Z. S. Jabłoński jasna góra wpisywana w europę


Przez słowo drukowane do Europy



Pobieranie 434.36 Kb.
Strona3/5
Data03.05.2016
Rozmiar434.36 Kb.
1   2   3   4   5

Przez słowo drukowane do Europy

Z czasem wiadomości o Jasnej Górze przekazywane ustnie utrwalano w zapisach rękopiśmiennych, a później drukowano w języku łacińskim i językach nowożytnych. Poprzez formę drukowanego słowa, jasnogórski kult maryjny osiągał szerszy rezonans społeczny i utrwalał się w świadomości zbiorowej środowisk europejskich.

Nieliczne druki jasnogórskiego piśmiennictwa z pierwszej połowy XVI wieku dowodzą, że w swojej posłudze duszpasterskiej paulini wcześnie korzystali ze słowa drukowanego, nie ograniczano się do używania języka łacińskiego. Najstarszym ze znanych nam druków (ok. 1515 roku) pozostaje tzw. Plakat Modlitewny (Volget dy historie) w języku niemieckim znajdujący się w Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie; w wersji łacińskiej w jasnogórskim archiwum. Obok sztychu Jasnogórskiego Wizerunku zawiera on krótką historię obrazu i trzy modlitwy maryjne.

W formie niewielkiej książeczki (47 stron), w 1524 roku, w krakowskiej oficynie Floriana Unglera, wydano łaciński druk Piotra Rydzyńskiego: Historia pulchra et stupendis miraculis referto Imaginis Mariae, quomodo et unde in Clarum Montem Czestochoviae e Olsztyn adveniant. Zawiera ona dzieje Obrazu Jasnogórskiego splecione z wieloma wątkami literackimi oraz zapis 71 cudów, potwierdzających niezwykłość Jasnogórskiego Wizerunku.

Dzieje Obrazu Częstochowskiego zostały również przedstawione przez Grzegorza z Sambora, humanistę, profesora Wydziału Teologicznego na Uniwersytecie Jagiellońskim w formie poematu łacińskiego Censtochova, wydanego w 1568 roku w drukarni M. Siebebneichera. Poemat zawiera świadectwo osobistych przeżyć Autora wplecionych w opowieść o losach Obrazu i jego kultu. Ten liryczny utwór jest ważnym historyczno-literackim dokumentem maryjnej kultury polskiej XVI wieku, w której kult Jasnogórskiej Bogarodzicy o zasięgu przekraczającym granice Rzeczypospolitej, znajduje poczesne miejsce.

Szanse przenikania w świadomość europejską zawartych w wymienionych pozycjach informacji stwarzało w Krakowie międzynarodowe środowisko uniwersyteckie, w którym znaczącą grupę stanowili studenci pochodzący z krajów ościennych.

Kompendia wiedzy o Polsce, wydane do połowy XVII wieku, opisy Królestwa, przygotowane przez Polaków w języku łacińskim zawierały informacje o Jasnej Górze. Były to przede wszystkim dzieła Marcina Kromera Polonia sive de situ, populis, moribus, magistratibus e republice regis Polonici (1575)306 i Stanisława Czarnickiego Descriptio veteris e novae Poloniae (1585). Wydawane kilkakrotnie, dla obcokrajowców stanowiły rodzaj przewodników-informatorów o naszym kraju307.

W 1632 roku ukazało się w Kolonii dzieło Szymona Starowolskiego – Poloniae sive status reipublice descriptio. W porównaniu z wcześniejszymi, praca Starowolskiego dawała bardziej wszechstronny i nasycony szczegółami obraz kraju, Pisał więc m.in.: „... Klasztor (...) za miastem na Jasnej Górze położony, a teraz gruntownie odnowiony i ufortyfikowany, słynie w całym niemal chrześcijańskim świecie z cudownego obrazu Najświętszej Panienki, malowanego przez św. Łukasza Ewangelistę. Utarł się bowiem zwyczaj, że z najodleglejszych stron Europy pobożni ludzie tu przybywają, albo wstrzymywani jakimiś trudnościami, przynajmniej ślą dary ofiarne. Dlatego ujrzysz tutaj skarby niezmierzone w klejnotach, w złocie, w srebrze, w sprzętach kościelnych i tamże dość liczne zgromadzenie braciszków zakonnych św. Pawła I Pustelnika”308.

Ten opis o charakterze literackim, wiąże się zapewne z faktem, że Jasna Góra, w czasach Starowolskiego, nie miała już równego sobie miejsca kultu w Rzeczypospolitej. W następnych latach ukazywały się z uzupełnieniami kolejne wydania Polonia Starowolskiego.

Trzeba stwierdzić, że już na ponad 20 lat przed potopem szwedzkim Jasna Góra była propagowana poza krajem, jako ośrodek kultu maryjnego o wymiarze europejskim. Echa zwycięskiej obrony przed Szwedami w 1655 roku utrwaliły Jasną Górę w świadomości wielu Europejczyków.

Wiesław Myk odkrył, że przeor Augustyn Kordecki już 31 grudnia 1655 r., zaledwie kilka dni po odejściu Szwedów spod Jasnej Góry (26/27 grudnia) informował o tym w anonimowej gazecie wydanej prawdopodobnie w Wiedniu, dzięki paulinom z Wiener-Neustadt, utrzymującym żywe kontakty z Jasną Górą. Problematykę oblężenia szwedzkiego Jasnej Góry w 1655 roku podjęły także inne ówczesne gazety309.

Międzynarodową popularność Nowej Gigantomachii310, opisującej zwycięską obronę Jasnej Góry, wręczonej papieżowi Aleksandrowi VII, potwierdzają zachowane egzemplarze tej książki w wielu archiwach na terenie krajów nie tylko słowiańskich i pobratymczych.

W XIX wieku A. Mickiewicz, na europejskim forum, entuzjastycznie przedstawiał znaczenie obrony Jasnej Góry w swoich wykładach o literaturze słowiańskiej w College de France, sławił Ojca Kordeckiego jako bohatera narodowego i wzór dla słowiańskich narodów, pozostających pod obcym panowaniem.

H. Czerwień i J. Zbudniewek w Bibliografii Piśmiennictwa Oblężenia Jasnej Góry w roku 1655 oraz jej Obrońcy o. Augustyna Kordeckiego za lata 1655-1975 wśród 2058 pozycji wymieniają ponad 100 obcojęzycznych311. W tej liczbie nie uwzględniono obcojęzycznych wydań Potopu H. Sienkiewicza – 87 edycji w 21 europejskich językach do 1970 r. Dla wielu Europejczyków Potop od ponad stu lat pozostaje jednym z pierwszych i podstawowych źródeł informacji o naszym kraju i o Jasnej Górze.

Epopeja narodowa A. Mickiewicza Pan Tadeusz, zawiera również wątki związane z Jasną Górą. Tylko w ciągu 15 lat (1945-1970) wydawana była 27 razy w 14 językach europejskich312.

Odrębny problem stanowią publikacje wydawane w języku rosyjskim na przełomie XIX i XX w., inspirowane motywami politycznymi, gdy starano się wykorzystać prawosławie dla rusyfikacji313.

Nie można pominąć i tego, że niemal wszystkie źródła podstawowej informacji, jakimi są obcojęzyczne wielotomowe encyklopedie, w ramach hasła: Częstochowa albo poświęcają odrębne hasło o. A. Kordeckiemu, albo też uwzględniają obronę twierdzy jasnogórskiej przed Szwedami w 1655 roku314.

W okresie 170 lat (1693-1863) istnienia, drukarnia jasnogórska, mając na uwadze szerokie rzesze pielgrzymów, również obcokrajowców, specjalizowała się w wydawaniu modlitewników i druków ulotnych. W latach 1730-1863 klasztorna oficyna wydała 360 pozycji w języku polskim i 279 w językach obcych, w przeważającej liczbie w języku łacińskim. Wiele z nich wznawiano wielokrotnie, nawet 30-krotnie. Niektóre wydawane były przez inne oficyny drukarskie po likwidacji przez władze carskie klasztornej drukarni w 1863 roku.

Modlitewnik opracowany przez paulina, o. Ksawerego Rottera Refugium peccatorum (Ucieczka grzeszników) ukazał się we Wrocławiu w 1749 roku w języku łacińskim a w niemieckim w latach 1750 i 1770. Po raz pierwszy w języku czeskim w drukarni jasnogórskiej został wydany w 1800 roku.

W sytuacji kulturowej Europy, gdy dokonywała się ewolucja stopniowego odchodzenia od łaciny na korzyść języków narodowych, niektóre prace paulinów tłumaczono na języki obce. Dla przykładu wymieńmy wydania najsławniejszych autorów: A. Gołdonowskiego: Ursprung, Translation und Wunderzeihen des weitberunhmten Mariae Bild von Zestochau in Polen315; czy A. Nieszporkowicza, Gnad und Wunder volle Brosamen (...) auf dem Clarenberg zu Czestochau316.

Reprezentatywne przywołanie jasnogórskich publikacji obcojęzycznych modlitewników, drukowanych nie tylko przez miejscową oficynę wydawniczą wskazuje na wymiar europejski Jasnej Góry. Ponawiane wydania niektórych pozycji potwierdzają zainteresowanie obcokrajowców jasnogórskim kultem. Kształtowały one zapewne świadomość całych generacji, integrując je we wspólnych postawach kultowych, także służyły utrwalaniu się tradycji pielgrzymowania na Jasną Górę.

W okresie międzywojennym paulini opublikowali Przewodnik po Jasnej Górze w języku niemieckim i francuskim317. Przy całej otwartości skomplikowanego problemu zasięgu oddziaływania obcojęzycznych publikacji paulinów o Jasnej Górze, ich wkład w kształtowanie religijnej kultury europejskiej a tym samym wymiaru europejskiego sanktuarium jasnogórskiego był niewątpliwy.

Inny przejaw propagowania tego kultu stanowią publikacje, opracowania, poświęcone bądź Sanktuarium jasnogórskiemu, bądź też samej Ikonie Jasnogórskiej jak również literatura piękna.

Jedną ze znaczących okazji do wpisywania Jasnej Góry, maryjności jasnogórskiej stanowiły międzynarodowe kongresy mariologiczne, zwłaszcza po II wojnie światowej. Problematyka związana z sanktuarium była podejmowana od II Kongresu Mariologicznego w Rzymie w 1954 roku. Paulini mogli uczestniczyć jako referenci dopiero od VII Międzynarodowego Kongresu Mariologicznego, który odbył się w Rzymie (12-17 maja 1975). Jasną Górę reprezentował o. Paweł Kosiak i Marian Załęcki. W ostatnim Kongresie (2004 w Rzymie) Jasną Górę reprezentował o. Marian Załęcki. Wygłaszane referaty były zamieszczane w Aktach Kongresów. Jakkolwiek pozostawały one głównie przedmiotem zainteresowania mariologów, nie pozostawały one bez wpływu na kształtowanie się refleksji naukowej, nie tylko Europejczyków318.


Razem z miastem w procesie budowania nowej Europy

Władze miasta Częstochowy i województwa nie tylko towarzyszyły przedstawi­cielom najwyższych władz państwowych, w czasie ich pobytu na Jasnej Górze, ale włączają się również w obchody innych uroczystości jasnogórskich.

Znaczącym potwierdzeniem zrozumienia charyzmatu Jasnej Góry jako miejsca pielgrzymkowego o znaczeniu ogólnokościelnym i światowym, stało się przyjęcie przez Jana Pawła II honorowego obywatelstwa Częstochowy nadanego przez Radę Miasta i uroczyste wręczenie dyplomu Ojcu Świętemu 15 VIII 1991 roku w Sali Rycerskiej na Jasnej Górze. Fakt ten nobilitował Częstochowę na arenie międzyna­rodowej, jako pierwsze miasto, którego honorowe obywatelstwo przyjął Jan Paweł319.

Władze lokalne świadome szans, jakie daje miastu Międzynarodowe Sanktu­arium, nawiązały współpracę z miastami największych sanktuariów świata: Loreto (1987), Lourdes (199O), Altötting (1990), Fatimą (1996), Mariazell (2004). Miasto utrzymuje przyja­cielskie kontakty również z innymi miastami, traktując te więzi również jako wkład w budowę jedności Europy. Wyrazem współpracy i dążenia do dalszej wymiany doświadczeń związanych z ruchem pielgrzymkowym stały się seminaria zarówno w Częstochowie jak i w zaprzyjaźnionych sanktuariach320.

W ramach współpracy między miastami, kilkakrotnie, w latach 1990, 1992 i 1994, podejmowano delegacje pielgrzymów z Lourdes – miasta, z którym Często­chowa nawiązała bliskie stosunki321.

Integracyjne działania samorządu miasta, współpracującego z Jasną Górą, uznała Rada Europy, przyznając Częstochowie w roku 1993 Honorową Flagę Rady Europy. Kolejne potwierdzenie rozwoju różnych form współpracy znalazło wyraz w przy­znaniu przez Radę Europy w roku 1995 następnego wyróżnienia – Honorowej Tablicy Rady Europy. W roku 1998 Rada Europy, doceniając dotychczasowe dzia­łania integracyjne samorządu Częstochowy, a zwłaszcza podpisanie w 1996 r., z inicjatywy Częstochowy, Porozumienia Pięciu Miast Maryjnych (Shrines of Eu­rope) przyznała najwyższe wyróżnienie – Nagrodę Europy (Prix de l'Europe 1998). Z tą przechodnią nagrodą wiązały się stypendia dla grupy młodzieży na wizytę studialną w innych miastach europejskich322.

Miasto Częstochowa promuje się przy okazji najważniejszych targów, jakimi są Międzynarodowe Targi Turystyczne ITB, odbywające się każdego roku w Berlinie, oraz targi turystyczne Hungaria w Budapeszcie. Na częstochowskich stoiskach, w 2004 roku, obok różnych informatorów o mieście, znajdowały się publikacje poświęcone Jasnej Górze w kilku językach. Rozdawano foldery i pocztówki z Wizerunkiem Matki Bożej Jasnogórskiej. W promocji uczestniczyli przedstawiciele Zakonu Paulinów. W Berlinie o. Dariusz Szuba a w Budapeszcie o. Sebastian Matecki. W targach turystycznych w Barcelonie Jasną Górę reprezentował o. Stanisław Tomoń.

Na południu Hiszpanii, w marcu 2006 roku, w Murcji, na targach turystycznych Częstochowę wraz z Jasną Górą reprezentował o. Piotr Polek i prezydent miasta Tadeusz Wrona. Zainteresowanym udostępniano informatory w języku hiszpańskim. Hitem okazał się okolicznościowy informator wydany z okazji zbliżającej się pielgrzymki Benedykta XVI na Jasną Górę (26 maja 2006)323.

Obecność zakonników w białych habitach czyniła atrakcyjnymi stoiska Częstochowy. Przy okazji wspomniani paulini udzielali wywiadów dla radia i telewizji324.

Dla pełniejszego obrazu europejskiego wymiaru Jasnej Góry należa­łoby ustalić, jakie miejsce zajmowała ona w środkach masowego przekazu, zwłasz­cza audiowizualnych. Szczególną okazją do aktualizowania jej w świadomości społeczeństw Europy stanowiło 6 pielgrzymek Jana Pawła II do Sanktuarium Jasnogórskiego (1979, 1983, 1987, 1991, 1997, 1999). Tytułem przykładu wspo­mnijmy, że w czasie II Pielgrzymki Ojca Świętego (16 VI-23 VI 1983), w ramach której obchodzono Jubileusz 600-lecia Jasnej Góry towarzyszyło Papieżowi 568 dziennikarzy z Europy, nie licząc polskich325.

Ze względu na formę wypowiedzi pominięto temat obecności Jasnogórskiej Bogurodzicy w literaturze i poezji narodów Europy, który wymaga odrębnych badań.

Nie bez znaczenia w dalszym ciągu w aktualizowaniu i poszerzaniu wymiaru, nie tylko europejskiego Jasnej Góry, pozostaje Jan Paweł II, wyznający często swoją więż z Matką Bożą Jasnogórską. W poprzednim okresie podobną więź odnoszono do osoby kard. Stefana Wyszyńskiego Prymasa Polski, przewodzącego polskiemu Kościołowi w utrwalaniu opozycji wobec totalitaryzmu komunistycznego w imię obrony podstawowych praw człowieka i narodu, wolności i suwerenności.

Zarys wpisywania Jasnej Góry w Europę nie jest łatwy do ukazania ze względu na jego złożoność, bowiem obejmuje nie tylko kult maryjny ale również różnorodność przejawów kultury, poczynając od religijnej do literackiej i muzycznej włącznie. Nie jesteśmy w stanie ustalić asymilacji treści związanych z Jasną Górą jako symbolem religijnym i narodowym przez miliony przybywających pielgrzymów i kręgi społeczne, gdzie czczona jest Ikona Matki Bożej Jasnogórskiej. Wzrastające natężenie ruchu pątniczo-turystycznego zdaje się wskazywać postępujące zainteresowanie tą złożoną rzeczywistością – symbolem religijnym i kulturowym.
Zbliżoną problematykę autor podjął w artykułach:


  • Pielgrzymowanie na Jasną Górę przedstawicieli Kościoła prawosławnego i Wschodniego szansą integracji wschodu i Zachodu, w: Nosicielka Ducha Pneumatofora. Materiały z Kongresu Mariologicznego Jasna Góra 18-23 sierpnia 1996 r., red. bp J. Wojtkowski, St. Napiórkowski, Lublin 1998 s. 331-359

  • Jasna Góra w procesie integracji Europy, w: Obraz świątyni w kulturze i literaturze europejskiej, red. L. Rożek, Częstochowa 2001 s. 21-80

  • Europejski wymiar Jasnej Góry, w: W kręgu chrześcijańskich tradycji Starego Kontynentu, red. M. Kosman, Wydawnictwo Naukowe INPIT UAM, Poznań 2005 s. 89-144.

  • Promieniowanie Jasnej Góry na Europę, w: Polska i Litwa – duchowe dziedzictwo w Europie, red. M. Chmielewski, Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego KUL, Lublin 2005 s. 57-98.

Tekst opublikowany w: Jasnogórska Bogurodzica w życiu Kościoła i narodów, Jasna Góra-Częstochowa 2006 s. 174-251



1 J. Majka, Społeczne ośrodki kultu religijnego. Próba teorii. Roczniki Teologiczno-Kanoniczne. 16:1969 z.3, s. 65-82

2 Z polecenia cara Aleksandra I zdemilitaryzowano załogę, rozebrano mury twierdzy i zasypano fosę otaczającą twierdzę. Z.S.Jabłoński. Rzeczywistość Jasnej Góry ważniejszymi wydarzeniami pisana, w: Tyś wielką chluba naszego Narodu, red. K. Kunz. Częstochowa – Jasna Góra 1991 s. 284

3 Z. S. Jabłoński, Sanktuarium maryjne – miejscem ewangelizacji, w: Euntes docete. XXV lat Instytutu Liturgicznego na Wydziale Teologicznym Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie, Red. S. Koperek i inni, Kraków 1993 s. 156-172

4 J. Pasierb, Znaczenie wizerunku Matki Bożej Jasnogórskiej, Studia Claromontana (dalej SC) 5:1984 s. 102-110

5 Nazwa ta pochodzi od ikony czczonej w klasztorze, w jednej z dzielnic Konstantynopola, zwanej ton hodegon (przewoźników, przewodników, pilotów portowych?). Oryginał wizerunku spłonął w 1453 roku, gdy miasto zdobywali Turcy. Znamy go z miniatury pochodzącej z XIV wieku, z opisów i bardzo licznych kopii późniejszych. Jego kult rozwinął się silnie po sporach obrazoburczych w XVIII wieku. W kopiach opuszczano półpostaciowe anioły towarzyszące Maryi z okrytymi na znak czci dłońmi (velatio manuum).

6 Najstarsze historie o Częstochowskim Obrazie Panny Maryi. XV i XVI wiek, z rękopisów i starych druków wydał H. Kowalewicz, Warszawa 1983

7 N.P. Kondakow, Ikonografija bogomateri.. The Russian Icon. 4 Bde. Prag 1928-1933 s.123

8 P. P. Florenski. Ikonostas i inne szkice. Warszawa 1981 s.54

9 Najstarsze historie o Częstochowskim Obrazie Panny Maryi. XV i XVI wiek, z rękopisów i starych druków wydał H. Kowalewicz, Warszawa 1983 s. 114n, 205n.

10 Z. Rozanow, E. Smulikowska, Skarby kultury na Jasnej Górze, Warszawa 1974 s. 23.

11 M. Rechowicz Sanktuarium Jasnogórskie a rozwój świadomości narodowej, Ateneum Kapłańskie 74:1982 t. 99 z. 1/440 s. 7.

12 J. Pasierb, Znaczenie Wizerunku Matki Bożej Jasnogórskiej, SC 5:1984 s. 102-110.

13 J. Buxakowski, Teologia ikony bizantyjskiej a prehistoria Ikony Częstochowskiej, Ateneum Kapłańskie 64:1972 t. 79 z. 1-2(381-382) s. 25

14 Z. S. Jabłoński, Jasna Góra. Ośrodek kultu maryjnego 1864-1914, Lublin 1984 s. 53n

15 S. de Fiores, Maryjne przesianie Jana Pawia II (wywiad Krzysztofa Mroczka), JG

15:1997, nr 11 (169), s. 4-6.



16 J. Pasierb, Znaczenie Wizerunku Matki Bożej Jasnogórskiej, SC 5:1984, s. 102-110.

17 U. Borkowska, Jasna Góra w pobożności królów polskich, SC 4:1983, s. 130.

18 A. Zymicjusz, Kincztartöcska a világos czestohoy egyháznak, mely magában foglal histor-iáját csadálatos Boldog Assony képéröl Kraków 1618; I. Csapláros, Z dziejów kultu Matki Boskiej Częstochowskiej na Węgrzech, SC 11:1991, s. 219.

19 S. Starowolski, Diva Claromontana..., Kraków 1640, s. 36; A. Witkowska, Kult jasnogórski w formach pątniczych do połowy XVII wieku, SC 5:1985, s. 148-223.

20 A. Malski, Regni Poloniae Palladium Mariánum, (tłum. i komentarz M. Kowalewiczowa),

SC 15:1995, s. 55



21 Tamże s.55.

22 Z.S. Jabłoński, Jasna Góra jest w Europie, w: Tyś Wielką Chlubą naszego Narodu, red. K. Kunz, Częstochowa – Jasna Góra 1991, s. 237

23 J.U. Niemcewicz, Podróże historyczne, Petersburg 1859, wyd. 2, s. 412.

24 Dzieła. Literatura słowiańska w College de France, (Wykład 4.01.1842), t. 10, Kraków 1955, s.47.

25 W Częstochowie, Tydzień 16:1888 nr 38 s. 2

26 Polskaja nacjonalnaja cerkov, w: Sobranie socinenij, t. 8, Sankt-Petersburg 1903, s. 58; S.Z. Jabłoński, Le róle historique et prophétique de Jasna Góra pour le Nations de l'Eu­rope centrale et orientale, w: The Common Christian Roots of the European Nations (An International Colloquium in the Vaticanl, t. 2, Florence 1982, s. 383.

27 Dane na podst. najnowszych badań autora.

28 S.Z. Jabłoński, Jasna Góra, ośrodek..., dz.cyt., s. 241.

29 Delegacja młodzieżowej organizacji Orel uczestniczyła w Zlocie Katolickiego Związku Młodzieży Męskiej. Pielgrzymka słowacka w Częstochowie. Polska Katolicka Agencja Prasowa 12:1938, nr 192, s. 1; nr 194, s. 2; Por. J. Skowronek, M. Tanty, T. Wasilewski, Historia Słowian południowych i zachodnich, Warszawa 1977, s. 675.

30 Pielgrzymka czechosłowacka na Jasnej Górze, „Niedziela" 8:1933, s. 289.

31 Artykuły ukazały się m.in. w „La Croix", „L'Laube", „Journal", „Les Amises Catholiques Françaises" i prowincjonalnych „Journal de Rouen", „Courier de Pas-de-Calais", „Journal aou Midi". Symbol przyjaźni polsko-francuskiej w cudownej kaplicy na Jasnej Górze. „Ilu­strowany Kurier Codzienny" 1934, nr 11; Uroczyste wręczenie votum ofiarowanego przez Francuzów, „Polska Katolicka Agencja Prasowa", 8:1934, nr 29, s. l.

32 AJG 402 s. 27; Święto Francji na Jasnej Górze, „Kurier Częstochowski" 1:1919, nr 106, s. 3; Dzisiejsze uroczystości na Jasnej Górze, „Goniec Częstochowski" 16:1921, nr 151, s. 2; Amb. Noël w Częstochowie, „Czas" 87:1935, nr 333, s. 4; Ambasador Francji na Ja­snej Górze, „Kurier Warszawski" 115:1935, nr 226, s. 4.

33 Delegacja francuska na Jasnej Górze, „Goniec Częstochowski" 30:1935, nr 206, s. 4; J. Maliszewski, Niepodleglość Polski..., s. 13, „Prasowa" 8:1934, nr 29, s. 1; AJG 402 s. 27; Święto Francji na Jasnej Górze, „Kurier Częstochowski" 1:1919, nr 106, s. 3; Dzisiejsze uroczystości na Jasnej Górze, „Goniec Częstochowski" 16:1921, nr 151, s. 2; Amb. Noël w Częstochowie, C7.

34 Prymas węgierski Seredy oraz 50 Węgrów na Jasnej Górze, „Kurier Warszawski" 113:1933, nr 246, s. 5; P. Kraszewski, Polacy na Węgrzech, w: Polonia w Europie, red. B. Szydłowska-Ceglowa, Poznań 1992, s. 551-558.

35 Lekarze z Czechosłowacji i Jugosławii na Jasnej Górze, „Goniec Częstochowski" 28:1933, nr 216, s. 3; S.Z. Jabłoński, Jasna Góra jest w Europie, w: Tyś Wielką Chlubą Naszego Narodu, red. K. Kunz, Częstochowa – Jasna Góra 1991, s. 242, 243.

36 E. Wyczawski, Działalność religijna i społeczna, w: Historia Kościoła w Polsce, t. II, 1764-1945, cz. 2, 1918-1945, Poznań – Warszawa 1979, s. 67.

37 C. Malaparte, Silniejsza od wystrzałów cisza Polski słyszana w klasztorze częstochowskim, JG 2:1984 nr 9(11) s.26-27.

38 Swoją obecność na Jasnej Górze zaznaczył dwukrotnie pisarz W. Sołouchin (1975 i 1978), autor słynnej wówczas książki Spotkanie z ikonami, wydanej również w języku polskim, w której stanął w obronie niszczonego dziedzictwa kultury rosyjskiej – zabytkowych cer­kwi i ikon. W. Sołouchin, Spotkanie z ikonami, Kraków 1975.

39 Funkcje przewodnika w języku rosyjskim i ukraińskim pełni na Jasnej Górze Regina Molko. Informacje uzyskane od R. Molko.

40 Z.S. Jabłoński, Historyczna i profetyczna rola Jasnej Góry wobec narodów Europy Środko­wej i Wschodniej, w: Jasnogórska Matka cudownej przemiany, red. G. Lorenc, Rzym 1983, s. 203; Por.: B. Kumor, Historia Kościoła, czasy współczesne 1914-1992, Lublin 1992, cz. 8, s. 603.



1   2   3   4   5


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna