Wojciech Filipkowski Metody wykorzystywania domów maklerskich w procederze prania pieniędzy



Pobieranie 80.63 Kb.
Data07.05.2016
Rozmiar80.63 Kb.

Metody wykorzystania domów maklerskich...

Wojciech Filipkowski

Metody wykorzystywania domów maklerskich w procederze prania pieniędzy

1. Wprowadzenie

Każdy rozwinięty rynek finansowy składa się z wielu różnego rodzaju podmiotów i produktów (usług), które to na nim są dostępne. Dają one możliwość efektywnego lokowania kapitału, chociaż często wiąże się to z pewnym ryzykiem inwestycyjnym. Tej różnorodności są świadomi również przestępcy. W swoich działaniach wykorzystują oni wiele środków do popełniania przestępstw gospodarczych, poczynając od oszustw poprzez przestępstwa giełdowe, a kończąc na praniu pieniędzy. Przestępcy niezwykle szybko uczą się sposobów wykorzystywania nowych instrumentów i innych możliwości, jakie daje nowoczesny rynek finansowy. Jak wskazują doświadczenia innych państw, często następuje to we współpracy z osobami profesjonalnie zajmującymi się świadczeniem usług finansowych1.

Tradycyjnie to bankom przypisuje się najważniejszą rolę w procederze prania pieniędzy. Wiąże się to centralną pozycją tych instytucji w systemie finansowym każdego państwa2. Do niedawna miały one monopol na realizowanie działalności finansowej. Jednak wraz z rozwojem rynku, inne instytucje (występujące również w charakterze pośredników oferujących produkty bankowe) zaczęły wykonywać niektóre funkcje zarezerwowane do tej pory wyłącznie dla banków. Wiąże się to z uprawnieniami np. do obrotu pieniędzmi (walutami), realizacją przekazów pieniężnych, wydawaniem kart kredytowych (płatniczych), obrotem kapitałowym, udzielaniem pożyczek i kredytów itd. Można być pewnym, że na którymś z etapów prania pieniędzy zawsze pojawi się bank. Najczęściej jest to etap umiejscawiania, kiedy to „brudna gotówka” jest wprowadzana do obrotu finansowego po raz pierwszy. Tym samym jest ona zamieniana (metoda tzw. konwersji) na elektroniczny zapis na rachunku, który znajduje się na jednym z serwerów bankowych. Również na drugim etapie prania – zwanym warstwowaniem – przestępcy wykorzystują możliwość dokonywania np. przelewów – zwłaszcza elektronicznych transferów międzynarodowych (np. typu SWIFT 3).

W konsekwencji większość ustawodawstw oraz opracowań naukowych dotychczas koncentrowało się na sektorze bankowym4. Natomiast zupełnie niedoceniane są pozostałe instytucje finansowe i niefinansowe, które to – jak wskazują doświadczenia zagraniczne – wykorzystywane są w procederze legalizacji dochodów pochodzących z działalności przestępczej5. Dlatego też niecelowym byłoby powielanie publikacji dotyczących wyłącznie sektora bankowego. Niniejszy artykuł stawia sobie za cel przeanalizowanie zasad funkcjonowania domów maklerskich pod kątem ich przydatność do wykorzystania w procederze prania pieniędzy i możliwości, jakie daje polskie prawo w tym względzie. Można zarzucić temu „proaktywnemu” podejściu, że jest zbyt teoretyczne, oderwane od praktyki obrotu, czy faktycznych przykładów istnienia omawianego zjawiska.

Za takim podejściem do problemu przemawia jednak to, iż wcześniej czy później przestępcy sami zainteresują się tymi kwestiami, w poszukiwaniu nowych metod legalizacji dochodów. W ten właśnie sposób podchodzą do problemu osoby profesjonalnie zajmujące się praniem pieniędzy. Szukają w systemie prawnym słabych ogniw (np. wyjątków od reguł, zwolnień lub luk w prawie), które mogą wykorzystać6. Niestety organy wymiaru sprawiedliwości zawsze pozostają o jeden krok w tyle za przestępcami. Opóźnienie działań ustawodawcy jest jeszcze większe. Cechą charakterystyczną polityki państwa w tej mierze jest to, że działania organów państwowych są zawsze reakcją na działania przestępców, zamiast je uprzedzać poprzez ograniczanie możliwości ich funkcjonowania oraz zapobiegać przestępstwom, co z kolei wymaga stabilnej polityki długookresowej, znajdującej oparcie w wynikach badań naukowych.

Można wskazać na pewien stały już trend – obserwowany za granicą od wielu lat – odchodzenia od banków jako podstawowych podmiotów wykorzystywanych w procederze prania pieniędzy. Po pierwsze, jest to związane z konsekwentnym wprowadzaniem zasad przeciwdziałania procederowi w systemach bankowych wielu państw. Dla przestępców koniecznością stało się przenoszenie zainteresowania i funduszy ku niebankowym instytucjom rynku finansowego, które często jeszcze nie są objęte tymi rygorami. Natomiast, odpowiedzią na obejmowanie regulacjami prudencyjnymi również i tych podmiotów, jest zainteresowanie ze strony przestępców instytucjami pozostającymi poza rynkiem finansowym, prowadzącymi „zwykłą” działalność gospodarczą7. Czy kolejnym krokiem ustawodawcy będzie objęcie normami ostrożnościowymi coraz większego kręgu przedsiębiorców? Po części uwidacznia się to w ewolucji zakresu znaczeniowego terminu „instytucja obowiązana” zawartego w art. 2 pkt 1 ustawy z 16 listopada 2000 r. O przeciwdziałaniu wprowadzaniu do obrotu finansowego wartości majątkowych pochodzących z nielegalnych lub nieujawnionych źródeł oraz o przeciwdziałaniu finansowaniu terroryzmu8. Kilkakrotnie zmieniany, stopniowo rozszerzył się on o np. domy aukcyjne, lombardy, komisy (chociaż należy również odnotować wykreślenie z katalogu otwartych funduszy emerytalnych – typowych instytucji rynku kapitałowego).

Ponadto, wykorzystywanie wielu podmiotów i instrumentów finansowych powoduje dywersyfikację ryzyka utraty przez grupę przestępczą wartości majątkowych podlegających legalizacji. Tworzenie skomplikowanych metod prania utrudnia odkrycie w toku postępowania karnego całości powiązań oraz ciągów transakcji, co pozwoliłoby na efektywne wyśledzenie i zajęcie środków finansowych, i w konsekwencji wydanie wyroku skazującego. Dla przestępców strata jednego z ogniw jest równoznaczna z utratę jedynie części pieniędzy, gdy tymczasem reszta z nich jest bezpieczna9. Ponadto, posługiwanie się np. instrumentami finansowymi opiewającymi na okaziciela – pozwala na urwanie tzw. śladu księgowego dokonywanych transakcji. Wykorzystywanie instytucji zaufania publicznego nadaje gotówce bardziej przekonujące pozory legalności ich źródła. Takimi instytucjami są m.in. domy maklerskie, które to podobnie jak banki były zobowiązane do zwalczania procederu prania pieniędzy jeszcze przed wejściem w życie ustawy z 16 listopada 2000 r.10.

2. Charakterystyka domów maklerskich

Domy (biura) maklerskie należą do głównych podmiotów rynku kapitałowego ze względu na rolę, jaką na nim pełnią. Podstawową ich funkcją jest pośrednictwo w transakcjach kupna–sprzedaży papierów wartościowych i w konsekwencji pobieranie za to prowizji. Ponadto, mogą one prowadzić działalność inwestycyjną na własny rachunek. Odnosi się to zarówno do rynków towarowych, jak i finansowych. W warunkach polskich funkcjonowanie domów maklerskich jest regulowane przez ustawę z dnia 21 sierpnia 1997 r. – Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi11, która to określa (m.in. w Oddziale 2 Rozdziału 4 „Prowadzenie działalności maklerskiej”) zasady tworzenia i funkcjonowania domów maklerskich. Można stwierdzić, że na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat działalność maklerska uległa instytucjonalizacji. Jest ona wykonywana profesjonalnie, poczynając od małych spółek akcyjnych, po wielkie korporacje finansowe i banki inwestycyjne o zasięgu międzynarodowym12.

Podmioty prowadzące działalność maklerską można podzielić na banki (krajowe i zagraniczne) oraz instytucje niebankowe13. Banki komercyjne dysponują niezbędną infrastrukturą, kapitałem oraz zasobami ludzkimi do świadczenia usług maklerskich. Są w stanie oferować klientom całe pakiety różnorodnych usług, co stanowi o ich konkurencyjności na rynku. W warunkach polskich banki mogą prowadzić biura maklerskie, jednak działalność ta musi być wyodrębniona organizacyjnie i finansowo (art. 54 ust. 3 PapWart)14. Na podstawie art. 52 PapWart również i zagraniczne osoby prawne – po uzyskaniu odpowiedniego zezwolenia – mogą świadczyć usługi maklerskie w formie oddziału, albo nie otwierając oddziału przy wykorzystaniu środka porozumiewania się na odległość (np. Internetu), ze swej siedziby lub oddziału.

Domy maklerskie mogą – po uzyskaniu stosownego pozwolenia od Komisji Papierów Wartościowych i Giełd (KPWiG) – świadczyć następujące usługi związanych z obrotem papierami wartościowymi dopuszczonymi do publicznego obrotu, polegające na (art. 30 ust. 2 PapWart):

  1. oferowaniu papierów wartościowych w obrocie pierwotnym lub w pierwszej ofercie publicznej,

  2. nabywaniu lub zbywaniu papierów wartościowych na cudzy rachunek, na zasadach określonych w art. 34 PapWart (usługi brokerskie),

  3. nabywaniu lub zbywaniu papierów wartościowych na własny rachunek celem realizacji zadań związanych z organizacją rynku regulowanego,

  4. zarządzaniu cudzym pakietem papierów wartościowych na zlecenie oraz doradztwem w zakresie obrotu papierami wartościowymi,

  5. prowadzeniu rachunków papierów wartościowych oraz rachunków pieniężnych służących do ich obsługi.

Dodatkowo mogą one oferować inne usługi (art. 30 ust. 2a i 2b PapWart), takie jak:

  1. pośrednictwo w nabywaniu lub zbywaniu papierów wartościowych będących w obrocie na zagranicznych rynkach regulowanych,

  2. wykonywanie przez dom maklerski następujących czynności:

  • podejmowanie czynności faktycznych i prawnych związanych z obsługą towarzystw funduszy inwestycyjnych, funduszy inwestycyjnych15, towarzystw emerytalnych i funduszy emerytalnych,

  • dokonywanie czynności związanych z obrotem prawami majątkowymi, o których mowa w art. 97 PapWart (tzn. których cena rynkowa bezpośrednio lub pośrednio zależy od kształtowania się ceny rynkowej walut obcych lub od zmiany wysokości stóp procentowych),

  • dokonywanie czynności związanych z obrotem towarami giełdowymi w rozumieniu odrębnej ustawy.

Jest to standardowy zakres przysługujących uprawnień, które mogą być świadczone zarówno osobom fizycznym, jak i podmiotom instytucjonalnym. Natomiast bez specjalnego zezwolenia KPWiG domy maklerskie mogą wykonywać (art. 31 ust. 1 PapWart):

  1. przygotowywanie analizy celowości i sposobu pozyskiwania kapitału oraz analizy czynników wpływających na wybór sposobu pozyskiwania kapitału przez zleceniodawcę,

  2. przygotowywanie analizy celowości wprowadzenia i sposobu wprowadzenia do publicznego obrotu określonych papierów wartościowych zleceniodawcy,

  3. przygotowywanie analizy skutków i kosztów emisji lub wprowadzenia do publicznego obrotu określonych papierów wartościowych,

  4. sporządzanie prospektu emisyjnego i memorandum informacyjnego,

  5. nabywanie lub zbywanie papierów wartościowych na własny rachunek celem realizacji umów o subemisje inwestycyjne lub usługowe,

  6. podejmowanie czynności faktycznych i prawnych, których celem jest realizacja umów o subemisje inwestycyjne i subemisje usługowe,

  7. reprezentowanie posiadaczy papierów wartościowych wobec emitentów tych papierów,

  8. nabywanie i zbywanie papierów wartościowych na własny rachunek oraz zarządzanie własnym pakietem papierów wartościowych,

  9. udzielanie pożyczek na zakup papierów wartościowych oraz pożyczanie papierów wartościowych na podstawie odrębnych przepisów,

  10. nieodpłatne udzielanie informacji dotyczących inwestowania w papiery wartościowe,

  11. podejmowanie czynności faktycznych i prawnych, których celem jest doprowadzenie do objęcia, nabycia lub zbycia przez zleceniodawcę papierów wartościowych niedopuszczonych do publicznego obrotu, oraz innych czynności związanych z obrotem takimi papierami.

Nie wszystkie wyżej wymienione usługi nadają się do wykorzystania w procederze prania pieniędzy, natomiast ich zakres uświadamia rolę i znaczenie, jakie domy maklerskie odgrywają na rynku finansowym (a w szczególności na rynku kapitałowym). Prawidłowe funkcjonowanie tych instytucji ma zasadnicze znaczenie dla właściwego działania całego rynku kapitałowego oraz gospodarki państwa. Wiąże się to również z zaufaniem, jakim darzone są domy maklerskie przez klientów, którzy powierzają im swoje oszczędności. Należy zwrócić uwagę na fakt, iż wraz z obniżeniem oprocentowania lokat bankowych, coraz więcej klientów interesuje się możliwością inwestowania na giełdzie, kupując papiery wartościowe lub jednostki uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych. Dlatego też ewentualna ingerencja grup przestępczych w ich działalność ma duży wpływ na obraz rynku i jego funkcjonowanie. Należy pamiętać o tym, iż w fazie warstwowania osoba piorąca za główny cel stawia sobie zatarcie śladu łączącego nielegalne dochody z działalnością przestępczą. Dlatego też nie zawsze są podejmowane racjonalne decyzje inwestycyjne, co więcej osoba taka godzi się na ewentualną utratę części środków, jakimi dysponuje, traktując je jako koszty legalizacji swoich dochodów. Zwiększa to ryzyko inwestycyjne ponoszone przez pozostałych uczestników rynku.

Można posłużyć się następującym przykładem: szybkie pozbycie się dużej ilości akcji według zlecenia po każdej cenie (tzw. PKC), może doprowadzić do nieuzasadnionej warunkami ekonomicznymi zniżki kursów danego waloru. Nie można nazwać takiego zachowania mianem spekulacji, gdyż inny cel przyświeca obu zachowaniom16. Osoby spekulujące na giełdzie podejmują decyzje ryzykowne, aby w krótkim okresie czasu osiągnąć jak największy zysk. Natomiast sama spekulacja jest typowym zachowaniem na rynku kapitałowym. Osoby legalizujące dochody pragną jedynie dokonać kolejnej transakcji (położyć kolejną warstwę), nawet jeżeli wiąże się to ze stratą.

3. Sposoby wykorzystywania

Domy maklerskie mogą być wykorzystywane w procederze prania pieniędzy na dwa sposoby. Po pierwsze, może się to wiązać z wykorzystaniem usług oferowanych przez tą instytucję zupełnie bez jej wiedzy. Dom maklerski w sposób nieświadomy (bierny) staje się narzędziem w rękach grupy przestępczej. Często dzieję się tak w wyniku uzyskania pomocy ze strony pracownika tej instytucji (np. maklera), który to może podejmować określone decyzje inwestycyjne, rekomendacje lub bezpośrednio przyjmować zlecenia lub gotówkę od klientów. Odbywa się to w drodze przekupstwa albo szantażu. W drugim przypadku, cały dom maklerski zostaje – w jakiś sposób – uzależniony od grupy przestępczej, ewentualnie grupa taka jest jego założycielem albo wprowadziła do rady nadzorczej lub zarządu swojego przedstawiciela.

Do drugiej grupy należą zwłaszcza podmioty mające swoją siedzibę w tzw. rajach podatkowych lub państwach o niedostatecznym poziomie regulacji prawnej z zakresu przeciwdziałania praniu pieniędzy17. Oprócz swojej legalnej działalności, część personelu pod kierownictwem członków zarządu dokonuje transakcji nielegalnymi środkami. W kolejnym wariacie tego przypadku, dom maklerski prowadzi tylko nielegalne interesy dla wybranej grupy lub oferuje swoje usługi wielu grupom przestępczym. Do takich sytuacji dochodzi na terytoriach, gdzie brak jest podstawowych regulacji prawnych dotyczących wymogów kapitałowych, udokumentowania źródeł pochodzenia kapitału akcyjnego, sprawowania nadzoru nad działalnością inwestycyjną18. W ten sposób grupa przestępcza uzyskuje dostęp do instrumentów finansowych, takich jak np. akcje lub instrumenty pochodne19. Pozwala to na stosowanie nowych – często bardzo skomplikowanych, a tym samym trudniejszych do wykrycia – metod prania brudnych pieniędzy20.

Niezwykle atrakcyjnie – z punktu widzenia przestępców – wygląda możliwość wprowadzania gotówki do obrotu finansowego na pierwszym etapie prania zwanym umiejscowieniem. Jest to alternatywna metoda w porównaniu do lokowania funduszy na rachunku bankowym. Przestępca wpłaca pieniądze na rachunek pieniężny służący do obsługi rachunku papierów wartościowych w domu maklerskim. Po dokonaniu szeregu operacji (faza warstwowania), fundusze zostaną wypłacone w gotówce lub przelane na inny rachunek celem realizacji innych metod legalizujących dochody przestępcze. Innym sposób wiąże się z zamknięciem rachunku w domu maklerskim po pewnym okresie funkcjonowania z jednoczesnym polecenie przelewu pozostałych środków na wskazany rachunek bankowy lub wypłatą w gotówce. W ten sposób środki uzyskają wiarygodny tytuł prawny, np. dochód z transakcji giełdowych lub zamknięcia rachunku. Ustawodawca zwrócił uwagę na taką możliwość, co znalazło swoje odzwierciedlenie w redakcji art. 2 pkt 4 Ustawy, który pojęciem „rachunku” obejmuje również rachunki inwestycyjne. Poniżej zostaną przedstawione potencjalne sposoby wykorzysta domów maklerskich w procederze, a także pozostałe problemy ważne ze względu na przeciwdziałanie procederowi.

W przypadku usług finansowych (w tym maklerskich) pojawia się nowy rodzaj zagrożenia ze strony osób piorących pieniądze. Paradoksalnie ze zjawiskiem tym wiąże się również nadzieje na zainteresowanie większej ilości osób usługami finansowymi, obniżeniem kosztów i opłat manipulacyjnych itd. Jest to rozwój tzw. usług on–line21. Pozwalają one na dostęp do rachunku pieniężnego i papierów wartościowych na odległość przy pomocy urządzenia elektronicznego. Może nim być komputer osobisty podłączony do Internetu, telefon stacjonarny lub komórkowy. Atrakcyjność tego rodzaju usług instytucji rynku kapitałowego jest wyznaczona przez następujące cechy: łatwość dostępu poprzez sieć Internet22, depersonalizacja kontaktu klient–instytucja oraz szybkość dokonywanych transakcji. W ten sposób stanowią one istotny problem dla wypełnienia obowiązków związanych z identyfikacją klientów oraz monitorowaniem realizowanych transakcji23. Należy podkreślić, że brak spraw karnych dotyczących nadużywania tego rodzaju usług nie oznacza, że one nie zdarzają się, lecz że jeszcze nie jesteśmy w stanie ich wykryć. Wynika to z braku wypracowanych procedur oraz stosownego oprogramowania systemów informatycznych instytucji finansowych24.

Najprostszy sposób wykorzystania domu maklerskiego polega na założeniu rachunku inwestycyjnego w najbliższym oddziale domu maklerskiego, zawierając dodatkową klauzulę o możliwości składania zleceń przez telefon lub faks25. W takim wypadku klientowi podawany jest numer telefonu, pod którym może składać zlecenie, jego indywidualne hasło oraz numer identyfikacyjny. Przed złożeniem zlecenia pracownik zadaje pytanie (w przypadku rozmowy telefonicznej) o np. serię i numer dowodu osobistego lub PESEL dla zweryfikowania tożsamości osoby dzwoniącej, tym samym potwierdzając uprawnienie jej do składania zlecenia. Dla bezpieczeństwa domu maklerskiego – na wypadek złożenia reklamacji przez klienta – ustna dyspozycja zlecenia jest nagrywana26. Często się zdarza, że po wstępnej rozmowie, pracownik zapisuje sobie zlecenie w komputerze, następnie informuje o włączeniu nagrywania, sam odczytuje zlecenie, a klient ma to jedynie potwierdzić, np. słowem „tak” lub „zgadza się”.

W przypadku komunikacji poprzez Internet, klient dostaje kody alfanumeryczne, PIN, hasła bezpieczeństwa (w tym także urządzenie zwane token, które generuje lub szyfruje kody dostępowe), które należy podać w momencie logowania się do swojego rachunku na serwerze domu maklerskiego lub wysłania listu elektronicznego27. Następnie należy wypełnić odpowiedni formularz, zawierający takie dane jak: rodzaj transakcji, rynek notowań, nazwa papierów wartościowych, ich ilość, oferowana cena, data ważności dyspozycji itd. Nie wymaga to kontaktu z pracownikiem domu, a jedynie z serwerem, który po weryfikacji klienta oraz sprawdzeniu poprawności wypełnienia formularza wysyła zlecenie wraz z innymi (zależnie od rodzaju notowań) na parkiet.

W niektórych przypadkach, istnieje możliwość założenia rachunku drogą listowną poprzez wymianę korespondencji pomiędzy domem maklerskim a klientem. Tak dzieje się przede wszystkim w przypadku wirtualnych domów maklerskich, które nie mają swojego wyodrębnionego punktu obsługi klienta, a jedynie siedzibę. Po zgłoszeniu chęci założenia rachunku (np. poprzez odwiedzenie strony internetowej), dom wysyła umowę i prosi o jej podpisanie28 (ewentualnie o dołączenie kserokopii dowodu osobistego), a następnie klient odsyła te dokumenty z powrotem do domu maklerskiego. Należy pamiętać, że droga listowna zawierania umów będzie wypierana przez podpis elektroniczny (nastąpi to zwłaszcza w zakresie profesjonalnego obrotu gospodarczego). Tym samym będą one zawierane całkowicie wirtualnie.

W powyższych wypadkach możliwa jest do przewidzenia sytuacja, gdy zostanie założonych szereg rachunków inwestycyjnych na podstawione osoby lub na podstawie fałszywych dowodów osobistych (metoda tzw. „kolekcjonowania rachunków”). Następnie są one gromadzone przez jedną osobę dysponującej odpowiednimi danymi i hasłami przyporządkowanymi do poszczególnych rachunków. Dalej, stosując metodę smurfingu lub structuringu, gotówka jest lokowana na rachunkach pieniężnych w domach maklerskich. Osoba zajmująca się legalizacją – siedząc przed komputerem lub telefonicznie – jest w stanie dokonywać operacji na rynku finansowym. Nie jest konieczne każdorazowe udawanie się do punktu obsługi klienta w celu składania wielu zleceń obciążających kilka rachunków, co może wzbudzić podejrzenia pracownika domu maklerskiego lub zostać utrwalone na taśmie video wewnętrznej sieci telewizji przemysłowej. Co więcej, domy maklerskie oferują swoim klientom usługę polegającą na telefonicznym lub elektronicznym dokonywaniu przelewów z rachunku pieniężnego w domu maklerskim na wcześniej zdefiniowane rachunki bankowe29 (metoda tzw. „skrzynki rozdzielczej”). Pozwala to na częściowe obejście zasady Know Your Customer (tzn. Poznaj Swego Klienta) i ukrycie tożsamości osoby faktycznie dokonującej operacji finansowej. Sposób ten może być stosowany alternatywnie zamiast przekupywania pracowników instytucji, gdyż istotą dostępu on-line jest to, że to klient „wyręcza” pracownika domu maklerskiego, samemu wypełniając zlecenie i wysyłając zapis elektroniczny na serwer tego domu.

W przypadku tego rodzaju usług pojawiają się również problemy natury proceduralnej polegające na ustaleniu rzeczywistego miejsca popełnienia przestępstwa, a tym samym określenia stosownej jurysdykcji, do której można zwrócić się o pomoc prawną30. Innym zagadnieniem jest określenie państwa odpowiedzialnego za udzielanie licencji na prowadzenie stosownych usług finansowych przez Internet oraz za nadzór nad taką działalnością. Może dojść do sytuacji, w której instytucja funkcjonuje w państwie innym niż miejsce, w którym operuje serwer, z którym łączą się klienci (często są to raje podatkowe). Ponadto, mogą istnieć rozbieżności między tymi miejscami pod względem regulacji związanych z przeciwdziałaniem praniu pieniędzy oraz zasad prowadzenia księgowości dokonywanych transakcji31.

Osobnym problemem jest ustalenie tożsamości osoby składającej dyspozycje za pomocą Internetu oraz określenie komputera, z którego taka dyspozycja została wysłana. Pod tym względem sieć umożliwia uzyskanie anonimowości. Wszystkie informacje krążące w Internecie przechodzą przez szereg serwerów. Każde takie połączenie powinno zostawić ślad na serwerze w postaci numeru IP (Internet Protocol) – tzn. adresu w sieci, z którego dokonano połączenia – oraz datę i czas połączenia. Dzieje się tak, o ile serwer tworzy plik tzw. log file, zawierający te dane. W tym przypadku odtworzenie sekwencji poszczególnych połączeń od serwera bankowego, przez serwery lokalne, aż do komputera klienta jest stosunkowo proste, pod warunkiem, że adres IP jest stały, a nie przypisywany dynamicznie – tak jak jest to w przypadku połączeń dodzwanianych typu PPP (Point to Point Protocol) – połączenia modemowe. W tym ostatnim przypadku, identyfikacja może nastąpić na podstawie innych danych, tj. log file u ISP (Internet Service Provider) – dostawcy usług internetowych. Również i w tym miejscu jest ważne, aby takie pliki były w ogóle tworzone. W innym przypadku będzie niezwykle trudne ustalenie związku pomiędzy dyspozycją a konkretną osobą32.

W celu zapewnienia utrzymania śladu zapisów komputerowych dokonywanych połączeń (nie tylko na potrzeby przeciwdziałania praniu pieniędzy) eksperci FATF zalecają, co następuje:

  1. prowadzenie przez dostawców usług internetowych wiarygodnych danych o swoich klientach,

  2. obowiązek prowadzenia przez dostawców usług internetowych na swoich serwerach stosownych plików zawierających dane dotyczące osób, adresów IP lub numeru telefonu, z którego nastąpiło połączenie z telefonem, daty i czasu dokonywanych połączeń,

  3. obowiązek gromadzenia tych danych przez pewien okres czasu (od 6 miesięcy do 1 roku lub więcej)33,

  4. zapewnienie możliwości dostarczania tych danych bezzwłocznie na potrzeby prowadzonych postępowań karnych.

Następną kwestią, która może budzi zaniepokojenie z punktu widzenia przeciwdziałania procederowi prania pieniędzy, jest obecność podmiotów zagranicznych na polskim rynku kapitałowym. Dotyczy to zarówno przypadków, gdy obce grupy przestępcze „piorą” lub już inwestują w polskie papiery wartościowe, jak i sytuacji, gdy pieniądze pochodzą od podmiotów zagranicznych należących do polskich grup przestępczych. Jest to możliwe dzięki ułatwieniom w zakładaniu takich podmiotów w rajach podatkowych oraz w obrocie dewizowym. Zagraniczna instytucja inwestycyjna, występująca w imieniu swojego klienta za pośrednictwem domu maklerskiego, nabywa polskie papiery wartościowe. Instytucje tego rodzaju nazywane są depozytariuszami globalnymi. Najczęściej są to międzynarodowe banki, fundusze lub spółki inwestycyjne, które oferują swoim klientom (np. instytucjonalnym) kompleksowe usługi finansowe na całym świecie, w tym operacje na rynkach kapitałowych34. Przesyłają oni zlecenia do pośredników (brokerów), którzy to zbierają zlecenia od pozostałych podmiotów i jedno zbiorcze zlecenie jest wysyłane do domu maklerskiego w danym kraju. Utrudnia to identyfikację osób będących właścicielami inwestowanych pieniędzy35. Ponadto należy zwrócić uwagę na fakt, że jednym ze źródeł dochodów domów maklerskich jest prowizja, a zlecenia od dużych klientów oznacza dużą prowizję dla pośrednika. Domy maklerskie mogą nie przejawiać ochoty do zniechęcenia perspektywicznego klienta, będącego dużym inwestorem instytucjonalnym, pytaniami o tożsamość jego mocodawcy.

Szczególnie wrażliwy na wykorzystanie w procederze jest zakres usług związanych z zarządzaniem aktywami klienta przez doradcę inwestycyjnego. Klientami są osoby bogate, szukające efektywnych sposobów lokowania swojego kapitału. Podmioty te oferują usługę w postaci oddania środków klienta do zarządzania nimi, ustalając ogólną strategię inwestycyjną lub pożądaną stopę zwrotu z inwestycji. Sam doradca inwestycyjny decyduje o tym, w akcje których spółek lub inne papiery wartościowe środki te są inwestowane. Dodatkowo oferowane są usługi z zakresu doradztwa finansowego, celem optymalizacji obciążeń podatkowych. Z takich usług mogą korzystać osoby z samych szczytów organizacji przestępczej. Mogą one żądać od doradcy dostosowanego do swoich potrzeb sposobu prowadzenia strategii inwestycyjnej, grożąc przeniesieniem swojego kapitału do konkurencji. W ten sposób może dochodzić do uzależnienia domu maklerskiego od klienta. Osoba posiadająca dużo gotówki do zainwestowania, to źródło dużych prowizji dla doradcy i biura maklerskiego, co jest jednym z podstawowych źródeł dochodu dla nich (jeżeli nie prowadzą działalności inwestycyjnej na własny rachunek). W warunkach silnej konkurencji na rynku usług maklerskich, argument taki może być bardzo przekonywujący, zwłaszcza w stosunku do mniejszych podmiotów.

Natomiast na etapie integracji, kiedy funduszom nadane są pozory legalności, osoby kierują się już rachunkiem ekonomicznym, gdyż mogą je wreszcie wykazać przed urzędem skarbowym. W tej fazie podejmowane są również decyzje o inwestowaniu w polskie papiery wartościowe. Polski rynek należy do rynków wschodzących dających możliwości efektywnego ulokowania posiadanego kapitału. Przyciąga on również kapitał spekulacyjny z całego świata, który za pośrednictwem polskich banków i domów maklerskich nabywają walory, kierując się rekomendacjami międzynarodowych firm ratingowych. Na tym etapie liczy się korzystne ulokowanie nadwyżek swojego kapitału, co jest celem wszystkich inwestorów36. W takiej sytuacji niezwykle trudno jest typować transakcje podejrzane, tj. takie, które mogą mieć związek z procederem prania brudnych pieniędzy37. Trudność może polegać na stwierdzeniu, w jakiej fazie znajdują się legalizowane dochody przestępcze i jaka metoda została zastosowana przez przestępców.

4. Podsumowanie

Domy maklerskie – tak jak pozostałe instytucje rynku finansowego – nie doczekały się do tej pory głębszej analizy pod kątem ich potencjalnego wykorzystania w procederze prania pieniędzy. Tymczasem – jak pokazują doświadczenia innych państw – nie pozostają one poza zainteresowaniem zorganizowanych grup przestępczych. Jest to spowodowane dwiema okolicznościami. Po pierwsze, sektor bankowy najdłużej zmaga się z realizacją obowiązków związanymi z przeciwdziałaniem procederowi prania brudnych pieniędzy. Instytucje te mają już bogate doświadczeni w walce z tym zjawiskiem. Potrafią trafnie wytypować transakcje mające związek z procederem. Dlatego też grupy przestępcze muszą szukać innych instytucji przydatnych do prania pieniędzy. Po drugie, rynek kapitałowy jest niezwykle atrakcyjnym miejscem do przeprowadzenia procederu legalizacji dochodów pochodzących z przestępstw. Wynika to z dostępności i różnorodności oferowanych instrumentów finansowych, dużego wolumenu obrotów na giełdzie, ogromnej ilości uczestników rynku oraz możliwości pomnożenia swoich funduszy.

Dla domów maklerskich jest to relatywnie nowe doświadczenie, chociaż już od początku lat 90-tych stopniowo były one obejmowane regulacjami o charakterze ostrożnościowym38. W sytuacji braku jakichkolwiek zaleceń Generalnego Inspektora Informacji Finansowej dotyczących typowania transakcji związanych z procederem prania pieniędzy na rynku kapitałowym, to od zdobytego doświadczenia domów maklerskich zależy właściwe realizowanie obowiązków ustawowych. Jest to bezpośrednio związane ze znajomością metod i technik prania pieniędzy oraz stopnia wyszkolenia pracowników domów maklerskich.

Na pewno, ewentualne zaangażowanie domów maklerskich w proceder prania pieniędzy w znacznym stopniu narusza zaufanie inwestorów wobec rynku kapitałowego. Dlatego jest tutaj miejsce dla czynności podejmowanych ze strony KPWiG. Jest ona jedną z kilku instytucji nadzorujących rynek finansowy39, do których obowiązków zostało dodane kontrolowanie realizacji postanowień Ustawy w zakresie przeciwdziałania praniu brudnych pieniędzy. Z kolei w art. 161 ust. 5 PapWart znajduje się konkretne odniesienie do Generalnego Inspektora Informacji Finansowej (GIIF) – jako polskiej jednostki wywiadu finansowego. Przepis ten odsyła do Ustawy, co do zakresu i zasad udzielania przez KPWiG informacji poufnych oraz stanowiących tajemnicę zawodową do GIIF. Tylko sprawna współpraca sektora publicznego i prywatnego w zakresie wykrywania transakcji podejrzanych, koordynacja szkoleń dla uczestników rynku kapitałowego oraz przepływu informacji finansowej pozwoli na efektywne zwalczanie procederu prania pieniędzy.



 Artykuł powstał na podstawie rozdziału IV § 3 pkt 1 rozprawy doktorskiej dr Wojciecha Filipkowskiego zatytułowanej „Przeciwdziałanie procederowi prania pieniędzy ze szczególnym uwzględnieniem instytucji rynku finansowego” napisanej pod kierunkiem naukowym prof. zw. E. W. Pływaczewskiego i obronionej na Wydziale Prawa Uniwersytetu w Białymstoku w dniu 5 kwietnia 2002 r.

1 Por. B. Brandon, Tax Crimes Money Laundering and the Professional Adviser, Journal of Money Laundering Control 2000, Vol. 4, No. l, s. 37 i nast. oraz Financial Action Task Force on Money Laundering, Report on Money Laundering Typologies 2000–2001, FATF–XII, s. 12 i nast., a ostatnio także Financial Action Task Force on Money Laundering, Annual Report 2002–2003, s. 27. Wszystkie raporty Grupy Specjalnej ds. Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy (FATF) zawarte w publikacji są zamieszczone na stronie internetowej: http://www.fatf–gafi.org.

2 E. W. Pływaczewski, Pranie brudnych pieniędzy. Możliwości przeciwdziałania z uwzględnieniem roli systemu bankowego, Wydawnictwo TNOiK Dom Organizatora, Toruń 1993, s. 36–37.

3 W. Jasiński, Wykorzystanie elektronicznych przelewów funduszy do prania pieniędzy, Prokuratura i Prawo 1998, nr 4, s. 58.

4 Zob. E. W. Pływaczewski, Pranie brudnych pieniędzy. Możliwości przeciwdziałania z uwzględnieniem roli systemu bankowego, Wydawnictwo TNOiK Dom Organizatora, Toruń 1993; J. W. Wójcik, Pranie pieniędzy. Studium prawno-kryminologiczne i kryminalistyczne, Wydawnictwo TNOiK Dom Organizatora, Toruń 1997, oraz W. Jasiński, Pranie brudnych pieniędzy, Wydawnictwo Poltext, Warszawa 1998.

5 Por. Financial Action Task Force on Money Laundering, Annual Report 2000–2001, s. 12.

6 Zob. J. W. Wójcik, op. cit., s. 33 i nast.

7 W. C. Gilmore, Brudne pieniądze, Metody przeciwdziałania praniu pieniędzy, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 1999, s. 43 oraz E. U. Savona, European Money Trails, Harwood Academic Publishers, 1999, s. 186–187. Wskazują na to również raporty: Financial Action Task Force on Money Laundering, Report on Money Laundering Typologies 1999–2000, FATF–XI. Dodatkową ilustracją tego trendu może być funkcjonowanie metody zwanej „Black Market Peso Exchange” – zob. W. Filipkowski, Czarny rynek wymiany kolumbijskiego peso, Biuletyn Bankowy 2002, nr 12, s. 46 i nast.

8 Dz. U. Nr 116, poz. 1216 z późn. zm. – dalej cytowana jako Ustawa.

9 Wyniki badań ankietowych przeprowadzonych wśród świadków koronnych przez Z. Raua wskazały, że 74% z nich uznało, iż „pozbawianie zysków z przestępstw (konfiskata)” jest najniebezpieczniejszym zewnętrznym czynnikiem dla istnienia zorganizowanej grupy przestępczej. Zob. Z. Rau, Przestępczość zorganizowana w Polsce i jej zwalczanie, Kantor Wydawniczy Zakamycze, Kraków 2002, s. 209–210.

10 Szerzej na ten temat zobacz K. Grabowski, W. Filipkowski, Rola domów maklerskich w przeciwdziałaniu praniu pieniędzy, Prokuratura i Prawo 2002, nr 11, s. 83–84.

11 Dz. U. z 2002 r., Nr 29, poz. 447 z późn. zm. – dalej cytowana jako PapWart.

12 M. Daniluk, Rynek kapitałowy, Papiery wartościowe, operacje giełdowe, strategie inwestowania, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa 1998, s. 102–103.

13 Zob. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 3 września 2002 r. w sprawie trybu i warunków postępowania domów maklerskich i banków prowadzących działalność maklerską oraz banków prowadzących rachunki papierów wartościowych – Dz. U. Nr 165, poz. 1354.

14 Zob. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 24 listopada 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad organizacyjnego i finansowego wydzielenia działalności maklerskiej banku – Dz. U. Nr 146, poz. 950.

15 W. Filipkowski, Zagrożenie funduszy inwestycyjnych przez proceder prania pieniędzy, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 2003, nr 4, s. 56–57.

16 W. Jasiński, Zjawiska patologiczna towarzyszące obrotowi papierami wartościowymi (szkolenie policjantów z wydziałów ds. przestępczości gospodarczej Komend Wojewódzkich Policji), Przegląd Policyjny 1994, nr 2–3, s. 156–157.

17 Zob. E. W. Pływaczewski, W. Filipkowski, Wybrane inicjatywy międzynarodowe w zakresie przeciwdziałania praniu brudnych pieniędzy, (w:) A. Adamski (red.), Przestępczość gospodarcza z perspektywy Polski i Unii Europejskiej, Wydawnictwo TNOiK Dom Organizatora, Toruń 2003, s. 362 i nast.

18 Najnowsza lista państw niewspółpracujących w zakresie przeciwdziałania praniu brudnych pieniędzy opracowana przez FATF zawiera następujące kraje: Birma, Filipiny, Indonezja, Nauru, Nigeria, oraz Wyspy Cooka – na podstawie Financial Action Task Force on Money Laundering, Annual Review to Identify Non-Cooperative Countries and Territories, 2 lipca 2004 r., s. 2.

19 Za przykład wykorzystania działalności maklerskiej do prania pieniędzy jest sprawa Capcomu – jednego z podmiotów związanych z głośną sprawą upadku Bank of Credit and Commerce International – był to dom maklerski świadczący usługi m.in. w zakresie transakcji terminowych na rynku towarowym, za pomocą którego legalizowano bardzo duże sumy pieniędzy pochodzących z przestępstw. Szerzej na te tematy zob.: G. Trepp, Vom schmutzigen Geld zum sauberen Kapital. Geldwascherei ind Globalisierung, Kaufmanischer Verband (Schriftenriche des KVZ), Zurich 2001, s. 42 i nast. oraz E. W. Pływaczewski, op. cit., s. 74.

20 Szerzej na temat zob. W. Filipkowski, Wykorzystanie instrumentów pochodnych w procederze prania pieniędzy, Prawo Bankowe 2004, nr 2, s. 72 i nast.

21 Zestaw technik i metod prania pieniędzy z wykorzystaniem Internetu doczekał się już swojej nazwy – cyberlaundering („cyberpranie”). W odniesieniu do rozwoju procederu przy użyciu usług on–line w sektorze bankowym zob. Financial Action Task Force on Money Laundering, Report on Money Laundering Typologies 2000–2001, FATF–XII, s. 2–8.

22 Kwestia dostępności usług jest różna w poszczególnych państwach, np. w Finlandii – gdzie ponad połowa obywateli ma dostęp do Internetu, około 85% poleceń zapłaty w obszarze bankowości detalicznej jest kierowana do banku drogą elektroniczną. Na podstawie Financial Action Task Force on Money Laundering, Report on Money Laundering Typologies 2000–2001, s. 2.

23 Szerzej na ten temat zob. K. Grabowski, W. Filipkowski, op. cit., s. 85 i nast.

24 Tak uważają eksperci FATF, zob. Financial Action Task Force on Money Laundering, Report on Money Laundering Typologies 2000–2001, s. 3

25 Np. § 35 Regulaminu Świadczenia Usług Maklerskich przez Centralny Dom Maklerski Banku PeKaO S.A.

26 Np. §7 Aneksu do umowy o świadczenie usług brokerskich oraz otwierania i prowadzenia rachunku inwestycyjnego przez Centralny Dom Maklerski PeKaO S.A. w zakresie składania dyspozycji za pomocą telefonu i faksu w Punktach Obsługi Klientów.

27 Np. § 2 ust. 4 Umowy o świadczenie usług brokerskich oraz prowadzenia rachunku papierów wartościowych i rachunku pieniężnego zawieranej przez Wood&Copmany S.A. z siedzibą w Warszawie oferującej pakiet usług WoodStock, a także § 36 Regulaminu CDM PeKaO S.A.

28 Np. § 2 ust. 2 ww. umowy Wood&Copmany S.A.

29 § 2 Aneksu do umowy o świadczenie usług brokerskich oraz otwierania i prowadzenia rachunku inwestycyjnego przez Centralny Dom Maklerski PeKaO S.A.

30 Zob. A. Adamski, Przestępczość w cyberprzestrzeni, Prawne środki przeciwdziałania zjawisku w Polsce na tle Projektu Konwencji Rady Europy, Wydawnictwo TNOiK Dom Organizatora, Toruń 2001, s. 102–104.

31 Na podstawie Financial Action Task Force on Money Laundering, Report on Money Laundering Typologies 2000–2001, s. 3.

32 Powyższe rozważania w równej mierze dotyczą określania tożsamości sprawców innych przestępstw dokonywanych w sieci (tzw. cybercrimes). Na podstawie: A. Adamski, Prawo karne komputerowe, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2000, s. 204–205 oraz Financial Action Task Force on Money Laundering, Report on Money Laundering Typologies 2000–2001, s. 8.

33 W zakresie regulacji prawnych dotyczących długości okresów przechowywania tych danych zob. A. Adamski, op. cit., s. 205–206.

34 Informacje zostały uzyskane w wyniku wywiadu przeprowadzonego z przedstawicielami instytucji rynku finansowych (Centralna Tabela Ofert S.A. oraz Związkiem Maklerów i Doradców).

35 Szerzej na ten temat zob. K. Grabowski, W. Filipkowski, op. cit., s. 89–91.

36 F. Pappalardo, The European Anti–Money Laundering Legislation and its Application in Italy: Some Sociological Considerations, (w:) A. Laitinen, V. Olgiati (red.), Crime–Risk–Security, Joint Studies Publications, B series No. 8, University of Turku, University of Urbinko, Turku 1999, s. 75.

37 Inne podejrzane zachowania inwestorów mogą polegać m.in. na następujących sytuacjach: 1. klient używa rachunku pieniężnego jedynie do wpłacania i wypłacania pieniędzy; 2. klient wydaje się niezainteresowany typowymi kwestiami związanymi z transakcjami, np. wysokością prowizji, znalezieniem odpowiedniej strategii inwestycyjnej; 3. klient chce zamknąć bardzo dużą pozycję na danym walorze za pośrednictwem kilku transakcji bez uzasadnienia ekonomicznego poniżej ustawowego progu powodującego konieczność ich rejestracji.

38 Szerzej na ten temat zob. K. Grabowski, W. Filipkowski, op. cit., 83–84.

39 Oprócz KPWiG do grona tych instytucji należą: Komisja Nadzoru Bankowego oraz Komisja Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych, a ponadto minister właściwy do spraw finansów publicznych, prezesi sądów apelacyjnych oraz Krajowa Spółdzielcza Kasa Oszczędnościowo-Kredytowa – art. 21 ust. 3 Ustawy.


Prokuratura

i Prawo 10, 2004





©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna