Udział możnych i szlachty ruskiej Wielkiego Księstwa Litewskiego w procesie kształtowania się narodu szlacheckiego Rzeczypospolitej



Pobieranie 49.56 Kb.
Data07.05.2016
Rozmiar49.56 Kb.

Marzena Liedke (Białystok)

Udział możnych i szlachty ruskiej Wielkiego Księstwa Litewskiego w procesie kształtowania się narodu szlacheckiego Rzeczypospolitej.


Gdybyśmy pokusili się o analizę nazwisk pojawiających się na stronach herbarzy, które mają w tytule przymiotnik „polski” (z tych najpopularniejszych: Herbarz polski Kaspra Niesieckiego1, Adama Bonieckiego Herbarz polski2, czy Seweryna Uruskiego Rodzina. Herbarz szlachty polskiej3), okazałoby się, że spora ich część wywodzi się z obszaru Wielkiego Księstwa Litewskiego - w znacznej części z Rusi Litewskiej. Nosiły je rody możnowładcze i szlacheckie, które już od XVI wieku zaczęły tworzyć strukturę etniczną tzw. narodu szlacheckiego Rzeczypospolitej.

We współczesnej, powszechnej świadomości społeczeństwa polskiego (nawet wśród niektórych historyków!) funkcjonują one jako rody polskie. Na przykład Ogińscy są postrzegani przez pryzmat Michała Kleofasa Ogińskiego, podskarbiego wielkiego litewskiego, i jego słynnego poloneza „Pożegnanie z Ojczyzną”4. Podobnie odbiera się Czartoryskich, Sapiehów, Chodkiewiczów, Sanguszków. Dlatego wciąż aktualna wydaje się potrzeba przypomnienia o udziale Rusinów w procesie kształtowania się narodu polskiego i czynnikach, które doprowadziły do stopienia się - głównie ich szlacheckich przedstawicieli - z nacją polską.

Mówiąc o rodach ruskich mam na myśli te, które, do momentu pojawienia się na obszarze Wielkiego Księstwa Litewskiego ideologii reformacyjnej, wyznawały prawosławie. Kryterium to jest dosyć kontrowersyjne z dzisiejszego punktu widzenia, ale stosowano je w średniowieczu i długo jeszcze w czasach nowożytnych5. Związek Rusinów z tą konfesją, zwłaszcza kniaziów i panów, warunkował aktywne ich uczestnictwo w podejmowaniu decyzji politycznych dotyczących państwa. Przywilej horodelski z 1413 roku zakazywał bowiem piastowania najwyższych, utworzonych wówczas, urzędów kasztelana i wojewody wileńskiego i trockiego niekatolikom. Wprawdzie od tych ustaleń czyniono odstępstwa, ale władcy musieli je uzasadniać i obiecywać, że nie będą naruszać ustanowionego w Horodle prawa6.

Solidne podstawy dla badań nad kwestią tworzenia się narodu szlacheckiego Rzeczypospolitej dał Jerzy Suchocki w znanym i często przywoływanym w literaturze przedmiotu artykule Formowanie się i skład narodu politycznego Wielkiego Księstwa Litewskiego w późnym średniowieczu7. Jego ustalenia obrazują pierwszy etap na drodze wtapiania się przedstawicieli etnosu ruskiego w szlacheckie społeczeństwo późniejszej Rzeczypospolitej, a mianowicie systematycznie wzrastający ich udziału w tzw. narodzie politycznym Wielkiego Księstwa Litewskiego8. Swe badania Suchocki doprowadził do 1569 roku, co stanowi bardzo czytelną cezurę. M. in. ze względu na wspomniane ograniczenia wyznaniowe odsetek rodów ruskich uczestniczących w narodzie politycznym początkowo nie był zbyt wysoki, ale w dobie unii lubelskiej wynosił już ok. 41 %9. Nie bez znaczenia było tu zapewne zniesienie postanowień artykułu X przywileju horodelskiego w związku z przygotowywaną unią Wielkiego Księstwa Litewskiego z Koroną (1563 r.)10. Ponadto już wcześniej obejściem tych zakazów było porzucenie prawosławia i przyjmowanie przez niektórych przedstawicieli możnych ruskich katolicyzmu, a wkrótce, wzorem Radziwiłłów, bardzo licznie, konfesji reformacyjnych. Jeśli związani z protestantyzmem Radziwiłłowie piastowali najwyższe godności, to i wcześniejsi wyznawcy prawosławia mogli obejmować je jako protestanci. Precedens zaistniał.

Zajmując się wpływem wyznań reformacyjnych na możnych i szlachtę ruską11, w celu zestawienia listy ruskich przedstawicieli elity politycznej Wielkiego Księstwa, musiałam ustalić, członkowie których rodów ruskich, wyznający prawosławie przed pojawieniem się ideologii reformacyjnej, sprawowali, choćby przejściowo, urzędy o charakterze senatorskim. W ciągu drugiej połowy XVI w. byli to przedstawiciele 14 rodów kniaziowskich: (uwzględniłam także zrutenizowanych potomków Giedymina – kniaziów Olelkowiczów Słuckich, choć nie piastowali żadnych godności12) oraz 15 (ew. ze Strawińskimi, co do konfesji których nie uzyskałam pewnych wiadomości 16) rodów pańskich. Znaleźli się w tym gronie Ostrogscy, Słuccy, Zasławscy, Mścisławscy, Wiśniowieccy, Zbarażscy, Snguszkowie, Prońscy, Hołowczyńscy (zaliczyłam ich do możnowładztwa na podstawie zajmowanej przez ród pozycji ekonomicznej13), Czartoryscy, Koreccy, Połubińscy, Sołomereccy i Kapustowie, a także Chodkiewiczowie, Sapiehowie, Hornostajowie, Kmitowie, Tyszkiewiczowie, Siemaszkowie, Wojnowie, Wołłowiczowie, Zahorowscy, Tryznowie, Chaleccy, Hajkowie, Pociejowie, Czaplicowie – Szpanowscy, Korsakowie.

Na przełomie XVI i XVII w. do grona tego dołączyli przedstawiciele Druckich – Horskich, Druckich Sokolińskich, Łukomskich, Massalskich, Ogińskich i Czetwertynskich14.

Część z tych rodów wymarła jeszcze w drugiej połowie XVI lub pierwszej XVII stulecia (np. Słuccy, Mścisławscy, Ostrogscy, Prońscy, Hołowczyńscy, Kapustowie, Hornostajowie, Kmitowie i inni). Pozostali, zresztą tak, jak i wielu przedstawicieli wymienionych rodów przed wygaśnięciem, porzuciła prawosławie: początkowo na rzecz reformacji, a potem katolicyzmu lub unii kościelnej.

Próby dokonania dokładnych ustaleń liczby prawosławnej szlachty średniej i drobnej w momencie napływu „nowinek religijnych” należy uznać za nierealne (głównie ze względu na niedostateczną bazę źródłową oraz trudności w badaniach nad kwestiami konfesyjnymi). Jednak wiadomo, że pod względem wyznaniowym podległa ona podobnym procesom, jak możnowładztwo, w wielu przypadkach idąc za przykładem swych patronów. Spora więc jej część przyjęła początkowo konfesje protestanckie, takie, jak kalwinizm oraz antytrynitaryzm, a następnie znakomita większość tej grupy zwróciła się w stronę Kościoła katolickiego.

Zerwanie związku z Cerkwią wschodnią na rzecz protestantyzmu oznaczało w drugiej połowie XVI i w XVII w. prędką polonizację językową i kulturalną możnych i szlacheckich rodów ruskich. Bowiem, wbrew tendencjom panującym w Europie, a nawet w Koronie, te z nich, które związały się z reformacją, zwłaszcza z Kościołem ewangelicko - reformowanym, nie utwierdziły się w używaniu języka ruskiego, nie inspirowały rozwoju w tym języku piśmiennictwa, nie wspierały też na ogół kultury ruskiej ( z nielicznymi wyjątkami, wśród których najważniejsze miejsce zajmuje Wasyl Ciapiński, antytrynitarz z Połocczyzny15). W perspektywie nie rozwinęły więc także ruskiej świadomości narodowej. Polonizowały się natomiast językowo poprzez udział w nabożeństwach i kazaniach wygłaszanych po polsku przez ministrów kalwińskich, sprowadzanych do zborów litewskich z Korony16. Obrady synodów prowincjonalnych i dystryktowych, a także ich dokumentację, prowadzono również po polsku17. Podobnie w języku tym wydawano większość druków religijnych, zwłaszcza XVII – wiecznych18.

W dobie kontrreformacji, kiedy Kościół katolicki podjął zdecydowane działania odzyskania swych wpływów wśród chrześcijan, większość rodów ruskich, które przyjęły wcześniej którąś z konfesji protestanckich, nawróciła się na katolicyzm, nie wracając do prawosławia. Także znakomita większość możnych i szlachty ruskiej, która, mimo ekspansji protestantyzmu w trzeciej ćwierci XVI w., pozostała przy Kościele wschodnim, na skutek akcji kontrreformacyjnej związała się z „Rzymem”. I podobnie, uczestnictwo w obrzędach, nabożeństwach i kazaniach katolickich wiązały nowych wyznawców tego Kościoła z polszczyzną.

Przyjęcie wyznań reformacyjnych, czy katolicyzmu, które prowadziło do polonizacji Rusinów, następowało na skutek oddziaływania wielu czynników, najczęściej splecionych ze sobą lub następujących jeden po drugim19. O roli ograniczeń wyznaniowych, wynikających z przywileju horodelskiego, wspomniałam wyżej. Dodać jednak należy, że proces porzucania prawosławia nasilił się w okresie kontrreformacji, m. in. w związku z polityką nominacyjną władców, szczególnie zaś Zygmunta III Wazy w drugiej połowie jego rządów. Nie mogły się pojawić w tym względzie przepisy prawne, ale monarcha korzystając ze swego przywileju, nadawał urzędy i godności przede wszystkim wyznawcom katolicyzmu, co potwierdzają badania nad składem wyznaniowym senatu Wielkiego Księstwa Litewskiego20, czy też bezpośrednie wzmianki źródłowe, jak choćby relacje przedstawicieli Watykanu w Rzeczypospolitej21.

Wśród innych uwarunkowań odchodzenia od Cerkwi wschodniej należy podkreślić szczególną wagę ówczesnego systemu oświaty. Szkolnictwo ruskie w połowie XVI wieku znajdowało się w głębokiej zapaści. Funkcjonowały, co prawda, szkółki parafialne22, ale średnich właściwie nie było, nie mówiąc już o szkole wyższej. Dlatego pojawiające się dobre szkoły średnie organizowane przez protestantów (luterańskie gimnazja w Gdańsku, Toruniu i Elblągu oraz kalwińskie czy antytrynitarskie na terenie Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego) wypełniły te lukę, ale też przyczyniły się do rozpowszechnienia i recepcji ideologii reformacyjnej. Podobną rolę odegrały także wyjazdy, zresztą nie tylko prawosławnych Rusinów, na studia do uniwersyteckich ośrodków objętych wrzeniem religijnym, zwłaszcza na terenie Niemiec, a wkrótce także w Królewcu. Edukację w takich placówkach odebrali wywodzący się z rodów ruskich lub zrutenizowanych m. in. Lew Sapieha (Lipsk, 1570 r.)23, Jan Hieronimowicz Chodkiewicz (Królewiec, 1547, Lipsk 1550)24, Józef Wołłowicz (Tybinga, Lipsk i Wittenberga, lata 60 – te XVI w.)25 i inni. Wszyscy wymienieni mieli przejściową lub trwałą „przygodę z reformacją”, a o wpływie protestanckiej uczelni na zmianę konfesji wyraźnie wspomniał Lew Sapieha w swym testamencie: ... zbłądziłem był jako owca zginęła będąc w młodości mojej w Szkołach Niemieckich Heretyckich wychowany...26.

Zatrudnianie przez możnych i średnią szlachtę prywatnych preceptorów będących zwolennikami ideologii reformacyjnej także nie pozostawało bez wpływu na uczniów, a nieraz i na ich rodziców, czy opiekunów. Tak zapewne było w przypadku Ostafiego Wołłowicza, kanclerza Wielkiego Księstwa Litewskiego, który zatrudnił Jan Zabłockiego, znanego działacza reformacyjnego dla edukacji swych męskich krewnych27.

Po podjęciu akcji kontrreformacyjnej przez Kościół katolicki, zaczęły powstawać na ziemiach Korony, następnie na terenie całej Rzeczypospolitej, kolegia jezuickie o bardzo dobrym poziomie nauczania, kształcące ponadto za darmo28 i nie nakładające na innowierców obowiązku uczestniczenia w katolickich praktykach religijnych, z wyjątkiem słuchania kazań29. Dlatego zarówno protestanci, jak i prawosławni chętnie korzystali z ich usług, ceniąc sobie wysoką jakość kształcenia. Wykazujący wiele troski o prawowierne, prawosławne wychowanie swych synów, Wasyl Zahorowski, kasztelan bracławski, w swym testamencie polecił jednak, aby po etapie edukacji domowej, zostali oni oddani do kolegium jezuickiego w Wilnie30. Uczniowie szkół jezuickich niejednokrotnie, po dojściu do pełnoletności, dokonywali konwersji. Działalność zakonu, m. in. na polu oświaty, wydatnie przyczyniła się więc do porzucania protestantyzmu i prawosławia.

Członkowie Towarzystwa Jezusowego oddziaływali także na potencjalnych katolików poprzez działalność kaznodziejską i dysputy religijne. Tak, według jego własnego świadectwa, miał nawrócić się Lew Sapieha. Podkreślał szczególnie rolę księdza Piotra Skargi, Marcina Laterny i Antoniego Ariasa31.

Inny czynnik sprzyjający porzucaniu prawosławia i „polonizujący” to związki rodzinne Rusinów z przedstawicielami innych konfesji, w przypadku możnowładztwa często także z obszarów Korony. W warstwie możnych i średniej szlachty problem ten zaznaczył się wyraźniej, ponieważ najważniejszym kryterium planowania związków małżeńskich w tej grupie były korzyści materialne lub wzrost prestiżu. Przedstawicielom drobniejszej szlachty łatwiej było znaleźć odpowiednią partię tożsamą wyznaniowo. W XVI w., a i później także starano się tolerować odmienność wyznaniową partnera. W dobie kontrreformacji potwierdzano to jednak czasem na piśmie. W 1612 r. Alfons Lacki, kasztelan i starosta żmudzki, katolik, zagwarantował swej żonie, Joannnie Talwoszównie, ewangeliczce, swobodę praktyk religijnych i niezmuszanie jej do zmiany konfesji32, co może świadczyć o tym, że zdarzały się jednak przypadki wywierania presji na małżonka w sprawach wiary. I mimo, iż w rodzinach możnowładczych i średnioszlacheckich najczęściej praktykowano zwyczaj przekazywania konfesji matki córkom, a ojca – synom, to żony protestantki lub katoliczki wnosiły do wspólnego domostwa własne obyczaje, praktyki religijne, język, co nie mogło pozostać bez wpływu na ich męskich potomków. Katarzyna z Tęczyńskich Słucka, po śmierci wiernego prawosławiu męża, Jurija, wysłała swych młodszych synów, za namową jezuitów, do Rzymu, aby tam dokonali nawrócenia33.

Równie istotne dla zmiany wyznania i polonizacji językowej były także zależności klientalne, znacznie silniejsze w Wielkim Księstwie Litewskim, niż w Koronie. Niewątpliwie przykład możnego patrona wpływał decydująco na postawy konfesyjne jego klientów: albo ze względów konformistycznych, albo w związku z wiarą w słuszność wyboru możnowładcy. Mimo wyraźnej deklaracji, że zainteresowanie kalwinizmem nastąpiło na skutek kazań „uczonych” ministrów34, wydaje się, że zwrot w kierunku Kościoła ewangelicko – reformowanego Fedora Jewłaszewskiego, podsędka nowogródzkiego, nastąpił ze względu na fakt, że tę konfesję wyznawali wówczas przedstawiciele Chodkiewiczów i Radziwiłłowie, z którymi szlachcic ów związał swą karierę35. Posyłanie dzieci na dwory patronów dla ich edukacji i zdobycia ogłady towarzyskiej lub potrzebnych koneksji także często owocowało porzuceniem dawnej wiary. Być może właśnie opieka Mikołaja Radziwiłła Czarnego spowodowała, przejściowy, co prawda, związek z kalwinizmem przyszłego unickiego metropolity kijowskiego, Hipacego Pocieja (noszącego wcześniej imię Adam)36.

Ważnym czynnikiem sprzyjającym polonizacji językowej i kulturalnej ruskich możnych i szlachty było zacieśnienie w 1569 r. związku Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego, które zintensyfikowało kontakty szlachty obu państw, np. w trakcie wspólnych obrad sejmowych. Mimo trwającej wciąż świadomości odrębności państwowej, poprzez litewskich (w sensie państwowym) posłów, a także osiedlających się w Wielkim Księstwie Polaków, obyczaje polityczne, językowe, styl życia itp. przenikały do społeczeństwa szlacheckiego Wielkiego Księstwa. W świetle pamiętnika wspomnianego Fedora Jewłaszewskiego, miał on częste kontakty z Koroną i znał język polski. Spisane przez niego po rusku wspomnienia pod względem językowym przesiąknięte są licznymi polonizmami. Dotyczy to nawet struktury gramatycznej języka (mowiłem, byłem, dałem, niewiesta stara, prinięseno mi listy)37.

Rok 1569 wyznacza więc początek drugiego etapu wchodzenia możnych i szlachty ruskiej w struktury kształtującego się właśnie narodu szlacheckiego Rzeczypospolitej. Po zintegrowaniu ze szlacheckim społeczeństwem Wielkiego Księstwa Litewskiego, następowała z kolei, na skutek oddziaływania omówionych wyżej czynników, kulturalna, obyczajowa, językowa i w końcu wyznaniowa integracja również ze szlachtą koronną. Ułatwiał ją fakt, że dla tego okresu (druga połowa XVI stulecia) trudno jest mówić o ukształtowanej świadomości narodowej Rusinów. Posiadali oni z całą pewnością wyraźną świadomość państwową (w związku z którą określani byli jako Litwini), związaną z nią często terytorialną, a także świadomość odrębności etnicznej, przejawiającej się w odmiennej konfesji, języku, niektórych obyczajach. Okazało się jednak, że najsilniejsza była w przypadku znakomitej większości możnych i szlachty ruskiej świadomość stanowa38., a podstawowy zwornik narodu szlacheckiego Rzeczypospolitej stanowiły posiadane przez jego przedstawicieli, niezależnie od pochodzenia etnicznego, prawa i przywileje. Aby z nich w pełni korzystać, tzn. osiągnąć m. in. urzędy senatorskie, nie wahali się Rusini rozstać z wyznaniem ojców (Bardzo wymowny przykład stanowi, stosunkowo późna, bo dokonana w ok. 1669 r., konwersja Marcjanna Ogińskiego. Aby uzyskać godność senatora, przyjął katolicyzm39). Dlatego należy podkreślić, że niebagatelne znaczenie w integracji szlachty Rzeczypospolitej odegrała, postępująca od drugiej połowy XVI w., unifikacja wyznaniowa. W XVII w. w obozie kontrreformacyjnym uważano, że wyznanie jest jednym z istotniejszych kryteriów określania przynależności etnicznej. Wspólnota wyznania stawała się ważniejsza od narodowej40, a ściślej – etnicznej. W związku więc ze wskazanym wcześniej, „polonizującym” oddziaływaniem wyznań reformacyjnych, a następnie katolicyzmu, większość dawnych rodów ruskich w dłuższej perspektywie zasiliła szeregi narodu polskiego, przyznając się do polskiej świadomości narodowej.





1 Herbarz polski Kaspra Niesieckiego, t. 1 – 10, Lipsk 1838 – 1845.

2 A. Boniecki, Herbarz polski, t. 1 – 16 oraz Uzupełnienia, Warszawa 1899 – 1913.

3 S. Uruski, Rodzina. Herbarz szlachty polskiej, Warszawa 1904 – 1931.

4 Z. Libiszowska, A. Nowak – Romanowicz, Ogiński Michał Kleofas, Polski Słownik Biograficzny, t. XXIII, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1978, s. 630 – 635.

5 Szerzej uzasadnienie zastosowania takiego kryterium zamieściłam w artykule: Państwowa, religijna, czy narodowa tożsamość? Ruscy możni i szlachta w Wielkim Księstwie Litewskim i w Rzeczypospolitej (materiały z konferencji: Historical Scripts and the Culture of Places, Szawle, 15 – 16 maja 2003 r. – w druku)

6 Tak musiał postąpić w 1522 r. Zygmunt Stary po nadaniu godności wojewody trockiego kniaziowi Konstantemu Ostrogskiemu w uznaniu jego zasług w walkach z Moskwą – A. Łapiński, Zygmunt Stary a Kościół prawosławny, Warszawa 1939, s. 86.

7 J. Suchocki, Formowanie się i skład narodu politycznego w Wielkim Księstwie Litewskim późnego średniowiecza, „Zapiski Historyczne”, t. XLVIII, z. 1 – 2, 1983.

8 Były to te rody, których przedstawiciele, według Jerzego Suchockiego, m. in. pełnili funkcje polityczno – państwowe, byli sygnatariuszami aktów międzypaństwowych, przeciwnikami wszelkiej koegzystencji politycznej Wielkiego Księstwa Litewskiego z Koroną Polską, lub stanowili elitę prestiżu, zdolną kształtować poglądy własnej odrębności – J. Suchocki, Formowanie się i skład..., s. 33 in.

9 Tamże, s. 75.

10 Przywilej Zygmunta Augusta z 6 czerwca 1563 r. w: Monumeta Reformationis Polonicae et Lithuanicae, Zabytki z wieku XVI, Wilno 1911, s. 16 i n.

11 Wpływ wyznań reformacyjnych na ruską magnaterię i szlachtę Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI i pierwszej połowie XVII wieku (do końca panowania Zygmunta III Wazy) – maszynopis w posiadaniu autorki.

12 Uważali oni, że jako książęta krwi, spokrewnieni z panującymi, dziedzicznie mogą zasiadać w radzie hospodarskiej i sejmach panów rady, a następnie także w sejmie Rzeczypospolitej (który takiego miejsca im nie przyznał jednak!) - J. Wolff, Kniaziowie litewsko – ruscy od końca XIV wieku, Warszawa 1895, s. 336, 333.

13 L. Kolankowski, Zygmunt August, wielki książę litewski do 1548 r., Lwów 1913, s. 205 i n.

14 Ustaleń tych dokonano przede wszystkim na podstawie spisów urzędników J. Wolffa (Senatorowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego 1386 – 1795, Kraków 1885) oraz H. Lulewicza i A. Rachuby (Urzędnicy centralni i dostojnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego XIV – XVIII wieku. Spisy, Kórnik 1994).

15 Bronił używania ruszczyzny, zarzucając duchowieństwu prawosławnemu i panom ruskim jej zaniedbanie - Przedmowa Wasyla Ciapińskiego do zamierzonego wydania Katechizmu w: Pradmovy i pasljasloŭi pasljadoŭnikaŭ Francyska Skaryny, Minsk 1991, s. 34.

16 M. Kosman, Protestanci i kontrreformacja Z dziejów tolerancji w Rzeczypospolitej XVI – XVIII wieku, Wrocław 1978, s. 25.

17 Por. Protokoły obrad synodów prowincjonalnych litewskich w zbiorach Biblioteki Litewskiej Akademii Nauk ( (Synod Ewangelików Reformowanych Litewskich, fond 40, sygn. 1157 i 1136) oraz – odpisy - Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie - dalej: AGAD – (Archiwum Radziwiłłów (AR), dział VIII, sygn. 713).

18 H, Wisner, Reformacja a kultura narodowa: Litwa, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce”, t. XX, 1975, s. 75. Szerzej na temat wpływu reformacji na polonizację możnych i szlachty ruskiej pisałam w artykule: Wpływ wyznań reformacyjnych na możnych i szlachtę ruską Wielkiego Księstwa Litewskiego („Spadczyna”, Mińsk – w druku).

19 Tą kwestią zajmowałam się tym również w innym miejscu - Wpływ konwersji na przemiany kulturalne i językowe szlachty Wielkiego Księstwa Litewskiego w II połowie XVI wieku, „Białoruskie Zeszyty Historyczne”, t. 3, 1995, ss. 11 – 27; o czynnikach wpływających na polonizację szlachty ruskiej Wielkiego Księstwa pisałam także w: Czynniki wpływające na polonizację szlachty ruskiej Wielkiego księstwa Litewskiego w drugiej połowie XVI wieku, „Białostocczyzna”, t. 29, 1993, ss. 1 – 5.

20 Por. W. Dworzaczek, Oblicze wyznaniowe senatu Rzeczypospolitej polskiej w dobie kontrreformacji w: Munera litteraria. Księga ku czci Profesora Romana Pollaka, Poznań 1962, czy H. Lulewicz, Skład wyznaniowy senatorów świeckich Wielkiego księstwa Litewskiego za panowania Wazów w; „Przegląd Historyczny”, t. LXVIII, 1977.

21 Relacje Nuncjuszów Apostolskich i innych osób o Polsce. Od roku 1548 do 1690, t. 2, Berlin – Poznań 1864, s. 81.

22 J. Łukaszewicz, Historia szkół w Koronie i Wielkim Księstwie Litewskim od najdawniejszych czasów aż do roku 1794, t. 1, Poznań 1849, s. 67; M. B. Topolska, Czytelnik i książka w Wielkim Księstwie Litewskim w dobie Renesansu i Baroku, Wrocław 1984, s. 60.

23 D. Żołądź – Strzelczyk, Peregrinatio academica. Studia młodzieży polskiej z Korony i Litwy na akademiach i uniwersytetach niemieckich w XVI i pierwszej połowie XVII wieku, Poznań 1996, s. 230. Nawiasem mówiąc, w tytule tej pracy także pojawia się, użyty nieściśle, przymiotnik „polski” na określenie młodzieży litewskiej, ruskiej oraz innego pochodzenia etnicznego.

24 Tamże, s. 207.

25 Tamże, s. 237.

26 Kopia testamentu Lwa Sapiehy – AGAD, AR, dz. XI, sygn. 30, k. 61.

27 T. Wasilewski, Testament Ostafiego Wołłowicza, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce”, t. VII, 1962, s. 166.

28 B. Natoński, Początki i rozwój Towarzystwa Jezusowego w Polsce , 1564 – 1580 w: J. Brodrick, Powstanie i rozwój Towarzystwa Jezusowego, t. 1, Kraków 1969, s. 599.

29 Co jednak, zdaniem M. Kosmana, miało decydujące znaczenie dla późniejszych decyzji o konwersjach – M. Kosman, Szkolnictwo reformacyjne i kontrreformacyjne na ziemiach białoruskich Wielkiego Księstwa Litewskiego w: Studia polsko - litewsko – białoruskie, Warszawa 1988, s. 63.

30 Testament Wasyla Piotrowicza Zahorowskiego w: Archiwum XX. Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie, t. VI, Lwów 1910, s. 74.

31 List Lwa Sapiehy do Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła „Sierotki” z 1586 roku w: Archiwum Domu Radziwiłłów: listy ks. Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła „Sierotki” – Jana Zamoyskiego – Lwa Sapiehy, Kraków 1885 (Scriptores Rerum Polonicarum, t. 8), s. 182.

32 Biblioteka Litewskiej Akademii Nauk, F. 40, sygn. 460, k. 1 i 1v.

33 H. Barycz, Z epoki renesansu, reformacji i baroku, Warszawa 1971, s. 172 inn.

34 Pamiętnik Fedora Jewłaszewskiego w: U. M. Svjažinskij, Histaryčnyja zapiski F. Eǔlašeǔskaha, Minsk 1990, s. 91.

35 E. Lechniak, Litewski paź na dworze Gonzagów w Mantui. Z nieznanych archiwaliów polsko – włoskich, „Lithuano – Slavica Posnaniensia. Studia Historica, t. VI, 1994, s. 100; Fedor Jewłaszewski do Janusza Radziwiłła (b. d.) – AGAD, AR, dz. V, sygn. 6067, k.1.

36 J. Dzięgielewski, Pociej Adam, PSB, t. XXVII, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź 1982, s. 28 i n.

37 E. Smułkowa, O polsko – białoruskich związkach językowych w aspekcie czasowym i terytorialnym w: Studia polsko – litewsko – białoruskie, Warszawa 1988, , s. 239.

38 M. Liedke, Państwowa, religijna, czy narodowa tożsamość...

39 O tym warunku wspomina J. A. Chrapowicki w: J. A. Chrapowicki, Diariusz, cz. II, Warszawa 1988, s. 518.

40 J. Tazbir, Reformacja, kontrreformacja, tolerancja, Wrocław 1996, s. 161.








©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna