WŁodzimierz juszczyk mały słownik zoologiczny gady I płazy



Pobieranie 5.51 Mb.
Strona6/36
Data02.05.2016
Rozmiar5.51 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   36

gekkon topatoogonowy ->-gek-kon fałdoskóry.

gekkon murowy (Tarentolal

mauritanica) — gatunek gadltij z rodziny —>-gekkonów. Rośme|| do długości 18 cm, z czego po-| łowa przypada na ogon. Jego,| przylgi podpalcowe utworzonel są z pojedynczych płatków! przylgowych, nie przedzielo»| nych wzdłużnymi bruzdami*'! Na I, II i V palcu wszystkicl(| odnóży pazurki nie występują.1 Ciało pokrywają małe, mięk"|| kie, o nieregularnym kształcieS łuski, wśród których znajdu}

plamkami. W świetle słonecz-"j|:

nym g.m. przybiera barwyg| ciemniejsze, w cieniu lub 18 kuje skały, stare mury, dach?! i ściany budynków, gdzie ukry-' wa się w rozmaitych zakar-"^-

kacfa. W nocy jest aktywny i żeruje, w dzień zaś często wygrzewa się w słońcu w po­bliżu swojej kryjówki. Żyje gromadnie, każdy jednak osob­nik zajmuje określony obszar, przeciętnie o powierzchni ok. l m1, stanowiący równocześnie terytorium jego polowań. Żywi się rozmaitymi owadami. Ło­wiąc zdobycz jest zwinny, po­trafi błyskawicznie zmieniać pozycję ciała. W normalnych okolicznościach g.m. wydaje słaby głos, natomiast podraż­niony lub przestraszony głośno piszczy albo skrzeczy, a schwy­tany do ręki kąsa dotkliwie swoimi ostrymi zębami. Samica składa w szczelinach murów, pod kamieniami czy też w tra­wie kilka jaj o wymiarach 13X10 mm. G.m. są pospolite w południowej Hiszpanii i w północnej Afryce. Z tych ro­dzimych obszarów zostały za­wleczone, głównie za pośred­nictwem statków handlowych, do rozmaitych krajów śród­ziemnomorskich, jak południo­wa Francja, Włochy, Jugosła­wia (Tabl. 1/4).

gekkon olbrzymi (Rhacodacty-

lus leachianus) gatunek ga­da z rodziny ->gekkonów. Ro­śnie do długości 35 cm. Ubar­wienie grzbietu szarobrązowe, plamiste. Wzdłuż boków ciała, od głowy do ogona, ciągnie się fałd skórny; u nasady ogona występuje pierścieniowate na­brzmienie działające jak przy-łga. G.o. nie jest agresywny ani tak ruchliwy jak gekkon -»-to-ke. Schwytany nie kąsa zacie­kle, podrażniony zaś mruczy lub wydaje ochrypły, skrzeczą­cy glos podobny do szczekania psa. Żywi się różnymi orga­nizmami, pożera też większą zdobycz, myszy, małe ptaki, du­że owady. Zjada również fra­gmenty roślin, w tym liście i

kwiaty, oraz ze szczególnym upodobaniem soczyste owoce i banany. Samica składa 2 jaja. każde o wymiarach 1,9 cm X X 3,5 cm i ciężarze 6,5 g. Po 2 miesiącach wylęgają się młode o długości 8 cm. G.o. występu­je w Nowej Kaledonii.



gekkon pazurzasty (Coleonyx variegatus) — gatunek gada z rodziny -^-gekkonów. Osobni­ki dorosłe są średniej wielko­ści (tzn. ok. 25 cm) o jasnosza­rym ubarwieniu grzbietu, po­krytego ciemnymi, różnej wielkości, nieregularnymi pla­mami ułożonymi w poprzeczne pasy. G.p. charakteryzuje się;

cechami rzadko spotykanymi u innych gekkonów — ma rucho­me powieki oraz pazurki na końcach palców zamiast przylg. Eliptyczne źrenice oczu są usta­wione pionowo. Jest gatunkiem jajorodnym, żywi się drobny­mi zwierzętami bezkręgowy­mi. Zamieszkuje suche, częś­ciowo kamieniste tereny. Wy­różnia się swoistym zachowa­niem. Na widok zdobyczy pod­nosi ciało prostując nogi, ogo­nem zaś wykonuje nerwowe, drgające ruchy jak czatujący kot i następnie rzuca się na zdobycz. Podobną postawę przyjmuje na widok samicy. G. p. występuje na południo­wych obszarach Ameryki Pół­nocnej, m.in. w stanie Teksas oraz w Ameryce Środkowej. Jest jednym z 5 endemicznych amerykańskich gatunków gek­konów z rodzaju Coleonyx.



gekkon piaskowy, gekkon kon­certowy (Ptenopus garrulus)gatunek gada z rodziny -»-gek-konów. Charakteryzuje go o-becność długich, odstających łusek tworzących grzebykowa-te, elastyczne fałdy wyrastają­ce na bokach wszystkich pal­ców. Jest mieszkańcem pu-

gekkon turecki

55

gekkony



stynnych piasków i wydm pia­szczystych, porośniętych skąpą roślinnością trawiastą. Żyje gromadnie, przy czym często występuje masowo. Dzięki grzebykowatym ftódpm rozpo­startym między p^^mi odnó­ża jego nie zapadajsrsię w pia­sku. Za pomocą odnóży ryje on pod powierzchnią piasku poziome chodniki długości ok. l m. W każdym chodniku mie­szka tylko l osobnik. W póź­nych godzinach popołudnio­wych wszystkie g.p. wychylają głowy ze swoich nor i wszy­stkie naraz wydają donośny natarczywy, wielokrotnie po­wtarzający się głos, przypomi­nający krótkie dźwięki “gek--gek-gek". Ogłuszający jazgot trwa do zmroku, kiedy wszy­stkie jaszczurki jednocześnie milkną. G.p. występują w po-łudniowo-zachodniej Afryce.

gekkon turecki (Hemidactylus turcicus) gatunek gada z ro­dziny ->gekkonów. Rośnie do długości 10 cm, z czego połowa przypada na ogon. Ma grzbie-tobrzusznie spłaszczony tułów, stosunkowo dużą głowę i za­krzywione pazurki na wszyst­kich palcach. Przylgi podpal-cowe, utworzone z 2 rzędów płatków przylgowych, sięgają tylko do połowy długości każ­dego palca, pozostałe zaś, ster­czące ku górze, końcowe części palców pozbawione są przylg. Ciało pokrywają bardzo małe i delikatne łuski, między któ­rymi występują większe, trój-graniaste i ostro zakończone tarczki. Te ostatnie ułożone są na tułowiu w 14 do 16 wzdłuż­nych, nieregularnych rzędach. Ubarwienie grzbietu bywa naj­częściej szaroczerwone, rza­dziej jasnopopielate, glinia-stożółte lub czarniawe, z licz­nymi małymi, ciemnymi plam­kami. U młodych osobników

ogon zdobią ciemne prążki. >

Brzuch ma barwę jednolicie ;

białawą. W ciemności grzbiet f

Gekkon turecki

przybiera kolor mlecznobiały. ;

G.t. prowadzi nocny i przeważ- ;

nie naziemny tryb życia. Ukry- S wa się pod kamieniami, w % szczelinach skalnych, w rui- ;3 nach, starych murach itp. Czę- ';

sto występuje w budynkach ^ mieszkalnych. W niektórych środowiskach pojawia się ma- ;

sowo. Dobrze i chętnie skacze. Wydaje donośny i modulowany ;

głos. Żywi się pająkami, a tak- ' że muchami i rozmaitymi in- ;

nymi owadami o miękkim o- j skórku. Samica składa raz na ..;



rok 2 jaja o długości 10 do 12 mm. W niektórych krajach g.t. uważany jest (niesłusznie) za gada jadowitego i bardzo niebezpiecznego, w związku z czym tępi go się na równi ze żmijami. Występuje w przy­brzeżnych obszarach wielu kra­jów śródziemnomorskich aż do Turcji włącznie oraz na więk­szości wysp Morza Śródziem­nego. Spotyka go się również w południowej Portugalii. W Europie, najdalej na północ wy­suniętym obszarem występowa­nia g.t. jest wyspa Losin w Jugosławii, położona nieco po­niżej 45°N. Podobnie jak inne gatunki gekkonów, g.t. został przypadkowo zawleczony na inne kontynenty, m.in. za po­średnictwem statków dostał się na Florydę, gdzie dobrze się zaaklimatyzował.

gekkony (Gekkonidae) ro­dzina gadów z podrzędu ->ja-

szczurek. Ich cienką i delikat­ną skórę pokrywają bardzo małe, miękkie, ziarniste łuski, które powodują, że skóra w dotyku sprawia wrażenie aksa­mitnej. U wielu gatunków wy­stępują na skórze rogowe, guz-kowate twory różnego kształtu i wielkości lub małe, rogowe płytki. Podobnie jak wiele ga­tunków płazów, g. zjadają wy-linkę. Są jedynymi jaszczurka­mi mającymi na spodniej po­wierzchni palców swoiste zgru­bienia o funkcji przylg. Są one zbudowane z licznych maleń­kich blaszek skórnych, ułożo­nych ciasno obok siebie w po­przeczne szeregi i pokrytych mikroskopijnej wielkości szcze­cinkami. Wielkość, kształt i roz­mieszczenie tych przylg pod-palcowych na palcach (u na­sady, w środku lub na końcu palca) jest cechą gatunkową. Twory te umożliwiają sprawne chodzenie po zupełnie gładkich i pionowych ścianach (np. po szybach, sufitach itp.). Nasady palców g. spięte są krótkimi błonami międzypalcowymi. Kręgi u większości g. mają trzony dwuwklęsłe, co dowo­dzi, że w ich kręgosłupie wy­stępują jeszcze spore resztki struny grzbietowej, a to z ko­lei świadczy o prymitywności budowy ciała. Duża i wyraź­nie wyodrębniona głowa opa­trzona jest dużymi i silnie wy­stającymi oczami. U gatunków o dziennym trybie życia źre­nice oczu są okrągłe, u gatun­ków zmierzchowych i nocnych — szparowate i pionowo usta­wione. Skraj źrenicy może być równy lub falisty. Źrenice ma­ją zdolność zmniejszania się lub rozszerzania, co zależy od natężenia światła. U wielu gatunków g. brak ruchomych powiek, oczy zaś zakrywają okulary (-»-węże). Ogon jest przeważnie długi i na przekro­ju okrągły. Tylko u niektórych gatunków występuje krótki o-gon, płatowaty w płaszczyźnie poziomej, będący magazynem tłuszczu. Wiele gatunków g. ma zdolność odrzucania ogona (->autotomia) i jego regenera­cji. Ubarwienie g. odznacza się wielką różnorodnością — ga­tunki dzienne są bardzo kolo­rowe, a gatunki zmierzchowe i nocne mają barwę szarą. De­seń na skórze jest rozmaity. Niektóre gatunki znakomicie upodabniają się kształtem cia­ła i ubarwieniem do podłoża, na którym stale przebywają. G. są jedynymi jaszczurkami mającymi zdolność wydawania donośnych głosów. U różnych gatunków dźwięki te dają się wyrazić sylabami “tokee", “czi-czak" lub “gek-ko" (od tych ostatnich pochodzi nazwa ro­dziny). Inne gatunki wydają głosy podobne do ćwierkania ptaków lub gdakania. G. za­mieszkują różne środowiska lądowe, wyłącznie jednak su­che. Żyją głównie w lasach, na obszarach skalistych, na pu­styniach, terenach ruderalnych, a niektóre gatunki przebywają w bliskim sąsiedztwie człowie­ka, w jego mieszkaniach. Naj­częściej spotyka się je na ga­łęziach drzew. G. prowadzą przeważnie nocny tryb życia. Dzień przesypiają w najroz­maitszych kryjówkach, a do­piero o zmierzchu stają się aktywne, nawet bardzo ruch­liwe. Przez całą noc polują, wydając donośne głosy. Na po­karm g. składają się głównie rozmaite owady, jednak duże gatunki g. są drapieżne i po­żerają większe zwierzęta. Czę­sto spotyka się wśród g. kani­balizm. Wiele gatunków żyje gromadnie oraz wykazuje przy­wiązanie do stałych miejsc po­bytu. Bardzo nieliczne gatunki (zamieszkujące Nową Zelandię)

57

gospodarcze znaczenie ptazówr



są jajożyworodne. Ogromna •większość j^, jajorodna, przy czym sarnica^Bkłada przeważ­nie l lub 2 jaja kulistego kształtu, otoczone pergamino-watymi osłonkami. Jaja nie­których gatunków g., pokryte w chwili ich składania lepkim śluzem, przyklejane są do ścian rozmaitych kryjówek, np. szczelin skalnych, pod korą drzew itp. Inne gatunki skła­dają jaja na ziemi, pod kamie­niami, wśród korzeni. Długość ciała g. zawiera się w grani­cach od ok. 2,5cm,np. Sphae-rodactylus parthenopion z Wysp Dziewiczych (Wielkie Antyle na Morzu Karaibskim), do ok. 36 cm (~>-toke). G. wy­stępują zarówno w Nowym, jak i w Starym Świecie — na południowych obszarach Ame­ryki Północnej, w Ameryce Środkowej, w tropikalnej i sub­tropikalnej strefie Ameryki Południowej, w całej Afryce, na Madagaskarze, na Półwy­spie Arabskim, w południowej Azji, w Australii, na Archipe­lagu Malajskim i na Nowej Zelandii; 7 gatunków żyje w Europie. G. są bardzo liczną rodziną jaszczurek, obejmującą ok. 80 rodzajów i ok. 670 ga­tunków.

gila -»-heloderma arizońska.

gniewosz plamisty (Coronella austriaca) gatunek gada z rodziny -^-wężowatych. Długość samców dochodzi do 72 cm, samic — do 87 cm. Grzbiet samców jest rdzawobrązowy lub brązowy, grzbiet samic — szary lub gliniastoszary. Na głowie i częściowo na karku widnieje ciemnobrązowa, trój­kątna, sercowata lub podko-wiasta plama, a z boku głowy od nozdrzy biegnie ciemnobrą­zowy pasek, przedłużający się

—— ————-..ł"; n^n;v^Qb- +1lłntXT1!a

Wzdłuż środkowej linii grzbie­tu występują 2 lub 4 rzędy ciemnych plam, ułożonych na przemian i często połączonych ze sobą wzdłuż albo wszerz. U niektórych osobników połą­czone plamy tworzą wyraźny zygzak. Osobniki takie są bar­dzo podobne do żmii, od któ­rej można je odróżnić po okrą­głych źrenicach oczu. Na brzu­chu o barwie brązowej w roz­maitych odcieniach widnieją liczne małe, jasne plamki. Po­ra godowa odbywa się w kwietniu i w maju. G.p. jest jajożyworodny. W chwili skła­dania jaj ostatecznie rozwinię­te zarodki uwalniają się z o-słon jajowych i rozpoczynają samodzielne życie. Rodzenie młodych następuje w sierpniu i we wrześniu. Liczba młodych waha się od 4 do 19 sztuk, dłu­gości 13 do 15 cm. G.p. zamie­szkuje tereny suche, często ka­mieniste, a poza tym środowi­ska trawiaste lub pokryte niskimi zaroślami. Unika la­sów. Głównym jego pokarmem są jaszczurki i inne małe gady, w tym również własnego ga­tunku; rzadziej pożera myszy i pisklęta ptaków. Ofiarę naj­pierw obezwładnia splotami ciała, a następnie żywą lub martwą połyka. Jest wężem niejadowitym, jednak niezwy­kle agresywnym i zajadle ką­sającym, od czego pochodzi je-

Gntewosz plamisty

go polska nazwa. Występuje zarówno na nizinach, jak i w ffńrach- edzie dochodzi do

2200 m n.p.m. zwykle — do 1000 m n.p.m. Geograficzny za­sięg g.p. obejmuje niemal całą Europę z wyjątkiem Irlandii, południowo-zachodniej Hiszpa­nii oraz północnej części Anglii i Półwyspu Skandynawskiego. W Azji sięga do Kazachstanu. Północna granica jego zasięgu dochodzi do 64°N. W Polsce g.p. występuje na całym jej obszarze, jest jednak wężem rzadkim, tępionym wskutek mylenia go ze żmiją. Podlega u nas całkowitej ochronie.



gospodarcze znaczenie gadów.

Można by je podzielić na po­średnie i bezpośrednie. Pośred­nie polega na tym, że gady, będące w ogromnej większości zwierzętami mięsożernymi i drapieżnymi, pełnią podobnie jak płazy ważną funkcję na­turalnego regulatora liczebno­ści wśród tych kręgowców, które obdarzone dużym poten­cjałem rozrodczym występują często masowo. Należą do nich przede wszystkim gryzonie, zwłaszcza myszowate i norni-kowate — szkodniki upraw rolnych, zapasów zbóż i wszel­kiej innej żywności, a zarazem nosiciele groźnych chorób za­kaźnych (np. tularemii, duru brzusznego i in). Wśród gadów większość, w tym głównie wę­że, zwłaszcza jadowite, żywi się gryzoniami i dzięki temu przynosi gospodarce człowieka ogromne korzyści. Jak ważna jest ta rola gadów, świadczy fakt, że w niektórych krajach, gdzie w znacznym stopniu wy­tępiono jadowite węże, wkrót­ce gryzonie stały się plagą i w związku z tym postanowiono następnie chronić te węże, a nawet zakładać dla nich wy­lęgarnie, żeby szybciej się roz­mnożyły. W naszych warun­kach ważną rolę pełni ->-żmija zygzakowata, która w stanie

dorosłym żywi się niemal wy­łącznie gryzoniami. Bezpośred­nie g.z.g. polega głównie na dostarczaniu człowiekowi ja­dalnego mięsa, jaj i cennych skór. Mięsa o dużej wartości odżywczej i dużych walorach smakowych dostarczają pewne gatunki żółwi (np. ->-żółw ja­dalny), różne gatunki -^-kro­kodyli, -».legwany i -»-warany, wreszcie liczne gatunki dużych węży (głównie z rodziny -^-dusi­cieli, -^-wężowatych oraz ->-wę-ży morskich). Ważnym składni­kiem pożywienia ludzi zamie­szkujących ciepłe kraje nad­morskie oraz wyspy oceanicz­ne są jaja różnych gatunków żółwi. Roczny zbiór tych jaj w strefie Oceanu Indyjskiego ocenia się w przybliżeniu na wiele milionów sztuk. Z prze­robionych jajników dorosłych samic żółwi uzyskuje się bar­dzo wartościowy i poszukiwa­ny olej jadalny. Wszystkie nie­mal gatunki krokodyli i różne gatunki węży są obiektami po­lowań mających na celu zdo­bycie ich cennej skóry, uży­wanej do wyrobów galanteryj­nych. Węży łowi się corocznie ok. 10 min sztuk. Nieograni­czone odłowy tych gadów gro­żą wyniszczeniem niektórych gatunków. Dotyczy to również ->żółwia szylkretowego, z któ­rego pancerza grzbietowego uzyskuje się swoisty róg zwa­ny szylkretem. Ostatnio jady rozmaitych gatunków węży, odpowiednio rozcieńczone i spreparowane, znajdują zasto­sowanie w farmakologii, w le­czeniu niektórych ciężkich schorzeń człowieka (np. epilep­sji, hemofilii, gruźlicy, reuma­tyzmu, a nawet raka) oraz ja­ko środki uśmierzające ból i wstrzymujące krwotoki.

gospodarcze znaczenie płazów.

Ogólnie biorąc, można je po-

dzielić na pośrednie i bezpo-śrtó.nie. Pierwsze z nich doty-cz^yłównie płazów bezogono-wyoni polega na redukowaniu liczebności tych grup owadów lądowych, których właściwoś­cią jest masowe pojawianie się. W naszych warunkach należą do nich przede wszystkim mu­chówki i błonkówki oraz nie­które grupy chrząszczy i mo­tyli. Ta podstawowa, biologi­czna rola płazów wynika stąd, że są one głównie owadożerne, nie wykazują przy tym wy-biórczości pokarmowej i wobec tego zjadają w największych ilościach wszystkie te owady, które występują w ich otocze­niu najliczniej. Ponieważ lista grup owadów szkodliwych dla gospodarki człowieka jest zna­cznie liczniejsza od grup owa­dów pożytecznych, zatem płazy zjadają duże ilości tych właśnie owadów oraz ich larw, które są groźnymi szkodnikami lasów (np. ryjkowce), upraw rolnych (np. stonka ziemniaczana), sa­dów i ogrodów (np. różne ga­tunki motyli). Ma to oczywiś­cie ogromne znaczenie dla go­spodarki człowieka. Płazy uzu­pełniają w swoisty sposób po­wszechnie znaną, pożyteczną rolę ptaków owadożernych. Płazy bowiem, będące zwie­rzętami przeważnie zmierzcho­wymi i nocnymi, pożerają przede wszystkim owady poja­wiające się w nocy, prócz nich zjadają owady o barwach o-chronnych, wreszcie owady wydzielające zapachy nieprzy­jemne lub odrażające dla pta­ków. Poza tym płazy zjadają owady szybko poruszające się i ostrożne, gdyż czatują one na swoje ofiary nieruchomo, na­tomiast ptaki z powodu swojej ruchliwości w czasie polowa­nia umożliwiają takim owadom ^ryc^e się przed nimi. Ogól-

rtT'Q" ."1-'————— -^^A“^Q-;Q

m.in. te owady, które są dla ptaków niedostępne, niedostrze­galne lub unikane przez nie. Niestety, dzisiaj, choć ochrona roślin uprawnych ma u nas pierwszorzędne znaczenie, po­zytywna rola płazów w tym względzie jest zupełnie niedo­ceniana. Bezpośrednie g.z.p. polega na dostarczaniu czło­wiekowi jadalnego mięsa o du­żej wartości odżywczej, diete­tycznej, a nawet leczniczej. Głównym obiektem kulinar­nym są duże gatunki żab, z których uzyskuje się tzw. —^ża­bie udka. Prócz nich jadane są również duże gatunki płazów ogoniastych z rodzaju -^am-bystomy i ->-amfiumy, a także -^•diabeł błotny, ->-syrena jasz-czurowata, a zwłaszcza —•-sala­mandra olbrzymia. Jednak w porównaniu ze spożyciem mię­sa innych zwierząt (ryb, pta­ków, ssaków) spożycie mięsa płazów jest niewielkie. Nato­miast płazy mają doniosłe zna­czenie jako zwierzęta labora­toryjne i doświadczalne w wie­lu dziedzinach eksperymental­nych nauk biologicznych, me­dycznych i farmaceutycznych.

59

grzbietorud amerykański

groźnica niema, surukusu (La-cfcesźs rnuta) — gatunek gada z rodziny ~>grzechotnikowa-tych. Osiąga długość ponad 3 m. Długość jego zębów ja­dowych dochodzi do 2,5 cm. Jest największym jadowitym wężem kontynentu amerykań­skiego. Ma jasnordzawe ubar­wienie grzbietu z dużymi, czar­nymi, poprzecznie ułożonymi i jasno oczkowanymi plamami. Na końcu ogona brak jest grzechotki, natomiast wystę­puje duży, rogowy kolec, w związku z czym g.n. podraż­niona lub zaniepokojona nie może wydawać końcem ogona swoistego szelestu, charaktery-•at.vf7.neeo dla innych grzechot-

ników. Od tej właściwości po­chodzi nazwa groźnicy “nie­mej". Jad g.n. jest bardzo nie­bezpieczny zarówno dla dużych ssaków, jak i dla człowieka, w skutkach zaś podobny do dzia­łania jadu ->-żararaki. G.n. za­mieszkują przeważnie gęste ostępy leśne, gdzie prowadzą naziemny, nocny tryb życia, stąd też przypadki pokąsań człowieka przez te węże są na ogół rzadkie. G.n. pożerają głównie rozmaite ssaki. W od­różnieniu od innych grzechot-ników samica g.n. jest jajorod-na i składa jednorazowo 30 do 50 jaj. Indianie nazywają tego węża “surukusu" i polują na niego dla zdobycia jadalnego mięsa. G.n. występują w Ame­ryce Środkowej i Południowej, należą jednak do węży rzad­kich.



gruczoły Leydiga — jednoko­mórkowe gruczoły śluzowe znajdujące się w naskórku (epźderTOźs) ryb i larw płazów. Wydzielają one śluz, który przedostaje się na powierzch­nię skóry na skutek pękania ścian komórek gruczołowych. W ich miejsce powstają na­stępne, tak że powierzchnia skóry stale pokryta jest ślu­zem. G.L. zanikają w czasie metamorfozy i u dorosłego pła­za brak ich zupełnie. Funkcję ich przejmują wielokomórko­we gruczoły śluzowe znajdują­ce się w skórze właściwej (co-rium) i opatrzone przewodami odprowadzającymi śluz na po­wierzchnię skóry.

gruczoły przyuszne -»-parotydy. gruczoły solne -^krokodyle.

gruczoły udowe -potwory udo­we.

arruczoły zauszne -^-parotydy.

grzbietoród amerykański (Pź-pa pipa) — gatunek płaza z rodziny -»-bezjęzycznych (Pipi-dae), z rzędu -s-płazów bezogo-nowych. Długość tułowia samic dochodzi do 20 cm, ciężar do 500 g; samce są mniejsze. Prócz tych cech, g.a. wykazują wszy­stkie inne, charakterystyczne dla całej rodziny. Mają bardzo niezgrabny, a nawet karykatu­ralny wygląd ciała wykazują­cego przy tym znaczne, grzbie-to-brzuszne spłaszczenie. Gło­wa jest krótka, płaska, szero­ka i o trójkątnym zarysie, ko­niec pyska — spiczasty, a tułów — szeroki jak głowa — ma zarys kwadratowy. Długie i cienkie, czteropalczaste przed­nie odnóża, opatrzone palcami wybitnie długimi, cienkimi i giętkimi, nie posiadają błon pływnych. Na końcach tych palców znajdują się swoiste i bardzo czułe narządy dotyko­we w postaci krótkich, nitko­watych wyrostków gruczoło­wych, ułożonych promieniście i w związku z tym nazywanych narządami gwiaździ­sty m L Narządy te pozwalają

Grzbietoród amerykański



g.a. orientować się wśród splą­tanych roślin wodnych oraz pomagają w wyszukiwaniu

crxbietoród amerykański

pkarmu w mule dennym i^gtomika wodnego. Tylne od­nóża, w przeciwieństwie do przednich silnie umięśnione i grube, zakończone są dużymi, pięciopalczastymi stopami. Spi­nają je dobrze wykształcone błony plywne, sięgające do końca palców. Zewnętrzne o-twory nosowe znajdują się na końcu pyska. Małe, w górę skierowane oczy są szeroko rozstawione i leżą na skrajach głowy. Szczęka i żuchwa nie mają uzębienia. Otwór gębo­wy jest duży. Przed oczami oraz w obu kątach szczęki i żuchwy widnieją sterczące na zewnątrz, krótkie pęczki luź­nych płatków skórnych. Płuca są dobrze wykształcone. U samców zaznacza się przez skórę podgardzieli silnie roz­winięta i skostniała krtań. Skórę na grzbiecie, o nieco gąbczastej strukturze i pomar­szczonej powierzchni, pokry­wają liczne, małe brodawki. Na obu bokach tułowia wido­czny jest na skórze narząd li­nii bocznej w postaci wzdłuż­nych, regularnie przerywanych kresek. Grzbiet ma barwę żół-toszarą lub oliwkowoszarą z dużymi, nieregularnymi i roz­maicie się łączącymi ciemno­brązowymi lub czarnymi pla­mami. Jest to ubarwienie wy­bitnie ochronne, dostosowujące g.a. do barwy mulistego dna zasłanego resztkami roślinny­mi. Brzuch ma barwę szarą w toiałe plamy z cienką czarną, wzdłużną linią, biegnącą środ­kiem brzucha od okolicy most­kowej do końca tułowia. G.a. prowadzą ściśle wodny tryb życia i na ląd nigdy nie wy­chodzą. Zamieszkują płytkie, przybrzeżne strefy rzek, ich •dopływów i rozlewisk o muli-stym dnie, obficie zarośniętym roślinnością. Często też wystę-

cych, w płytkich bagnach i ka­łużach leśnych. W porze desz­czowej, po wypełnieniu się wodą nierówności terenu, -wę­drują z jednego zbiornika do drugiego, nie wychodząc z wo­dy. Ukrywają się na dnie wśród roślinności i dzięki ubarwieniu ochronnemu są bardzo trudne do znalezienia. Żywią się roz­maitymi organizmami wodny­mi. Gody odbywają w porze deszczowej. Godujące samce wydają donośny krótki głos, podobny do głośnego tykania zegara, wywoływany ruchem skostniałych elementów krtani, natomiast samice wydzielają specyficzną woń, która wabi samce. Całkowity rozwój jaj odbywa się u g.a. w skórze na grzbiecie samicy, złożenie zaś jaj oraz umieszczenie ich na grzbiecie matki następuje w stanie ->-ampleksus, który u dojrzałych osobników trwa ok. l doby. Całość tego zjawiska przebiega w bardzo oryginalny sposób. Samiec trzyma samicę w pachwinach. Od chwili u-chwytu skóra grzbietu samicy poduszkowato nabrzmiewa i równocześnie powiększa się sieć skórnych włosowatych na­czyń krwionośnych. Nabrzmie­nie to daje się zauważyć już po 3 godzinach. Następnie za­czyna nabrzmiewać ujście klo­aki samicy i wkrótce wydłu­ża się w rodzaj błoniastego, krótkiego, rurowatego przewo­du. Pełni on rolę pokładełka. Wskutek szczególnych ruchów samca wydłużona kloaka sa­micy zostaje skierowana do przodu i układa się na jej grzbiecie pod brzuchem sam­ca. Samiec od czasu do czasu silniej uciska brzuch samicy przednimi odnóżami, co powo­duje przesuwanie się dojrza­łych jaj z jajowodów do prze­wodu kloakalnego. W monaen-



Pobieranie 5.51 Mb.

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   36




©absta.pl 2020
wyślij wiadomość

    Strona główna