Xvi monopol pełEN



Pobieranie 0.63 Mb.
Strona1/10
Data05.05.2016
Rozmiar0.63 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

XVI MONOPOL PEŁEN


Co to jest monopol? To pytanie może wydawać się dziwne, ponieważ odpowiedź zdaje się oczywista Jest to rynek, na którym występuje jeden wytwórca lub sprzedawca określonego najczęściej unikatowego produktu.

W wykładzie tym zbadamy, jak mono­polista wykorzystuje swoją pozycję na rynku, by maksymalizować zysk. Odpowiemy na pytanie: ile i po jakim koszcie produkuje oraz jakiej ceny żąda za swój produkt. Porównamy jego postępowanie z działaniami firmy doskonale konkurencyjnej. Pokażemy ,że jako jedyny dostawca monopolista pobiera z tytułu wyłączności wyższe niż w warunkach konkurenci ceny. Wyjaśnimy , że w odróżnieniu od konkurencji doskonałe w przypadku monopolu nie ma samoczynnej tendencji sprowadzającej w długim okresie ceny do poziomu minimalnych przeciętnych kosztów całkowitych. Jeśli monopolista osiągnął zysk nadzwyczajny, to może go utrzymać, bo nie musi dzielić się nim z wchodzącymi do gałęzi firmami. Jak długo jest monopol, tak długo nie ma konkurencji. Gdy pojawiają się konkurenci monopol znika.

Pokażemy, że jednym ze sposobów osiągania zysku nadzwyczajnego jest różnicowanie ceny. Wyjaśnimy, co to jest dyskryminacja cenowa, w jakich warunkach jest ona skuteczna i jaki może ona przybrać formy?

U podstaw prawie wszystkich argumentów przeciwko wolnemu rynkowi leży głęboko zakorzeniona troska, że we współczesnym świecie inicjatywa co produkować, wcale nie pochodzi od suwerennego konsumen­ta, który poprzez rynek nakłania producentów do spełniania ich życzeń. W dzisiejszym świecie wolnego rynku należy ona raczej do posiadających znaczną siłę monopolową wielkich organizacji produkcyjnych. W efekcie ludzie żywią obawy, iż to nie rynek zmusza producentów, by podejmowali decyzje zgodne z interesem konsumenta a na odwrót, to firmy mają sposoby, by nakłaniać konsumenta, do działania w nich.

Na ogół uważa się, że jednym sposobem, by uchronić przed tym konsumentów, jest interwencja rządu. W przypadku braku interwencji rządu firmy te zapewne wykorzystują ową siłę do realizacji ich egoistycznych korzyści. W wykładzie tym pokażemy, że w niektórych okolicznościach walka z monopolami nie zawsze ma sens. Czasem przynosi więcej strat niż korzyści, w dodatku istnienie monopolu, a ma to miejsce częściej niż nam się wydaje, przynosi skutki pozytywne.

Wreszcie w wykładzie omówimy sposoby oraz skuteczność prowadzonej przez państwo polityki antymonopolowej, której celem jest kontrolowanie działalności monopoli, a zarazem stymulowanie konkurencji.
Monopol jednozakładowy i wielozakładowy
Monopol może być jednozakładowy lub wielozakładowy. Najczęstszymi formami organizacyjnymi monopolu wielozakładowego są luźne związki niezależnych, wielkich producentów, takie jak: trusty, koncerny, kartele, syndykaty. Nie wszystkie monopole są wielozakładowe.

Zdarza się, że produkcja pewnego dobra jest skoncentrowana w jednym przedsiębiorstwie mamy wówczas do czynienia z monopolem jednozakładowym. Powstaje on najczęściej w gałęziach, w których krzywa długookresowego kosztu przeciętnego opada w całym przedziale wielkości produkcji mającym praktyczne znaczenie przy dane1 pojemności rynku zbytu. Monopol jednozakładowy najczęściej jest jednocześnie monopolem naturalnym


Monopol naturalny
Jedną z przyczyn powstawanie monopolu jest zjawisko male­jących w miarę rozszerzanie skali produkcji długookresowych kosztów przeciętnych Jeżeli w jakiejś gałęzi koszt przeciętny nieustannie spada, to minimalna skala efektywna osiągana jest przy produkcji, która pozwala zaspokoić cały lub prawie cały popyt rynkowy. Nieustannie opadająca krzywa długookresowych kosztów przeciętnych tworzy niejako naturalne warunki dla powstania monopolu, dlatego monopol ten nazywamy monopolem naturalnym.1

W odróżnieniu od naturalnych monopole wielozakładowe powstają często jako wynik porozumienia między uczestnikami rynku. Ich celem jest zdobycie i utrzymanie przewagi ekonomicznej nad konkurencją. Pozycja monopolisty pozwala utrzymywać wysokie ceny zbytu i niskie ceny zakupu surowców i materiałów.


Klasyfikacji z punktu widzenie formy monopolizacji rynku.
Biorąc pod uwagę cele i formy łączenia się przedsiębiorstw można wyodrębnić następujące formy monopolizacji: pool, kartel, syndykat, trust, koncern, konglo­merat i holding.2
Pool (ring)
Jest luźnym porozumieniem zawieranym w celu realizacji kon­kretnych przedsięwzięć, takich jak prowadzenie wspólnej polityki cenowej, okre­ślenie rynków zbytu lub tworzenie wspólnych funduszy, np. do prowadzenia gry na giełdzie. Porozumienie to ma najczęściej charakter doraźny. Jest dosyć często zawierane w okresie złej koniunktury, a rozwiązywane, gdy pojawiają się oznaki ożywienia w gospodarce. Innym podobnym do poolu porozumieniem mającym na celu ograniczenia konkurencji mię­dzy przedsiębiorstwami należącymi do branży jest kartel.
Kartel,
Klasycznym", rzec można, przykładem rynku niedoskonałego szkodliwego pod każdym względem jest kartel. Wyobraźmy sobie, że na jakimś konkurencyjnym rynku działa wielu drobnych wytwórców takiego samego dobra. Żaden z nich swoim in­dywidualnym zachowaniem nie wywiera wpływu na rynek. Musi się dostosować do ceny rynkowej zgodnie z zasadami, jakie przedstawi1ismy w poprzednim wykładzie.

Jeśli teraz wielu wytwórców zmówi się, lub gdy poddadzą się oni woli jednego organizatora i zaczną prowadzić wspólną politykę wobec licznych i nie zor­ganizowanych odbiorców, to będziemy mieli do czynienia z monopole wielozakładowym w naj­prostszej postaci czyli tzw. kartelem.


Syndykat
Jest organizacją przedsiębiorstw zbliżoną do kartelu, powoływaną w tym samym celu. Główna różnica polega na tym, że powstaje wspólne biuro handlowe zrzeszonych firm, które w ich interesie prowadzi politykę cen i zajmu­je się zbytem towarów. Zadaniem syndykatu jest również określenie globalnych rozmiarów produkcji oraz wyznaczenie limitów produkcji dla firm wchodzących w jego skład.

Syndykat, podobnie jak pool i kartel, jest związkiem samodziel­nych przedsiębiorstw. W przypadku konfliktów i nieporozumień łatwo może być rozwiązany.


Koncern
Jest związkiem przedsiębiorstw mających osobowość prawną, dzia­łających pod wspólnym zarządem jako całość gospodarcza, należąca do jednego właściciela. Silne, dominujące przedsiębiorstwo przez wykup akcji innych przed­siębiorstw, w drodze fuzji organizacyjnych lub w inny sposób uzyskuje kontrolę nad pozostałymi przedsiębiorstwami. Formalnie prowadzą one nadal samodzielną działalność gospodarczą. Jest ona jednak silnie podporządkowana interesom cen­trali, która określa długookresową strategię rozwoju, politykę i rynki zbytu. Wszelkie formy konkurencji między tymi przedsiębiorstwami podlegają likwida­cji.

Koncerny mogą rozwijać się w oparciu o powiązania pionowe (obejmujące przedsiębiorstwa z pokrewnych lub uzupełniających się gałęzi przemysłu, np. w skład koncernu samochodowego wchodzą przedsiębiorstwa metalurgiczne, chemi­czne, elektryczne) lub powiązania poziome (obejmujące firmy tej samej branży).


Konglomerat
Jest szczególnym typem porozumienia monopolistycznego, które pod jednym kierownictwem skupia, obok podstawowej działalności produ­kcyjnej, także inne nie związane z nią formy aktywności gospodarczej (produ­kcyjnej, handlowej lub usługowej). Konglomeraty zaczęły rozwijać się po drugiej wojnie światowej w wyniku ekspansji dużych koncernów. Zaczęły one poszukiwać możliwości lokowania kapitału poza podstawową sferą działalności. Moty­wem powstawania konglomeratów jest m.in. chęć rozłożenia ryzyka i zabezpie­czenie się przed oskarżeniem o praktyki monopolistyczne.
Holding
Jest zwykle spółką akcyjną, która posiada akcje różnych przedsię­biorstw, najczęściej należących do jednej gałęzi przemysłu, w ilościach zapew­niających jej sprawowanie kontroli nad ich działalnością. Zazwyczaj holding powstaje w wyniku wymiany akcji przedsiębiorstwa na akcje holdingu lub przez rynkowy wykup akcji przedsiębiorstwa. Tworzeniem holdingów zainteresowane są często wielkie przedsiębiorstwa lub banki, które chcą uzyskać kontrolę nad powiązanymi z nimi w jakiś sposób firmami z innych dziedzin.


Trust
Od wymienionych wyżej porozumień monopolistycznych różni się tym, że zrzeszone w nim przedsiębiorstwa tracą osobowość prawną i niezależ­ność ekonomiczną. Trust powstaje najczęściej w drodze łączenia przez przedsię­biorstwa swoich kapitałów i poddania się wspólnemu kierownictwu lub opanowa­nia jednego przedsiębiorstwa przez inne, np. przez wykup jego akcji. Trustem zarządza rada wykonawcza, która posiadane przez firmy akcje lub udziały zastę­puje zaświadczeniami trustowymi, przydzielając je proporcjonalnie do posiada­nych uprzednio akcji (udziałów). Zyski przedsiębiorstw wchodzących w skład trustu płyną do wspólnej kasy, a następnie są dzielone proporcjonalnie do posia­danych przez nie udziałów w truście.
Klasyfikacja monopoli ze względu na sposób powstawania
Z przedstawionych wyżej rozważań wynika, że względu na sposób powstawania monopol może mieć charakter:

* państwowy - kiedy prawo danego państwa pozwala świadczyć usługi lub produkować określony asortyment towarów tylko jednemu podmiotowi,

* wymuszony - kiedy jeden z producentów osiąga taką pozycję na rynku, że pozostali producenci bankrutują,

* naturalny - wynikający z natury dostarczanej usługi/towaru. Powstaje, gdy ze względów techniczno-ekonomicznych istnienie wielu podzynarodowy miotów jest niemożliwe np.: koleje żelazne produkcja prądu elektrycznego i gazu, telekomunikacja itp.).

* międzynarodowy(ang. international monopoly) - zrzeszenie przedsiębiorstw obejmuje swoją działalnością terytoria wielu krajów i łączące monopolistyczne przedsiębiorstwa różnych państw w celu wyeliminowania konkurencji i opanowania międzynarodowych rynków. Jest ono rezultatem zakazu tworzenie monopolu na terytorium danego kraju
Kartele międzynarodowe
Dobrym przykładem są kartele międzynarodowe Dobrym przykładem jest (Organizacji Państw Eksporterów Ropy Naftowej), czyli monopol naftowy zorganizowany w latach siedemdziesiątych przez grupę krajów arabskich. Kartel ten potrafił nie tylko wpłynąć na sytuację na rynku ropy naftowej, ale też wstrząsnął całym systemem kapitalistycznym (tzw.,,szoki naftowe”). Organizacji tej udało się znacznie zwiększyć ceny ropy naftowej w latach 1973 i 1979, gdy jej członkowie podjęli wspólną decyzję o zmniejszeni wydobycia.3
Monopol po stronie nabywcy, czyli monopson
Jest to struktura rynkowa, w której istnieje tylko jeden nabywca dobra wytwarzanego przez daną gałąź produkcji i wielu sprzedających. Jako jedyny nabywca monopson dyktuje dostawcom korzystne dla siebie warunki sprzedaży, jest zatem odpowiednikiem monopolu po stronie nabywców. Również przedsiębiorstwo nie będące monopolistą staje się staje się na nim monopsonistą, jeśli opanuje jakiś lokalny rynek zakupu

Monopsonistami są na przykład monopole tytoniowe (zakup liści tytoniu) cukrownicze (zakup buraków cukrowych), petrochemiczne (zakup ropy naftowej) itp.


Monopol bilateralny
Sytuacja, w której na rynku, działa tylko jeden sprzedający (monopol) i tylko jeden kupujący (monopson), określana jest jako monopol bilateralny (bilateral monopoly). Np. monopolista po stronie sprzedających może być jednocześnie monopsonistą po stronie kupujących.
Czy i gdzie występuje monopol pełen?
Wiemy już co to jest monopol pełny jednak nie zawsze jest jasne czy daną gałąź można z niego uznać. Zależy to od tego, jak wąsko zdefiniowana jest gałąź. Jeśli zdefiniujemy jak transport kolejowy, to monopolistą w Polsce jest PKP. Jeśli zdefiniujemy jako transport kołowy, to PKP jest tylko jednym z przewoźników. Może mieć monopol na przewozy kolejowe między dwoma miastami, lecz nie ma monopolu na inne środki transpor­tu. Ludzie mogą podróżować także autobusem lub samolotem. Mogą też używać własnych samochodów.

W wielu krajach istnieje jeden, monopolistyczny dostawca energii elektrycznej. Jako taki nie ma on konkurentów w dostarczaniu energii na oświetlenie i zasilanie wielu urządzeń gospodarstwa domowego, lecz w przypadku dostaw energii do ogrzewania miesz­kań ma poważnych rywali w postaci dostawców gazu, ropy naftowej i węgla.

Monopol pełny występuje w rzeczywistości gospodarczej raczej rzadko. Dziś o jedynym sprzedawcy można mówić jedynie w przypadku franchisingu*, czy lokalnych usług, jak miejscowe telefony, gaz, woda czy elektryczności.

Ponadto nawet jeśli ktoś zostaje monopolistą, to nie trwa to wiecznie. W długim okresie zwykle znajdzie się ktoś, kto spróbuje wejść na ich rynek. Jeśli mu się to uda i pojawią się dobra sub­stytucyjne, popyt dotychczasowego monopolisty zależeć będzie nie tylko od jego ceny, lecz także od cen substytutów. W rezultacie monopol przekształci się w rynek oligopolistyczny lub konkurencji monopolistycznej

Monopol również zniknie, gdy państwo pozwoli na swobodny przywóz towarów z zagranicy, które są substytutami produktu dotychczasowego monopolisty. Ich obe­cność na rynku osłabi pozycję krajowych gigantów, i ograniczy ich wpływy do rynków lokalnych, gdzie wysokie koszty transportu lub rozbudowy infrastruktury zniechęcą potencjalnych konkurentów.

Wreszcie w wielu krajach świata tworzone jest specjalne prawodawstwo, które reguluje rynki, tworząc na nich w sposób sztuczny warunki do powstania i rozwoju konkurencji.

Nie zmienia to faktu, że na co dzień częściej niż nam się wydaje mamy do czynienia przejawami praktyk monopolistycznych. W podróży autobusem na określonej trasie w kraju lub za granicą często jesteśmy skazani na usługi jednego przewoźnika. W pociągu mamy tylko jeden wagon restauracyjny. Piekarnia w małym miasteczku, jedyny sklepik spożywczy w małej wiosce, kiosk warzywniczy na osiedlu, to także w pewnym sensie monopoliści na lokalnym mini rynku.

Założenie modelowe monopolu
Monopol to druga obok doskonałej konkurencji skrajna struktura rynkowa. Niestety w realnym świecie nie ma na ogół monopolu pełnego, natomiast najczęściej występują pewne formy monopolu częściowego (quasi-monopolu) jak np. oligopole czy konkurencja monopolistyczna. Jednak niezbędnym warunkiem poznania zasad i skutków działania tych quasi-monopolistycznych struktur jest poznanie zasad działania rynku, który opanowała jedna firma, czyli poznanie teorii monopolu czystego. Wymaga to wprowadzenie szereg założeń modelowych.

* W analizie monopolu, podobnie jak w doskonalej konkurencji zakładamy, że maksymalizujący wynik finansowany monopol produkuje i dostarcza produkt jednorodny. Gdy produkt jest zróżnicowany i dostarczany przez większą ilość producentów będziemy mieć do czynienia z oligopolem lub konkurencją monopolistyczną. Strukturami tymi zajmiemy się w następnych wykładach.

* Krzywa popytu rynkowego jest indywidualną krzywą popytu monopolisty. Jest nachylona ujemnie. Gdy monopolista podnosi cenę, musi liczyć się ze spadkiem kupowanych ilości.4

* W przypadku monopolu cena nie jest dana przez rynek, lecz stanowi zmienną decyzyjną. Inaczej mówiąc monopolista jest cenodawcą. Zakładamy, że podejmując decyzje cenową zna rynkową krzywą popytu, zatem potrafi określić, jakie są potencjalne rozmiary popytu na dostarczany produkt przy różnych poziomach cen.

* Badając monopol przyjmujemy (podobnie jak na rynku doskonale konkurencyjnym), brak oddziaływania producenta na ceny czynników wytwórczych. Badany przez nas monopolista kupuje czynniki wytwórcze na rynku doskonale konkurencyjnym (jest na tym rynku cenobiorcą). Pomijamy tu zatem kwestie dotyczące monopolu po stronie popytu, czyli monopson. Problemami tymi zajmiemy się w wykładzie poświęconym rynkom czynników wytwórczych). Zakładamy również, że wejście do gałęzi jest całkowicie zablokowane.

Teoria równowagi monopolu
Kluczem do zrozumienia zasad działania i skutków monopolu są, podobnie jak w analizie rynku doskonałej konkurencji, pojęcie optimum i równowagi przedsiębiorstwa. Od nich też zaczynamy merytoryczny wykład z teorii monopolu.

Autorem teorii równowagi i teorię ceny monopolu jest prekursor stosowania metod matematycznych do badań ekonomicznych, francuski ekonomista matematyk i filozof w jednej osobie A. Cournot*(1801-77). Wyprzedzając znacznie współczesnych mu ekonomistów położył on również podwaliny pod teorię duopolu i oligopolu, które - chociaż potem krytykowane – dały podstawy nowoczesnej teorii niedoskonałej konkurencji.

Krótkookresowe optimum monopolu
Monopolista jest jedynym dostawcą określ­onego produktu na danym rynku. Jest jedynym przedsiębiorstwem w danej gałęzi - wypełniającym całą gałąź. Równowaga monopolisty jest więc zarazem równowagą gałęzi przezeń reprezentowanej. Jak każde przedsiębiorstwo maksymalizujące wynik finansowy. Musi zatem porównać ze sobą przychody i koszty i wybrać rozwiązania przy którym jest on największy.
Mapa kosztów ( przypomnienie)
Układ kosztów w przedsiębiorstwie monopolistycznym może być podo­bny jak w przedsiębiorstwie, wolnokonkurencyjnym (choć przy dużo więk­szej skali produkcji).
Rys Mapa kosztów

KC KC

KZ

KS c
a KZ



b

a

KS

Produkcja





Kk Kpc


Kk Kpz

Kpc =min



Kpz=min

Kk=min


0 Qa Qb Qc Q

W krótkim okresie, w zależności od sytuacji na rynku, monopol podobnie jak firma doskonale konkurencyjna, może osiągać zysk nadzwyczajne lub przynosić starty.
Rys Krzywe popytu i utargów monopolu

C, UC ,Uk



UC=Max


Cp D


D
0 Uk Q




Zysk nadzwyczajny monopolisty Cm>Kpc
Przyjrzyjmy się najpierw równowadze monopolu w sytuacji, gdy osiąga on zysk nadzwyczajny. Pomocna nam będzie zamieszczona poniżej tabela i ilustrujące zawarte w niej dane wykresy funkcji kosztów i utargów.


Q

Cm

UC

Uk

Kk

KZ

KS

KC

Kpc

Kpz

Ze


0

11

0

-

-




10

10

-

-

-10

1

10

10

10

4

4

1 0

14

14

4,0

-4

2

9

18

8

3

7

10

17

8,5

3,5

+1

3

8

24

6

2

9

10

19

6,3

3,0

+5

4

7

28

4

1

10

10

20

5,0

2,5

+8

5

6

30

2

2

12

10

22

4,4

2,4

+8

6

5

30

0

3

15

10

25

4,16

2,5

+5

7

4

28

-2

4

19

10

29

4,14

2,71

-1

8

3

24

-4

5

24

10

34

4,25

3,0

-10

9

2

18

-6

6

30

10

40

4,44

3,3

-22

10

1

10

-8

7

37

10

47

4,7

3,7

-37

11

0

0

-10

8

45

10

55

5,0

4,09

-55



Z tabeli wynika, że maksymalny zysk Ze=8 firma osiąga przy cenie Cm=6 raz rozmiarach sprzedaży Qopt=5. Przy tych parametrach koszt krańcowy równy jest utargowi krańcowemu Kk=Uk=2.

W celu graficznego przedstawieni równowagi monopolu zawarte w tabeli dane liczbowe przeniesiemy na zamieszczone niżej wykresy

Rys Równowaga monopolu



KC,UC

KC

UC tg α=Uk

tg β=Kk


α Z


β Q tg α=Uk= tg β=Kk

Qopt

C,Kk C

Uk, Kpc

Kk Kpc Kk

Cm A Cm C

Kpc B
E E
Q

0 Qopt Uk 0 Qopt Uk`


Jak monopol wyznacza optymalną wielkość produkcji?

Na górnym rysunku zaznaczono przebieg funkcji utargów i kosztów całkowitych. Z przebiegu obu funkcji wynika, że w pewnym przedziale produkcji funkcja utargu całkowitego przebiega ponad funkcją kosztów całkowitych. Odcinek pionowy ilustruje między oboma funkcjami ilustruje zysk otrzymywany ze sprzedaży danej wielkości produkcji Q. Z przebiegu obu funkcji wynika, że odcinki te są różnej długości. Rozmiary Q, dla których jest on najdłuższy, przynoszą firmie zysk maksymalny. Optymalna wielkość produkcji i sprzedaży Qopt to ta, dla której nachylona pod kątem α styczna do funkcji utargów całkowitych (tgα mierzy w tym punkcie utarg krańcowy) jest równoległa do nachylonej pod kątem β stycznej do funkcji kosztów całkowitych (tgβ mierzy w tym punkcie koszt krańcowy). Ponieważ obie styczne są równoległe mają to samo nachylenie, zatem z zasad geometrii wynika, co widać na lewym dolnym rysunku, że monopolista maksymalizuje wynik finansowy i osiąga równowagę w punkcie E, czyli produkując i sprzedając ilości, dla których utarg krańcowy zrównuje się z kosztem krańcowym.

Jak pamiętamy monopolista jest cenodawcą, to znaczy sam ustala cenę. I na tym miedzy innymi polega jego siła rynkowa. Ale uwaga, jeśli wyznaczy cenę swego towaru, to rynek określi ilość, jaką będzie mógł na nim po tej cenie sprzedać. Z kolei jeśli wyznaczy ilość, którą chce sprzedać, wówczas rynek wyznaczy cenę. Nie może on zatem wyznaczyć w dowolny sposób jednocześnie i ceny, i ilości sprzedanego towaru. Jest tak, bo przynajmniej w krótkim okresie, rynkowy popyt jest od niego niezależny. W dłuższym ma do dyspozycji sposoby i narzędzia oddziaływania również i na wiel­kość popytu rynkowego. Może swą krzywą przesunąć, lub usztywnić.

W analizie krótkookresowej wychodzimy zatem z założenie, że w swych decyzjach monopolista musi brać pod uwagę daną ujemnie nachyloną krzywą popytu. Jeśli chce sprzedać optymalną wielkość produkcji, to musi na krzywej popytu rynkowego znaleźć ceną, po której będzie mógł ją w całości sprzedać. Ceny tej nie da się wyznaczyć na rysunku górnym, dlatego wprowadziliśmy dodatkowo dwa rysunki dolne.


Jak monopol wyznacza optymalną cenę?
Najpierw znajdujemy punkt równowagi E, w którym koszty krańcowe równają się utargom krańcowym. Potem punkt E rzutujemy pionowo na oś odciętych wyznaczamy punkt, który reprezentuje optymalną w danych warunkach wielkość produkcji Qopt. Z punktu tego posuwamy się pionowo do góry, dopóki nie natrafimy na krzywą rynkowego popytu. Zaznaczamy to miejsce na krzywej popytu literą C. Zaznaczony w ten sposób punkt wyznacza optymalną kombinację sprzedawanych ilości Qopt na osi odciętych i optymalny poziom monopolowej ceny zbytu Cm na osi rzędnych. Punkt ten jako pierwszy wyznaczył wspomniany wyżej francuski ekonomista Cournot, dlatego został on nazwany punktem Cournota.5
Produkcja, cena, zysk monopolowy

Posługując się metodą prostokątów z lewego dolnego rysunku, na którym oprócz kosztów krańcowych umieszczono krzywą kosztów przeciętnych, można również wyczytać, że będący w równowadze monopolista osiąga zysk nadzwyczajny, czyli dodatnią różnicę pomiędzy utargami kosztami całkowitymi.


Utarg całkowity = Cm * Q

UC= 0,Cm.,A,Qopt

Koszty całkowite = Kpc*Qopt

KC= O, Kpc, B, Qopt

Zysk całkowity = UC - KC= Q*Cm—Q*Kpc

Ze = Kpc, Cm., A, B Ze >0

Ze>0 gdy Q*Cm>Q*Kpc

Ze>0 gdy Cm>Kpc



Z przedstawionych nierówności wynika, że monopol osiąga zysk ekonomiczny, gdy wyznaczona z krzywej popytu cena monopolowa Cm jest wyższa od przeciętnych kosztów całkowitych, czyli gdy występuje nierówność Cm>Kpc lub nieco inaczej, gdy Cm/Kpc>1.
Jak mierzy się siłę monopolu?
W warunkach monopolu krzywa popytu na jego wyroby jest zarazem krzywą popytu całej gałęzi. Brak nacisku konkurencji pozwala monopoliście na ograniczenie podaży, ustalenie ceny (zawierającej tzw. rentę monopolową, czyli zysk nadzwyczajny), która może nawet kilkakrotnie przewyższać rzeczywiste koszty produkcji. Im większy od jedności jest stosunek Cm/Kpc tym większa jest wynikająca z braku konkurencji rentowność monopolu. Można zatem powiedzieć, że stosunek ceny do kosztów służy jako swojego rodzaju miara siły monopolowej. W teorii siłę monopolu oblicza się porównując cenę monopolową albo z kosztami zmiennymi albo z kosztami krańcowymi.
Wskaźnik M. Kaleckiego**
Polski ekonomista Michał Kalecki (1899-1970) zaproponował wskaźnik obliczamy jako stosunek ceny (C) do kosztów zmiennych (obejmujących płace oraz wartość zużytych surowców i półfabrykatów).
M=C/Kz
Statystyka Stanów Zjednoczonych wskazuje jednoznacznie, że na przestrzeni ostatnich stu lat miał miejsce nieustanny wzrost stopnia monopolizacji amerykańskiego przemysłu przetwórczego. Wzrost ten był szczególnie szybki w latach osiemdziesiątych XIX w, w okresie wielkiego kryzysu (1929-1935) oraz w ciągu kilku lat poprzedzających ostatnia poważną recesje z lat 1990—1991).


Lata

1879

1889

1899

1914

1929

1933

1937

1967

1972

1983

1988

W

1,23

1,32

1,33

1,32

1,39

1,43

1,36

1,44

1,48

1,49

1,58

Źródło: B. Oyrzanowski Mikroekonomia j.w.
Wskaźnik Lernera***
Inna miarą siły monopolu jest wskaźnik zaproponowany przez A. Lernera (1903-1982). Mierzy on stosunek pobieranej przez monopol ceny pomniejszonej o koszty krańcowe, czyli tak zwany zysk surowy do ceny monopolowej, co zapisujemy jako M=(C-Kk)/Cm W warunkach konkurencji doskonałej gdzie (C=Kk),miernik przyjmuje wartość równą zero

Z przebiegu funkcji popytu i utargów krańcowych wynika, że wyznaczona przez monopolistę cen monopolowa Cm, zawsze przewyższa utarg krańcowy (Cm>Uk. Wiemy też ,ze w punkcie optimum koszt krańcowy równy jest utargowi Uk=Kk ,zatem jest zawsze niższy od ceny. W warunkach monopolu jego wartość musi być zatem większa od zera. Im większa jest różnica miedzy Cm i Kk, tym jest on bliższy jedności, tym większa jest siła monopolu.




Czy monopol zawsze otrzymuje zysk ekonomiczny?
Wiemy już, że w warunkach konkurencji doskonałej w długim okresie zysk ekonomiczny wynosi zero.

Przedsiębiorstwo wolnokonkurencyjne może osiągnąć czysty zysk ekonomiczny tylko dzięki sprzyjającej sytuacji na rynku (niezależne od niego przesuniecie na prawo krzywej popytu, lub wskutek spadku cen czynników wytwórczych kosztów produkcji krzywej podaży na lewo) W dłuższym okresie Może to również uzyskać dzięki indywidualnym staraniom o obniżkę kosztów. Jednakże konkurencja innych wytwórców, także obniżających koszty, nie pozwala długo utrzymać tej premii.

Monopol znajduje się w korzystniejszej sytuacji niż firma na rynku doskonałej konkurencji. Może osiągać zysk ekonomiczny bez konieczności obniżania poziomu swych kosztów. Wystarczy, że znajdzie taką wielkość produkcji, przy których cena będzie wyższa od kosztu przeciętnego, ograniczy produkcję to tego poziomy, wyznaczy cenę zapewniającą jej zbyt i otrzyma premię w postaci zysku nadzwyczajnego. Dostaje zysk nie za obniżkę kosztów, ale za posiadania wyłączność.

Pozycja monopolistyczna po­zwala nie tylko uzyskać, ale również utrzymać większy zysk, bo bariery wejścia na rynek nie dopuszczają do pojawienia się nowych firm. Firma nie musi się dzielić z rzeczywistymi i potencjalnymi konkurentami ani rynkiem ani zyskami.

W warunkach monopolu nie działa więc opisany w poprzednim wykładzie mechanizmu spychającego cenę do poziomu długookresowych kosztów przeciętnych. Czy oznacza to, że w tej komfortowej sytuacji monopolista otrzymuje zawsze niejako z urzędu zysk nadzwyczajny? Otóż dysponowanie siłą monopolową nie zawsze i nie wszędzie przynosi zyski. Jego bieżąca sytuacji ekonomiczna zależy bezpośrednio z jednej strony od przebiegu funkcji popytu rynkowego z drugiej od przebiegu jego funkcji kosztów. Obie te wielkości mogą się zmieniać w sposób do tego stopnia niekorzystny, że monopol utraci zysk nadzwyczajny, a nawet może przynosić straty.
Równowaga monopolu a zmiana funkcji popytu
Do tej pory przyjmowaliśmy umownie, że analizowany monopol funkcjonuje w warunkach stałej mapy kosztów i stałej krzywej popytu. Odrzućmy te założenia. Przyjmijmy najpierw, że z tych czy innych względów ma miejsce spadek popytu. Jego efektem jest przesunięcie krzywej popytu w lewo w dół z pozycji D0 do D1. Wraz z nią w lewo do pozycji Uk1 przesuwa się krzywa utargu krańcowego.
Rys równowag monopolu przed i po przesunięciu funkcji popytu

C C

D0 Kk


Cm0



D1

Kpc

Cm1

Kpoc0 E0

E1



Uk1 Uk0 Qop1 Qopt00

Przed zmianą krzywej popytu monopol znajdował się w równowadze w punkcie E0 wytwarzał produkcję Qopt0 po koszcie jednostkowym Kpc0 i sprzedawał ją po cenie Cm0. Ponieważ Cm0>Kpc0 zatem monopolista osiągał zysk ekonomiczny.

Jeżeli po zmianie krzywej popytu krzywa kosztów krańcowych przeciętnych pozostaje niezmieniona, monopolista zostaje wytrącony z równowagi. Wróci do równowagi w punkcie E1. Zmniejszy optymalną produkcję do poziomu Qopt1, zostanie zmuszony do obniżenia optymalnej ceny do poziomu Cm1, a ponieważ zmniejszeniu produkcji towarzyszy wzrost przeciętnych kosztów całkowitych do poziomu Kpcmin=Cm1, zysk monopolowy skurczy się do zera. Gdyby krzywa popytu przesunęła się jeszcze bardziej na lewo, monopol musiałby jeszcze bardziej zmniejszyć ceną i produkcję w rezultacie rosnące koszty przeciętne przewyższyłyby ceną i monopol produkowałby ze stratą.

Sytuacja odwrotna wystąpi, gdy z przyczyn od monopolu niezależnych krzywa popytu na jego wyroby przesunie się w prawo. Gdyby z tych czy innych względów wróciła do pozycji D0 monopol zwiększyłby produkcję, podniósł cenę i zaczął osiągać zyski ekonomiczne.

Z przedstawionego tu przykładu wynika, że wzrostowi ceny towarzyszy wzrost oferowanych przez monopol ilości. Czy na podstawie tej obserwacji można sądzić, że w przypadku monopolu mamy do czynienia z dodatnio nachyloną funkcją podaży. Okazuje się , że wcale tak być nie musi. Aby to udowodnić zbadajmy reakcję monopolu na zmianę kosztów produkcji.
Równowaga monopolu a zmiana kosztów
Odrzućmy teraz założenia o stałości mapy kosztów. Przyjmijmy, że ceny czynników wytwórczych używanych przez monopol wzrosły. W rezultacie rosną koszty krańcowe i przeciętne koszty całkowite dla każdego poziomu produkcji. Na rysunku poniżej ilustruje to przesunięcie do góry krzywych kosztów krańcowych z pozycji Kk0 do pozycji Kk1.
Rys Równowaga monopolu po zmianie cen czynników wytwórczych

A Zysk normalny B Strata



C Kk1 Kpc1

Kk1 Kpc1 Kpc

Cm1 Cm1

Kk0

Cm0 Kk0 Cm0

E1 Kpc0 E1

Kpc0



E0

E0
Q1 Q0 Q Q1 Q0


Wyżej położona krzywa kosztów krańcowych Kk1 musi przecinać z niezmienioną krzywą utargu krańcowego Uk w punkcie, przy którym produkcja będzie mniejsza (Q1< Q0). Jednocześnie monopolista zażąda ceny (Cm1>Cm0).

Wyznaczona w punkcie Cournot nowa wyższa cena Cm1>Cm0 nie musi gwarantować monopoliście zysku nadzwyczajnego. Wraz z przesunięciem się krzywej kosztów krańcowych do góry przesunęły się krzywe kosztów przeciętnych. Jeśli nowa cena jak to zaznaczono na powyżej rysunku A pokrywa tylko przeciętne koszty całkowite Cm1=Kpc monopolista dostanie tylko zysk normalny. Jeśli natomiast jest niższa od przeciętnego kosztu całkowitego jak to pokazano na rysunku B, monopolista albo opuści rynek, albo będzie produkował ze stratą. Sytuacja odwrotna wystąpi, gdy ceny czynników spadają.

Sytuacja odwrotna wystąpi, gdy monopoliście uda się obniżyć przeciętne koszty całkowite. Zauważmy ponadto, że w tym przypadku wzrostowi ceny towarzyszy nie wzrost a spadek produkcji. Na podstawie tej zależności można by sądzić, że mamy do czynienia z ujemnie nachyloną funkcją podaży.


Różne możliwe sytuacje monopolu w krótkim okresie

Poniższy zestaw trzech rysunków pokazuje różne teoretycznie możliwe przypadki równowagi monopolu w zależności od układu funkcji rynkowego popytu i mapy kosztów.


Rys A Rys. B Rys. C

Kk Kpc

Kk Kpc Kk Kpc Kpc Kpz


Cm Cm Cm strata

zysk

Kpc Kpz


E E E



Q Uk Q Uk Q Uk Q


Regułą w funkcjonowaniu monopolu jak to przedstawiono na rys A jest osiąganie zysku ekonomicz­nego - tzw. zysku monopolowego - zarówno w krótkim, jak i w długim okresie. Jednakże w okresie krótkim, gdy Cm=Kpc przedsiębiorstwo monopolistyczne może tolerować także zerowy zysk ekonomiczny rys. B. W sytuacji, jak to pokazano na rys. C, gdy Cm>Kpz, monopol może tolerować przejściową stratę, pod warunkiem, że w dłuższym okresie będzie można ją zrekompensować spodziewanymi zyskami ekonomicznymi.

Z przedstawionej powyżej analizy wynika, że w przypadku monopolu nie ma wyrażanego i jednoznacznego związku pomiędzy poziomem ceny, a oferowanymi na rynek ilościami. Można zatem przypuszczać, że w analizie niedoskonałej konkurencji nie będziemy mogli posługiwać się tradycyjną klasyczną krzywą podaży, z jaką mieliśmy do czynienia na rynku doskonale konkurencyjnym. Przyjrzyjmy się temu problemowi bliżej.


Krzywa podaży monopolu ***
Wiemy już, że indywidualna krzywa podaży przedstawia hipoteczne ilości, jakie producent skłonny jest dostarczać na rynek przy różnych poziomach cen. Krzywa podaży rynkowej rynkowa to suma krzywych indywidualnych wszystkich działających na rynku firmach.

Z teorii kosztów wiemy, że krzywa kosztów krańcowych jest dodatnią nachyloną funkcją produkcji


Kk= f(qs).
Krzywą podaży firmy qs otrzymujemy odwracając tę zależności, do postaci:

qs= f(Kk)


Rynkową krzywą podaży przemysłu Qs otrzymujemy dodając do siebie krzywe kosztów krańcowych poszczególnych firm,
Qs=f(ΣKk )
Wiemy już, że w warunkach doskonałej konkurencji firma jest w równowadze, gdy koszt krańcowy równy jest utargowi krańcowemu

Kk= Uk
A ponieważ cena równa jest utargowi krańcowemu, przedsiębiorstwo jest w równowadze, gdy koszt krańcowy jest równy cenie


Kk=C
Wynika z tego, że funkcja podaży firmy można przedstawić jako funkcję ceny
qs=f(C )

Qs= Σqs


Qs= f(C)
Ponieważ koszt krańcowy rośnie a cena musi zrównoważyć koszt ostatniej sprzedanej jednostki, rynkowa podaż firmy na rynku doskonale konkurencyjnym jest dodatnio nachyloną funkcją ceny. Firmy, które są cenobiorcami dostosowują wielkość produkcji do zmieniającej się niezależnie od nich ceny równowagi rynkowej.

Zauważymy, że założenie C=Kk ma sens jedynie w modelu doskonałej konkurencji, gdzie cena sprzedaży równa jest utargowi krańcowemu. Toteż tylko w tym modelu można przyjąć, że krzywe Kk transformuje się w krzywą Qs=f(C).

Poszukujący maksymalnego zysku lub minimalnej straty monopolista sam musi ustalić z jednej strony wyznaczającą poziom kosztów wielkość produkcji Uk=Kk z drugiej strony musi wyznaczyć ceną Cm>Uk, która zapewni mu zbyt wytworzonej produkcji. W efekcie zawsze wybiera najkorzystniejszą kombinację ceny oraz produkcji i nie będzie sprzedawał po żadnej innej cenie.

Kombinacja ta jest przedstawiona przez jeden punkt na krzywej popytu. Można zatem powiedzieć, że w warunkach monopolu mamy do czynienia z podażą punktowa.

Nie ma natomiast wyraźnego związku pomiędzy poziomem ceny rynkowej a ilością zaoferowaną przez producenta. Zmiana poziomu ceny niekoniecznie musi pociągać za sobą zmianami oferowanych na rynku ilości. I na odwrót, oferowane na rynku ilości mogą zmieniać się np. rosnąć nawet wtedy, gdy cena pozostaje niezmieniona. Możliwe jest również, że wzrostowi ceny towarzyszy nie wzrost a spadek oferowanych na rynku ilości.

Rys Nieokreśloność funkcji podaży monopolu



: attachments
attachments -> O g ł oszeni e o wyborze najkorzystniejszej oferty
attachments -> O g ł oszeni e o wyborze najkorzystniejszej oferty
attachments -> Szpital Dziecięcy im prof dr med. Jana Bogdanowicza Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej
attachments -> Wojewódzki szpital specjalistyczny w białej podlaskiej
attachments -> Numer lekcji Poniedziałek
attachments -> Postępowanie o udzielenie zamówienia prowadzone w trybie przetargu nieograniczonego w oparciu o przepisy art. 701 Kodeksu cywilnego
attachments -> Numer lekcji Poniedziałek
attachments -> Dla kierunku Papiernictwo I Poligrafia rok akademicki 2014/2015, studia I st semestr I
attachments -> Uniwersytet marii curie-skłodowskiej w lublinie
attachments -> Przedsiębiorstwo Wielobranżowe Tel/Fax (091) 45 35 554, (091) 48 56 625 irfar sebastian Faryniarz Kom. 0601 78 48 00, 0605 04 80 80 ul. Żurawia 20, 71-694 Szczecin


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna