa była między innymi uchwa­ła z 1563 roku zobowiązująca biskupów do zakładania w diecezjach semi­nariów duchownych dla kształcenia i wychowywania przyszłych kapłanów we­dług określonego programu nauczania i wychowania. W Polsce przez długi okres prowadzili je Jezuici i misjonarze św. Wincentego a Paulo9. Ogromne zasługi dla rozwoju oświaty i szkolnictwa w Polsce mają zakony Jezuitów, Pijarów, Braci Szkolnych i Teatynów. Jezuitów sprowadził do Polski ks. kard. Stanisław Ho­zjusz na Warmię w 1564 r. Pierwsze kolegia założyli oni w Braniewie w roku 1565, Pułtusku 1566, Wilnie 1570, Poznaniu 1571 i Jarosławiu 1573. Praca Je­zu­itów koncentrowała się głównie w kolegiach i polegała na pracy dydaktyczno-
-pedagogicznej w szkolnictwie oraz na duszpasterstwie we własnych świątyniach. Działalność ich w pierwszym okresie miała charakter kontrreformacyjny. Przez założenie gęstej sieci szkół Jezuici dali możliwość kształcenia się licznej rzeszy młodzieży szlacheckiej i mieszczańskiej a przez młodzież mieli ogromny wpływ na społeczeństwo. Pod koniec XVI wieku w szkołach jezuickich kształciło się ok. 3 300 uczniów, a już w roku 1620 ok. 10 000. W 1772 r. na terenie Korony
i Litwy Jezuici prowadzili 56 kolegiów i 2 akademie: w Wilnie i we Lwowie. Ko­legia w pierwszym okresie swojego istnienia posiadały znakomitych nau­czy­cieli, przeważnie zagranicznych, i wysoki poziom nauczania. Realizo­wały pro­gram językowo–retoryczny, oparty na studiowaniu klasyków łacińskich, wymagano opa­nowania języka łacińskiego i sztuki wymowy. Prowadzono też lekcje historii, dialektyki, fizyki, matematyki, śpiewu, języka niemieckiego, rus­kiego, gimna­sty­ki
i teatru10. Jezuici organizowali również seminaria nauczy­ciel­skie (Pułtusk, Poznań, Jarosław), a dla ubogiej młodzieży szlacheckiej – bursy, zwane konwiktami szla­checkimi. Wielką pomocą w procesie wychowawczym w kolegiach była dzia­łal­ność sodalicji mariańskiej11.

W tym układzie zasłużone szkoły katedralne, kolegiackie i zakonne stra­ciły na znaczeniu. Kolegiackie zredukowane zostały do rzędu szkół parafialnych,


a szkoły klasztorne zostały wewnętrznymi studiami dla zakonników12.

W XVIII wieku szkolnictwo w Polsce zaczęło się szybko reformować. Szkoły jezuickie już pod koniec XVII wieku traciły na znaczeniu. Powodem była stagnacja programu. Stary program – Ratio studiorum potrzebował nowelizacji


i dostosowania do potrzeb ludzi i kultury nowych czasów13. Do reformy szkol­nic­twa przyczynili się Pijarzy, sprowadzeni do Polski przez króla Władysława IV
w 1642 r. Głównym zadaniem i charyzmatem zakonu było nauczanie i wy­cho­wanie dzieci i młodzieży14. Najbardziej do odrodzenia szkolnictwa w Polsce przyczynił się ks. Stanisław Konarski, prowincjał Pijarów. W roku 1740 założył on w Warszawie sławną szkołę dla młodzieży najmożniejszych rodów tzw. Colle­gium nobilium, aby nowa generacja wpływowych ludzi mogła lepiej pokierować sprawami publicznymi Ojczyzny niż ich ojcowie. Ze szkoły tej wyszło wielu światłych i patriotycznych ludzi, jak np. Ignacy Potocki, jeden z twórców Konstytucji Trzeciego Maja15. Konarski przeprowadził w l. 1750–1755 reformę wszystkich szkół pijarskich16. Ograniczył naukę łaciny, a wprowadził ojczysty język ze znajomością arcydzieł literatury polskiej. Usunął scholastykę, a wpro­wa­dził nauczanie historii, geografii, prawa, matematyki, fizyki, nauki przyrod­nicze i obce języki. Po zniesieniu Zakonu Jezuitów (22 VII 1773) Pijarzy wzięli
w swoje ręce nauczanie młodzieży. Niedługo potem na sejmie w 1775 roku, na wniosek Joachima Littawora Chreptowicza, kanclerza litewskiego, za poparciem króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, utworzono jak gdyby pierwsze mini­sterstwo szkolnictwa, tzw. Komisję Edukacyjną – pierwszą w Europie świecką instytucję oświatową, działającą w latach 1773–1794. Powołana została w celu przejęcia szkół prowadzonych przez Jezuitów po ich kasacie oraz dla sprawo­wa­nia kontroli nad programem i organizacją polskiego szkolnictwa17. Jest to ważne wydarzenie, ponieważ od tego momentu kształcenie i wychowanie przestało być monopolem Kościoła i zakonów. Przeszło pod kuratelę ludzi świeckich i pań­stwa, chociaż zakony nigdy nie zrezygnowały ze swego ewangelicznego posłannictwa
i swego charyzmatu kształcenia i wychowywania młodzieży. Obok pionierskiej roli Zakonu Pijarów, w działalność Komisji Edukacji Narodowej włączyło się 450 Jezuitów po zniesieniu ich zakonu18. Wszystkie inne zgromadzenia zakonne mogły nadal prowadzić szkoły, ale według ustalonego programu i pod nadzorem wizy­ta­torów Komisji Edukacji Narodowej. Pod względem terytorialnym szkolnictwo podzielono na 6 departamentów, kierowanych przez wybranych komisarzy-
-wizytatorów, posiadających duże uprawnienia administracyjno-programowe. Sieć szkolna w 1783 roku objęła 6 wydziałów w Koronie i 4 na Litwie oraz eks­tery­tor­ialny wydział pijarski w Koronie i na Litwie19. Pijarzy mieli 2 szkoły wydzia­łowe i 12 podwydziałowych, w których uczyło się ok. 3000 młodzieży. Ustalił się podział na szkoły wydziałowe (dawne wojewódzkie) i podwydziałowe (dawne powiatowe) z analogicznym programem nauczania. Nauczycieli kształcono w u­two­rzonym w r. 1780 Seminarium Kandydatów przy Szkole Głównej Koronnej
i od 1783 r. przy Szkole Głównej Litewskiej. Wykształcono w nich 76 w Koronie
i 47 na Litwie świeckich nauczycieli. Komisja Edukacyjna wezwała zakony do przygotowywania przyszłych swoich nauczycieli na uniwersytetach20. Działal­ność komisji finansowana była z funduszów i dóbr zniesionego Zakonu Jezuitów oraz ze skarbu Rzeczypospolitej. Wskutek upadku I Rzeczypospolitej Komisja Edukacji Narodowej przestała funkcjonować w zakresie organizacyjnym. W pew­nym wymiarze podtrzymano jej system w zaborze rosyjskim. Zasłużonymi jej promotorami byli: książę Adam Czartoryski, Tadeusz Czacki, ks. Hugo Kołłątaj. Po zniesieniu w 1794 roku Komisji Edukacyjnej, utworzono w jej miejsce Izbę Edukacyjną, która znów po pięciu latach zmieniła nazwę na: Dyrekcya Edukacyi Narodowej. Po utworzeniu Królestwa Polskiego w 1815 roku wraz z konstytucją Królestwa Polskiego utworzono dla szkolnictwa Komisję Wyznań Religijnych
i Oświecenia Publicznego21.

Reforma szkolnictwa przeprowadzona została w dużej mierze pod wpły­wem racjonalistycznej filozofii. Ruch ten zwany oświeceniem powstał poza Ko­ścio­łem i chrześcijaństwem. Dążył on do stworzenia racjonalistycznej religii


i etyki (deizm). Podkreślał wszechwładzę państwa w zakresie spraw kościelnych (cezaropapizm) i wpłynął na spłycenie życia religijnego i załamanie się życia za­konnego22 oraz na laicyzację społeczeństw i kasatę zakonów. Pod wpływem tego ruchu absolutystyczne dwory panujących w Europie wymusiły od pap. Klemensa XIV pod groźbą schizmy i likwidacji wszystkich zakonów zniesienie wpływo­wego Zakonu Jezuitów. Papież uległ szantażowi i wydał 22 VII 1773 roku brewe Dominus ac Redemptor, mocą którego rozwiązał Zakon Jezuitów na całym świe­cie. Jedynie prawosławna Rosja (Katarzyna II) i protestanckie Prusy (Fryderyk II) nie przyjęły decyzji papieskiej i tam Zakon przetrwał aż do swego wznowienia. Papież Pius VII reaktywował Zakon w całym Kościele bullą Sollicitudo omnium ecclesiarum z 7 VIII 1814 roku23.



  1   2   3   4   5


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna