WŁodzimierz juszczyk mały słownik zoologiczny gady I płazy



Pobieranie 5.51 Mb.
Strona8/36
Data02.05.2016
Rozmiar5.51 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   36

helodermy (Helodermattdae) — rodzina gadów z podrzędu -^jaszczurek. Charakteryzuje je krępe ciało, płaska, szeroka, tępo zaokrąglona głowa z nie­proporcjonalnie małymi ocza­mi, gruby, wałkowaty tułów i podobny do tułowia, stosunko­wo krótki ogon, będący maga­zynem tłuszczu. Błony bęben­kowe są widoczne. Skóra po­kryta małymi, wystającymi, ziarnistymi łuskami jest wy­bitnie szorstka i twarda. Gru­be odnóża wieńczą duże, ma­sywne pazury. Jaskrawe ubar­wienie ma znaczenie odstrasza­jące lub ostrzegawcze. H. są jedynymi jadowitymi jaszczur­kami. W odróżnieniu od węży, u których gruczoły jadowe u-miejscowione są nad szczęką, u h. znajdują się one v/ żu­chwie, jako parzyste twory. Przewody odprowadzające jad uchodzą bezpośrednio do jamy gębowej, do rowków w błonie śluzowej między “wargami" a “dziąsłami". Brak jest właści­wych zębów jadowych, nato­miast większość zębów chwyt-nych, zarówno górnych, jak i dolnych, ma z przodu rynien­ki. Ponad centymetrowej dłu­gości ostre zęby osadzone są na bocznych, wewnętrznych powierzchniach kości szczęki i żuchwy (pleurodontyzm -^-ga­dy). W czasie długotrwałego ukąszenia silne zwarcie szczęk h. powoduje wbicie zębów w ciało ofiary przy równocaes-nym wyciśnięciu jadu z gru­czołów jadowych do rowków w błonie śluzowej jamy gębo-

b(

ci,

ce ró h. ca trs pr br:

na os;

We

ule nie po;

stv ka< tą

herpetologia

wan nio\ w f czóv przy wsk wid< u dz różn H. j kręg cię niow niek' pują szośc cech, nie 3 wała gadó szcza Nato;

rynienek zębowych dostaje się on do zadanych ran. W związ­ku z tym mechanizmem h. po pochwyceniu ofiary długo ją przytrzymują w mocno zaciś­niętych szczękach. Działanie jadu h. na małe zwierzęta krę­gowe jest podobne do działa­nia jadu kobry. Porażone zo­stają centralny system nerwo­wy oraz ośrodek oddechowy. Co do śmiertelnych przypad­ków pokąsania ludzi przez h. zdania są podzielone. Z wiary­godnych jednak opisów obja­wów występujących u ludzi pokąsanych przez h. i nie le­czonych wynika, że ukąszenia te powodują długotrwałe, a w pewnym okresie choroby cięż­kie dolegliwości. H. prowadzą nocny tryb życia. Dzień spę­dzają w wygrzebanych przez siebie jamach, dopiero o zmierzchu opuszczają ziemne kryjówki i rozpoczynają żero­wanie. Wzrok mają słaby, w rozpoznawaniu zaś pokarmu posługują się głównie węchem dzięki dobrze rozwiniętemu

-^narządowi Jacobsona. H. zja­dają małe kręgowce, owady, dżdżownice, jaja innych gadów oraz ptaków. Ich głównym o-kresem żerowania jest pora deszczowa, w pozostałym okre­sie roku prawie że nie żerują, lecz korzystają z materiałów zapasowych, nagromadzonych w ogonie. H. są gadami po­wolnymi, ociężałymi i w związ­ku z tym, jak również z noc­nym trybem życia, nie stano­wią większego zagrożenia dla człowieka. Żyją wyłącznie na kontynencie amerykańskim, na pograniczu Ameryki Północnej i Środkowej. Do h. należą tyl­ko 2 gatunki.



herpetologia (od greckiego sło­wa herpeton pełzać i logos

— nauka, czyli nauka o zwie-



rrpt.aph n^łyfliapwfhtrłylal"

zoologii zajmujący się m.in. budową ciała oraz fizjologią, zachowaniem się i systematy­ką płazów i gadów, tj. 2 du­żych grup kręgowców należą­cych do 2 różnych gromad. To wspólne traktowanie płazów i gadów stanowi wyraz pewnej tradycji, u której podstaw le­żała mała wówczas jeszcze znajomość zarówno właściwoś­ci, jak i gatunków tych zwie­rząt. W ostatnich jednak dzie­siątkach lat nastąpił tak duży rozwój wiedzy o płazach i ga­dach, że liczba znanych dziś faktów z różnych dziedzin bio­logii dotyczących tych kręgow­ców zmusza do ich oddzielne­go traktowania. Stąd też wśród herpetologów wyróżnia się e-becnie batrachologów, tj. przy­rodników zajmujących się głównie płazami, oraz reptiii®-logów, zajmujących się głów­nie gadami (w tym chelonolo-gów, specjalistów od ->żółwi, oraz ofiologów, specjalistów od

-)-węży). Pierwszymi polskimi przyrodnikami, którzy w spo­sób naukowy zajmowali się m.in. płazami i gadami, byli ksiądz J.K. Kluk (1739—1796), autor wielu dzieł przyrodni­czych, oraz dr fil. F.P. Jaroc-ki (1790—1865), profesor zoolo­gii przy Królewskim Uniwer­sytecie Warszawskim, autor pierwszego polskiego podręcz­nika zoologii (1822). Duże za­sługi dla herpetologii polskiej położył w okresie międzywo­jennym J.A. Bayger (1867—

—1958), autor Klucza do ozna­czania płazów i gadów obej­mującego całość ówczesnego stanu wiedzy o biologii i wy­stępowaniu tych kręgowców w Polsce.



heterodon ptaskonosy (Hetero-don platyrhinos) gatunek gada z rodziny -^wężowatych.

"Rrtćrtici dr> dłlionźm l/-i11nirfzi-

71

Instytut Butanti

sięciu centymetrów. Ma głowę piaską, wybitnie szeroką i wy­raźnie odgraniczoną od tuło­wia, podobnie jak u -»żmijo-watych. Koniec szczęki górnej zaostrzony i słabo zagięty ku górze. Kształt pyska umożliwia mu życie w ziemi. Ubarwienie grzbietu bywa oliwkowozielone lub zielone, plamiste, brzucha — żółtawe. H.p. żywi się ropuchami (wyjątkowo innymi płazami), jaszczurkami,, małymi ptakami i ssakami. Jest znany z umiejętności udawania mar­twego. W przypadku grożącego mu niebezpieczeństwa, np. ze strony dużego zwierzęcia, naj­pierw próbuje się bronić: zwija się y/kłębek i podobnie jak ko­bra unosi przód ciała w górę, nadyma szyję, rozszerzając ją przeszło dwukrotnie w porów­naniu z normalną, gwałtownie syczy i uderza głową w kie­runku napastnika. Jeśli jednak napastnik nie ustępuje, wów­czas rozluźnia sploty ciała, szybko i całkowicie odwraca brzuch do góry, szeroko otwie­ra pysk i nieruchomieje. Po pewnym czasie ostrożnie uno­si tylko głowę i bada sytuację, a przekonawszy się, że nic mu już nie grozi, ucieka. W prze­ciwnym razie znowu przyjmu­je pozycję martwego. (Podobne zachowanie, jednak bez od­wracania brzucha, a tylko za­stygnięcie w bezruchu i otwie­ranie pyska, obserwować moż­na u naszego —>-zaskrońca zwy­czajnego. Samica składa do ziemi do 20 jaj, które zagrze-buje. H.p. występują w Ame­ryce Północnej.

hoplur obroźny (Hoplurus cy-ciurus) gatunek gada z ro­dziny ->4egwanów. Osiąga dłu­gość 40 cm. Ma głowę i tułów pokryte małymi i gładkimi łuskami, a na ogonie regular­ne pierścienie dużych, kolczas­tych i sterczących łusek. Ubar­wienie h.o. jest szarozielonka­we, przy czym na szyi wystę­puje czarna “obroża", z przo­du i z tyłu biało obrzeżona. Na głowie miejsce, gdzie u -»hat-terii występuje oko ciemienio­we, zdobi czarna obwódka (po­dobnie jak u wszystkich ga­tunków z rodzaju Hoplurus). H.o. prowadzi naziemny tryb życia, potrafi jednak wspinać się na gałęzie drzew oraz na skały. H.o. jest jednym z 7 ga­tunków legwanów występują­cych na Madagaskarze i oko­licznych wyspach. Dwa z nich (Hoplurus guddrźmaculatus i Hoplurus saxicola) rozprze­strzenione są od wybrzeży morskich aż do wysokości 1800 m n.p.m. w górach.

Instytut Butanta (w Sao Pau-lo w Brazylii) — jeden z naj­większych i najnowocześniej­szych ośrodków naukowych przeznaczonych do badań nad Jadami węży i skutkami ich działania oraz do badań nad biologią i fizjologią tych jado­witych gadów. W I.B. produku­je się również surowice i an-

tytoksyny przeciw jadom róż­nych gatunków węży. Surowi­ce te ratują życie tysiącom lu­dzi pokąsanych przez węże nie tylko w Ameryce Południowej, ale i na całym świecie. Zało­życielem i pierwszym dyrek­torem I.B. był zasłużony i zna­komity lekarz oraz ofiolog, dr med. Vital Braził (1865—1950).



hel

cia ccc

roi h. czc trz pri brE nai osa we' ule nie pój stw kac tą



jad węży

72

war nio^ w i czó\ prz;



wsk widi u dz różn H. j kręg cię niov niek pują

SZOŚl

cech nie wałs gadć szcz. Natc

Szpital Butanta, w którym leczy się ludzi pokąsanych

przez jadowite węże, nosi imię Vitala Brazila.



jad węży — mieszanina wielu substancji, których skład che­miczny nie jest jeszcze osta­tecznie zbadany. Występują w nim m.in. białka, woda, pep­syna i niewielkie ilości śliny. Istotnymi jednak składnikami j.w. są: neurotoksyna parali­żująca system nerwowy, hemo-lizyna rozpuszczająca czerwo­ne ciałka krwi, leukolizyna rozpuszczająca białe ciałka krwi, cytotoksyna niszcząca pozostałe tkanki ciała, hemor-ragina uszkadzająca ściany naczyń krwionośnych i błony śluzowe oraz koagulina powo­dująca krzepnięcie krwi. Szczególnie groźne dla orga­nizmu ukąszonej ofiary jest działanie hemolizyny, która w zetknięciu z lecytynowymi o-toczkami czerwonych ciałek krwi wytwarza nową, silnie działającą truciznę, toksolecy-tynę. Ta z kolei powoduje szybkie rozpuszczanie lecyty-nowych osłonek erytrocytów, ich rozpad, czyli hemolizę. W ten sposób następuje nieod­wracalne i gwałtowne zahamo­wanie głównej funkcji krwi jako przenośnika tlenu, co w krótkim czasie sprowadza śmierć ofiary przez uduszenie. U różnych gatunków jadowi­tych węży poszczególne tok­syczne składniki jadu wystę­pują w różnych ilościach, stąd różne jest jego działanie. Na przykład jad ->-kobry indyj­skiej działa przede wszystkim na system nerwowy, porażając go, co prowadzi do paraliżu ośrodka oddechowego i wstrzy­mania akcji serca, natomiast jad ->-żararaki pospolitej po­woduje powolny rozpad tka­nek ciała w miejscu ukąszenia, nierzadko aż do obnażenia kości, co w najlepszym przy­padku powoduje trwałe kalec­two. Ilość produkowanego ja­du jest rozmaita i zależy prze­de wszystkim od wielkości węża, a także od czasu, jaki upłynął od ostatniego ukąsze­nia. Przykładowo, u węży nie odżywiających się przez dłuż­szy okres ilość jadu występu­jąca jednorazowo w obu gru­czołach jadowych wynosi: u

-»-żmii zygzakowatej długości ok. 60 cm — 30 mg (10 mg su­chej masy), u -^-kobry indyj­skiej długości ok. 1,5 m — 115 mg (33 mg suchej masy), u

-ł-grzechotnika diamentowego długości ok. 2,5 m — 1050 mg (300 mg suchej masy). Wiel­kość śmiertelnej dawki jadu zależy od wielu czynników, głównie jednak od gatunku wę­ża, gatunku ofiary oraz jej od­porności na dany jad. Na przy­kład śmiertelna dawka jadu żmii — ety piaskowej wynosi dla szczura 0,75 mg, gołębia — 4 mg, kota — 8 mg, żaby wod­nej — 0,9 mg. l g jadu kobry może zabić około 7500 świnek morskich, 40 do 50 koni lub 165 ludzi o przeciętnym cię­żarze 60 kg. (Według innych źródeł tylko 60 ludzi). Od uką­szeń jadowitych węży umiera corocznie na świecie kilka ty­sięcy ludzi, głównie w Afryce, południowej Azji i w Ameryce Południowej. Radykalnymi za-

73

Jaszczurka perłowa

biegami, które możliwie wcze­śnie zastosowane zmniejszają ewentualność śmierci, są: prze­wiązanie kończyny (dopusz­czalne do pół godziny) powyżej miejsca ukąszenia, wykrwawie­nie tego miejsca, podanie uką­szonemu środków wzmagają­cych akcję serca, a przede wszystkim podanie odpowied­niej dla danego jadu surowicy. W niektórych przypadkach je­dynym ratunkiem dla uką­szonego jest transfuzja krwi.



jajorodność — forma rozrodu zwierząt polegająca na rozwo­ju zarodkowym poza organi­zmem matki.

jajożyworodnośc — forma roz­rodu zwierząt polegająca na składaniu przez matkę jaj z zupełnie rozwiniętym potom­stwem, wykluwającym się za­raz po złożeniu jaj, bądź na rodzeniu młodych, uwalniają­cych się z otoczek jajowych bezpośrednio przed opuszcze­niem organizmu macierzyste­go.

jamka policzkowa -^narząd policzkowy.

jaszczurka (Lacerta) rodzaj gadów z rodziny ->j. właści­wych. Charakteryzuje ją obec­ność wszystkich typowych dla tej rodziny cech morfologicz­nych. Od innych rodzajów j. właściwych różni się swoistym otarczowaniem głowy oraz szczegółami w pokryciu ciała łuskami. Należą tu gatunki bardzo ruchliwe, o dziennym trybie życia i rozmaitym ubar­wieniu. Rodzaj obejmuje ok. 40 gatunków. Występują w Euro­pie, zachodniej Azji oraz Afry­ce.

jasaezurka guzowata krokody­lowa (Shinisawus crocodUwus}

- gatunek gada z rodziny

-*-jaszczurek guzowatych. Roś­nie do długości 40 cm. Z po­kroju ciała (z wyjątkiem gło­wy) przypomina małego kro­kodyla. Prócz guzowatych zro-gowaceń na grzbiecie na gór­nej krawędzi ogona ma 2 wzdłużne, równoległe grzebie­nie utworzone z wysokich, bocznie spłaszczonych rogo­wych płytek. Podobne grzebie­nie charakterystyczne są dla krokodyli. J.g.t. żyje nad brze­gami rzek, przy czym znako­micie pływa, w razie zaś nie­bezpieczeństwa ucieka do wo­dy, nurkuje i kryje się na dnie rzeki. Żywi się rybami i larwami płazów. J.g.k. wystę­puje w Azji w południowo-

-zachodnich Chinach, w pro­wincji Kuangsi-Czuang.

jaszczurka perłowa (Lacerta lepida} gatunek gada z ro­dziny -^-jaszczurek właściwych. Rośnie do długości 80 cm. Jest drugim co do wielkości, po

->żółtopuziku bałkańskim, ga­tunkiem jaszczurki europej­skiej. U j.p. powierzchnię grzbietu i boki tułowia pokry­wają małe, ziarniste łuski, na­tomiast na brzuchu występu­ją duże tarczki, zachodzące na siebie dachówkowato. Ogon otaczają regularne pierścienie wydłużonych łusek. Ubarwie­nie ciała jest soczystozielone z czarno-żółtym marmurkiem na grzbiecie i kilkoma rzędami dużych, okrągłych, sinoniebies-kich plam na obu bokach tu­łowia. J.p. żyją zwykle parami na średnio suchych, pokrytych trawiastą roślinnością nizin­nych terenach, często w pobliżu strumieni. Wykazują przywią­zanie do obranych przez siebie miejsc i kryjówek, do których uciekają w razie niebezpie­czeństwa. Samiec j.p. w przy­padku zagrożenia swojego te-



jaszczurka picrścieniowata kalifornijska

74

( i } c t F b n o w u n:



pi st k;

wai nio' w ] czćn prz;



wsk wid' u d2 różn H. j kręg cię niow niek Pują szość cech, nie 2 wała gadó' szcza Natoi

rytorium przez innego samca toczy z nim zawzięte walki, które często kończą się wza­jemnym okaleczeniem. J.p. ży­wi się rozmaitymi owadami i małymi kręgowcami, jak wę­że, jaszczurki, myszy i pisklę­ta. Samica składa w okresie pory godowej w ziemnych jamkach do 10 jaj. J.p. wystę­pują. w południowo-zachodniej Europie (w Hiszpanii i połud­niowej Francji) oraz w pół­nocnej Afryce (w Tunezji, Ma­roku i Algierii) (Tabl. 1/2).



jaszczurka pierścieniowata ka­lifornijska (Anniella pulchra}

— gatunek gada z rodziny

—^-jaszczurek pierścieniowatych. Rośnie do długości 20 cm. U-barwienie grzbietu srebrzysto-popielate z 3 wzdłużnymi, ciemnymi liniami. J.p.k. za­mieszkuje tereny piaszczyste lub o pulchnej, lekkiej glebie, w której przy pomocy głowy ryje podziemne korytarze. Uni­ka podłoża kamienistego. Od­żywia się głównie rozmaitymi owadami, kierując się przy ich znajdowaniu węchem i doty­kiem. Samica rodzi w lecie l—

i młodych. J.p.k. występuje w Ameryce Północnej na wy­brzeżach Kalifornii.



jaszczurka pletwiasta austra­lijska (Pygopus lepidopodus)

— gatunek gada z rodziny ~> jaszczurek płetwiastych. Roś­nie do długości 60 cm. Ubar­wienie grzbietu brązowe, pla­miste. Długość płetwiastych szczątków odnóży nie przekra­cza l cm. J.p.a. z wyglądu przy­pomina węża. Grzbietową po­wierzchnię głowy pokrywają duże, regularnie ułożone tarcz­ki, reszta ciała okryta jest ma­łymi, dachówkowato na siebie zachodzącymi łuskami. Oczy osłonięte są okularami. J.p.a. prowadzi nocny tryb życia, ży­wi się owadami. Występuje w zachodniej i środkowej Aus­tralii oraz na Tasmanii,

jaszczurka skalna (Lacerta sa-xicola) — gatunek gada z ro­dziny -^jaszczurek właściwych. Rośnie do długości ok. 10 cm. Ma silnie wydłużoną głowę oraz małe, okrągłe, ziarniste, gładkie lub słabo żeberkowane łuski grzbietowe. Ubarwienie grzbietu u poszczególnych oka­zów bywa różne: zielonkawe, oliwkowe lub szare. Wzdłuż boków tułowia przebiegają czarne, nieregularne plamy, tworząc u niektórych osobni­ków wzdłużne, czarne, szero­kie pasma. Brzuch jest żółty, czerwonawy lub zielony. J.s. zamieszkuje tereny górskie, także pokryte lasami, głównie jednak przebywa wśród ru­mowisk skalnych i spękanych skał. Spotyka się ją do wyso­kości 3000 m n.p.m. Żywi się rozmaitymi owadami i pają­kami. W lipcu samica składa

2 do 4 jaj, przeważnie jednak

3 jaja, z których w sierpniu wylęgają się młode długości

Jaszczurka skalna

ok. 2,5 cm. W pierwszym ro­ku życia osiągają one długość ok. 5 cm, w drugim — 8 do 10 cm. Potomstwo zimuje w rozmaitych ziemnych i skal­nych kryjówkach. Gatunek j.&.

jaszczurka wężowata

dzieli się na liczne podgatunki, z których bliżej opisano co najmniej 9. Populacje niektó­rych podgatunków zamieszku­jących Kaukaz składają się wyłącznie z samic rozmnaża­jących się partenogenetycznie, tzn. z nie zapłodnionych jaj, z których znowu rozwijają się tylko samice. Mimo że pewien procent rozwijających się za­rodków, a następnie młodych osobników ulega degeneracji i obumiera, to jednak popula­cje partenogenetycznych samic są liczne. W przypadku kiedy dochodzi do zapłodnienia par-tenogenetycznej samicy przez samca z populacji obupłcio-wej z zapłodnionych jaj roz­wijają się wyłącznie samice (triploidalne) będące niepłod­nymi mieszańcami. Mieszańce te rozwijają się, osiągają nor­malną wielkość oraz spotykane są w naturze. Bezpośrednią przyczyną ich bezpłodności jest zupełna degeneracja jajników. T.s. prócz Kaukazu zamieszku­ją Krym i Azję Mniejszą.

-jaszczurka tarczowata ryjąca (Gerrhosaurus major) — gatu­nek gada z rodziny -^jaszczu­rek tarczowatych. Rośnie do długości 45 cm. Cała grzbieto­wa powierzchnia ciała, ogon i odnóża mają jednolitą barwę oliwkowozieloną bez plamis­tości i deseni. J.t.r. posiada dobrze wykształcone pięciopal-czaste odnóża oraz pokrycie ciała charakterystyczne dla ro­dziny -^-jaszczurek tarczowa­tych. Mimo braku cech przy­stosowawczych do ryjącego trybu życia, to jednak j.t.r. sprawnie i chętnie drąży w ziemi korytarze metrowej dłu­gości, sięgające do 30 cm pod ziemię i zakończone komorą

•mieszkalną. Drążenia takiego "korytarza j.t.r. dokonuje w po­rze deszczowej, kiedy ziemia jest wilgotna i rozmiękła. Nie­zależnie od tego j.t.r. prowadzi naziemny tryb życia, żywi się owadami, na które poluje v;

Jaszczurka tarczowata ryjąca

pobliżu swojej nory i w przy­padku niebezpieczeństwa do niej się chroni. J.t.r. jest ga­tunkiem jajorodnym. Wystę­puje w Afryce Wschodniej, od Erytrei po Natal i w Afryce Zachodniej od Togo po płn. Kongo.



jaszczurka wężowata (Anely-tropsis papillosus) jedyny gatunek gada z rodziny Anely-tropsidae, obejmującej l rodzaj Anelytropsis. J.w. osiąga dłu­gość 20 cm. Charakteryzuje się robakowatym kształtem, zu­pełnym brakiem odnóży, otwo­rów usznych, oczu, łuków skroniowych oraz brakiem kości pasa barkowego. Ewolu­cyjnie biorąc j.w. wywodzą się prawdopodobnie od -»-scyn-ków. Dotychczas znaleziono za­ledwie 4 osobniki tego gatun­ku: l został znaleziony pod zmurszałym pniem drzewa w pobliżu gniazda mrówek, co pozwala przypuszczać, że owa­dy te stanowią jego pokarm. Drugi okaz ukryty był pod ka­mieniem, w terenie porosłym krzewami. J.w. jest najrzadszą jaszczurką świata, o zupełnie nieznanej biologii, występuje

jaraciurka zielona

76

ona w środkowym obszarze wschodniego Meksyku.



jaszczurka zielona (Lacerta vi-ridts} gatunek gada z ro­dziny —>-jaszczurek właściwych. Długość samców i samic do­chodzi do 40 cm, najczęściej do około 30 cm. Ubarwienie i plamistość grzbietu bywają rozmaite. U typowo ubarwio­nych osobników samce są tra-wiastozielone, bezplamiste lub nakrapiane licznymi małymi, czarnymi plamkami, a samice — szarozielone, pokryte więk­szymi, nieregularnymi, ciem­nymi plamami, przy czym wzdłuż grzbietu ciągną się 2, rzadziej 4 jasne linie. Pozba­wiony plam brzuch ma kolor żółty lub żółtozielony. W porze godowej samce przybierają jednolity jaskrawozielony ko­lor, a na ich powierzchni pod-gardzielowej pojawia się nie­bieska plama. Samce -»• jaszczu­rek zwinek w barwach godo­wych są często mylone z j.z. Okres godów j.z. przypada na koniec kwietnia i maj. Skła­danie jaj odbywa się z koń­cem maja i w czerwcu. Sami­ca składa 5 do 13, rzadko do 21 jaj, o wymiarach 8X18 mm, otoczonych pergaminowymi o-słonkami. Jaja zostają złożone

Jaszczurka zielona

do jamek w ziemi wygrzeba­nych przez samicę, a następnie zasypanych przez nią ziemią Młode wylęgają się w sierpniu.

Długość ich wynosi 8 do 9 cm. Ubarwienie mają jednolite, brązowe. J.z. jest gatunkiem wybitnie ciepłolubnym, o ak­tywności dziennej. Zamieszku­je tereny trawiaste, kamieni­ste lub porosłe krzewami, na ogół suche i słoneczne, np. ścia­ny jarów. Chroni się w roz­maitych ziemnych kryjówkach, często w wygrzebanych przez siebie długich norach zakoń­czonych komorą mieszkalną, w której zwykle zimuje. Głów­nym jej pokarmem są roz­maite stawonogi, jednak duże okazy j.z. pożerają również mniejsze jaszczurki i węże. Ostatnio stwierdzono występo­wanie j.z. w Polsce, w przy­granicznym obszarze Śląska Cieszyńskiego. J.z. preferuje niziny, występuje jednak i w górach, gdzie dochodzi do 1500 m n.p.m. Jest gatunkiem środ­kowo- i południowoeuropej­skim. Na obszarze ZSRR pół­nocna granica jej zasięgu prze­kracza nieco 49°N. J.z. na te­renie Polski podlega całkowi­tej ochronie.



jaszczurka zwinba (Lacerta a-gilis) gatunek gada z rodzi­ny -^-jaszczurek właściwych. Długość samców i samic docho­dzi do ok. 23 cm. Na grzbiecie barwy brązowej w różnych odcieniach widnieją 3 wzdłuż­ne rzędy dużych, ciemnych plam. Jeden z nich biegnie wzdłuż środkowej linii grzbie­tu, dwa pozostałe — wzdłuż obu boków tułowia. W środku każdej plamy występuje róż­nego kształtu mniejsza, biała plamka. Barwa tła grzbietu oraz plamisty deseń są odmien­ne u różnych osobników. Brzuszna powierzchnia ciała jest u samic szarokremowa i bezplamista, szarozielonkawa zaś i delikatnie plamista u samców. Na brzusznej stronie

77

jaszczurka zyworodna

każdego uda znajduje się rząd 11 do 14 otworów gruczołów wonnych, wytwarzających w okresie godów, zwłaszcza u samców, substancję o specy­ficznej woni, która ułatwia od­najdywanie i rozpoznawanie się obu płci. W okresie godów samiec przybiera barwę tra-wiastozieloną, natomiast pla­mistość grzbietowa okresowo zanika. U samic barwy godo­we nie występują. Okres go­dów przypada na maj, a skła­danie jaj — pod koniec maja i w czerwcu. Liczba składa­nych jaj przez jedną samicę waha się w granicach od 6 do 14 sztuk o wymiarach 1,4X0,9 cm. Jaja otoczone cienkimi, pergaminowatymi osłonkami zostają złożone do jamek w ziemi wygrzebanych przez sa­micę przednimi odnóżami. Mło­de jaszczurki wylęgłe z jaj po­dobne są ubarwieniem do do­rosłych, a długość ich wynosi 5,5 do 6,5 cm. J.z. zamieszkują różne środowiska ekologiczne, zarówno nizinne, jak i górskie. Najczęściej występują na tere­nach porośniętych roślinnością trawiastą, dobrze nasłonecznio­nych, o lekkiej i średnio wil­gotnej glebie. W przypadku schwytania j.z. ma zdolność od­rzucania części ogona, a uszko­dzony ogon po pewnym cza­sie odrasta. J.z. żywią się głównie owadami, poza tym ślimakami, dżdżownicami itp. Są niezwykle szybkie i zwin­ne, a dogodne dla nich kry­jówki ziemne zamieszkują przez dłuższy czas. J.z. — to najpospolitsze gady w Polsce. Granica ich pionowego zasięgu dochodzi do 1550 m n.p.m., jednak pospolite są tylko do wysokości 700 m n.p.m. Wystę­pują w środkowej Europie, od środkowej Francji do środko-wo-zachodniej części ZSRR. Na Półwyspie Skandynawskim

północną granicę ich zasięga stanowi 60 N. Lokalnie wystę­puje do 63°N. W Polsce pod­legają całkowitej ochronie (Tabl. 1/3).



jaszczurka zyworodna (Lacerta vivipara) — gatunek gada z rodziny ^-jaszczurek właści­wych. Samce wyróżnia obec­ność dobrze widocznego w na­sadzie ogona nabrzmienia płciowego. Przedstawiciele obu płci rosną do długości 16 cm. Ubarwienie tła ich grzbietu, zarówno w okresie godów, jak i poza tym okresem, jest brą­zowe w różnych odcieniach. Barwy jaskrawozielone nie wy­stępują. Na grzbiecie znajdują się 3 rzędy plam: jeden środ­kowy i 2 boczne. Plamy są na ogół okrągławe, często jednak zlewają się ze sobą, tworząc 3 wzdłużne, szerokie, ciemno­brązowe wstęgi. Charakterys­tyczną gatunkową cechą ubar­wienia grzbietu j.z. jest wy­stępowanie 2 wzdłużnych, jas-nożółtych lub białawych linii, ograniczających z obu boków środkowy rząd plam. Ubarwie­nie brzusznej powierzchni cia­ła wykazuje cechy dymorficz-ne. U godującego samca brzuch jest jaskrawopomarańczowy lub czerwony, często delikatnie plamisty (poza porą godów — pomarańczowo-żółty), u sami­cy — jasnoperłowy lub ugro-wy, bezplamisty. J.z. jest ga­tunkiem żyworodnym. Gody odbywa w maju lub z począt­kiem czerwca; rodzenie mło­dych przypada pod koniec sierpnia lub we wrześniu. Na północnych obszarach wystę­powania oraz wysoko w gó­rach samice rodzą młode raz na 2 lata, zimując w stanie ciężarnym. Liczba młodych ro­dzonych przez l samicę waha się od 5 do 13, najczęściej od 6 do 8 sztuk. U zarodków wy-


Pobieranie 5.51 Mb.

1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   36




©absta.pl 2020
wyślij wiadomość

    Strona główna