Znaczenie ojca w kształtowaniu tożsamości płciowej córki



Pobieranie 56.56 Kb.
Data02.05.2016
Rozmiar56.56 Kb.
Ludmiła Walawska

Fundacja Cyryla i Metodego – Inicjatywa Tato.Net



Znaczenie ojca w kształtowaniu tożsamości płciowej córki


Rzeczywistość płci jest nieodłącznym elementem ludzkiej natury. Poza rzadkimi wyjątkami każdy człowiek rodzi się jako osoba płci żeńskiej, bądź męskiej. Ten fakt niesie za sobą głębokie implikacje nie tylko fizyczne, ale psychiczne i duchowe. Proces kształtowania tożsamości płciowej dziecka rozpoczyna się w rodzinie. Warto więc w edukacji rodziców zwracać uwagę na ten aspekt, będący istotną częścią ogólnego zagadnienia, jakim jest rozwój tożsamości człowieka. W tym artykule skoncentruję się na tożsamości płciowej dziewcząt i znaczeniu ojca w jej kształtowaniu. Powstało już wiele opracowań dotyczących ojcostwa. Głównie jednak skupiają się one na ojcostwie w ogóle lub eksponują rolę ojca w odniesieniu do synów. Ten fakt wyznacza także zawężony obszar praktycznych oddziaływań pedagogicznych, gdzie nie zwraca się dostatecznej uwagi na specyfikę roli, jaką ojciec odgrywa w życiu córki. Należałoby zatem, zarówno na płaszczyźnie naukowej podkreślać wagę zaangażowania ojca w wychowanie córki jak i w praktyce wspierać ojców w tym aspekcie.

W pierwszej części niniejszego artykułu zamieszczam teoretyczne wprowadzenie w zagadnienie tożsamości płciowej oraz te aspekty relacji córki z ojcem, które są szczególnie istotne w kontekście kształtowania tożsamości płciowej córki. Następnie przedstawię krótką analizę i interpretację przeprowadzonych badań w ramach pracy magisterskiej. W ostatniej części skoncentruję się na postulatach pedagogicznych w oparciu o literaturę przedmiotu i wnioski z badań1.

Zagadnienie tożsamości płciowej

Tożsamość płciowa jest to poczucie własnej męskości lub kobiecości i wyraża się w podejmowanych rolach związanych z płcią2. Jest ona najbardziej znaczącym wymiarem tożsamości społecznej człowieka i kształtuje się bardzo dynamicznie w okresie adolescencji3. Szerzej zagadnienie tożsamości płciowej ujmuje Jolanta Miluska. Według jej koncepcji jest ona strukturą trójwymiarową, której najbardziej podstawowy i stabilny aspekt stanowi poczucie własnej męskości lub kobiecości na poziomie psychologicznym. Drugi wymiar – poznawczy - tożsamości płciowej to samowiedza odnośnie płci, schemat płci. Trzeci aspekt, to wymiar behawioralny, czyli zakres ujawniania w zachowaniu (istniejącego lub nie) schematu płci4.

Znaną teorią związaną z omawianą problematyką jest teoria schematów płciowych Sandry Bem. Schemat płci, to struktura poznawcza służąca do organizowania informacji odnoszących się do własnej płci5. Przyswojony przez dziecko schemat chłopca lub dziewczynki sprawia, że wybiera ono jedynie te formy aktywności, które są zgodne z tym schematem6. W swojej teorii Sandra Bem wyróżniła dwie grupy osób: osoby schematyczne i aschematyczne7. Osoby schematyczne to:


  • Osoby określone seksualnie (kobiece kobiety, męscy mężczyźni)

  • Osoby krzyżowo określone seksualnie (męskie kobiety i kobiecy mężczyźni)

Natomiast osoby aschematyczne to:

  • Osoby nieokreślone seksualnie, posiadające na niskim poziomie ukształtowane cechy uznawane w danej kulturze za typowo męskie oraz typowo kobiece

  • Osoby androgyniczne, które w dużym stopniu posiadają zarówno cechy typowo męskie, jak i typowo kobiece

Sandra Bem przyjęła, że najbardziej optymalna jest osobowość androgyniczna, w której następuje swoista integracja cech uznawanych w kulturze za typowo kobiece i typowo męskie. Jednostka androgyniczna w zależności od wymogów danej sytuacji potrafi być np. zarówno czuła, opiekuńcza (cechy typowo kobiece), jaki i stanowcza, niezależna, czy pewna siebie (cechy typowo męskie)8. Zarówno Sandra Bem, jak i wielu innych autorów, np. Stanisław Żarczyński, Krystyna Slany, twierdzi, że osobowość androgyniczna umożliwia najbardziej efektywne funkcjonowanie i najpełniejszą realizację możliwości tkwiących w jednostce9.

Różni autorzy wskazują jednak na niebezpieczeństwa tej teorii. Przykładowo Alicja Kuczyńska stwierdza, że opóźnienie tworzenia się siatki skojarzeń związanych z płcią, może zakłócać proces formowania się orientacji seksualnej jednostki10. Natomiast Beata Ecler-Nocoń uważa, że androgynizm „pragnie rozwijać człowieczeństwo abstrahując od jego płciowej natury”11. Tę wątpliwość może potwierdzić pogląd wyrażony przez Sandrę Bem, jakoby przynależność do płci męskiej czy żeńskiej decydowała jedynie o naturze ciała, a nie powinna być istotnym aspektem pojęcia o sobie12.

Biorąc pod uwagę zarówno plusy, jak i minusy koncepcji androgynii, uważam, że należałoby wpisać jej elementy w kontekst rozwijania dojrzałej osobowości człowieka. Przyjęcie „inności” kobiety i mężczyzny, zarówno w sferze fizycznej jak i psychicznej, nie wyklucza faktu dążenia do dojrzałej osobowości przez rozwijanie w sobie pozytywnych cech uważanych za typowe dla płci przeciwnej. To jest jedno z istotnych wyzwań wychowania i samowychowania13.

Uważam, że z wychowawczego punktu widzenia, najbardziej korzystną sytuacją jest połączenie elementów androgynizmu i komplementaryzmu, który opiera się na przekonaniu, że istnieją różnice międzypłciowe, ale dostrzega w nich piękno, wartość, naturalną harmonię i możliwość wzajemnego ubogacania14. Przyjęcie androgynizmu zapewnia dążenie do nabywania cech typowych dla płci przeciwnej, potrzebnych do dojrzałego funkcjonowania. Umożliwia także wydobycie potencjału tkwiącego w człowieku, uwalniając od schematycznego spojrzenia na rzeczywistość płci oraz sztywności w podziale ról społecznych na właściwe tylko dla danej płci. Natomiast komplementaryzm stawia potrzebne granice, chroniąc z jednej strony przed unifikacją płci, z drugiej zaś przed zjawiskiem feminizacji mężczyzn i maskulinizacji kobiet. Komplementaryzm zapobiega zanegowaniu implikacji psychicznych i duchowych wypływających z faktu bycia kobietą czy mężczyzną. W ten sposób można tworzyć warunki do rozwijania w osobie pozytywnych cech zarówno uznawanych w kulturze za typowo kobiece, jak i za typowo męskie przy jednoczesnym zachowaniu i rozwijaniu własnej – kobiecej, bądź męskiej natury15.



Udział ojca w procesie kształtowania tożsamości płciowej córki

W edukacji ojców warto wskazywać na to, jak ważną odgrywa on rolę względem córki odnośnie kształtowania jej tożsamości płciowej. Z jednej strony może ją mobilizować do rozwijania androgynicznej osobowości, z drugiej pomóc jej akceptować i doceniać własną kobiecość.

W kontekście przeżywania tożsamości płciowej przez dziewczęta można postawić pytania: - Jakie znaczenie w kształtowaniu tożsamości płciowej córki ma jej ojciec? oraz: - Jakie elementy relacji córki z ojcem są szczególnie ważne w tym obszarze?

Ojciec jako pierwszy bliski mężczyzna w życiu córki staje się również ważnym odniesieniem dla jej kobiecości. Matka jest dla dziewczyny pierwszym wzorem kobiecości i głównym obiektem identyfikacji. Natomiast ojciec może pomóc kształtować córce tożsamość płciową przez wyjście naprzeciw niej jako ktoś „inny” niż kobieta – jako mężczyzna16.

Ważnymi elementami relacji córki z ojcem w formowaniu jej tożsamości płciowej są: kontakt emocjonalny, akceptacja córki przez ojca, komunikacja oraz postać ojca jako osoby znaczącej i wzoru osobowego dla córki. Pozytywny kontakt emocjonalny z ojcem jest dla córki fundamentem stabilności emocjonalnej, poczucia bezpieczeństwa i ma istotny wpływ na jakość relacji interpersonalnych, zwłaszcza z osobami płci przeciwnej17. Akceptacja córki przez ojca wpływa na poczucie własnej wartości i samoakceptację córki (również siebie jako kobiety), pobudza ją do aktywności i rozwoju18. Duże znaczenie w relacji córki z ojcem ma również komunikacja werbalna i niewerbalna19. Jest ona ważnym kanałem wyrażania akceptacji bądź dezaprobaty wobec córki, wpływa także na jakość kontaktu emocjonalnego między nią a ojcem. Komunikacja z ojcem ma szczególne znaczenie w okresie adolescencji córki. Stanowi wówczas jeden z najistotniejszych czynników rozwojowych, m.in. wpływa na kształtowanie poczucia własnej tożsamości oraz podejmowanie ról płciowych20. Otwartość ojca na dialog z córką zachęca ją do dzielenia się własnymi problemami i zaspokaja jej emocjonalne potrzeby, co stanowi dla niej ważny czynnik ochronny. Istotnym źródłem rozwoju tożsamości młodego człowieka, zatem również jego tożsamości płciowej, są interakcje i identyfikacja z osobami znaczącymi. Osoby znaczące mogą równocześnie stanowić pozytywny wzór osobowy21. Aby córka osiągnęła pełną dojrzałość osobowościową pożądane jest, aby w zakresie niektórych cech identyfikowała się ze wzorem osobowym ojca (tzw. identyfikacja krzyżowa). To ułatwia dziewczynie np. zdobycie niezależności, pewności siebie, a także zrozumienie w przyszłości własnego męża i syna. Wzór osobowy, jaki stanowi dla córki ojciec wpływa na jej postawę wobec mężczyzn oraz kształtuje jej oczekiwania wobec osób płci przeciwnej22.

Istotna rolę w relacji córki z ojcem, w zakresie kształtowania jej tożsamości płciowej, odgrywają takie mechanizmy wychowawcze jak: naśladowanie, modelowanie, identyfikacja krzyżowa, nadawanie znaczeń, a także wzmocnienia pozytywne i negatywne w ramach treningu uczenia się23.



Wyniki badań

W ramach pracy magisterskiej podjęłam badania dotyczące wcześniej wspomnianych aspektów relacji córki z ojcem w odniesieniu do kształtowania jej tożsamości płciowej. Badaniami objęłam 120 dziewcząt z II i III klas licealnych, natomiast w analizach uwzględniłam 91 zestawów badawczych dziewcząt z rodzin pełnych. Stosowałam 3 techniki badawcze, z czego dwie do pomiaru zmiennej niezależnej (relacji córki z ojcem), a mianowicie ankietę oraz Test Rysunku Rodziny M. Braun-Gałkowskiej. Zmienną zależną (tożsamość płciową) mierzyłam przy pomocy Inwentarza do Oceny Płci Psychologicznej A. Kuczyńskiej. W badanej grupie najwięcej było dziewcząt androgynicznych (ponad 40%), następnie kobiecych (ponad 35%), dziewcząt nieokreślonych seksualnie było 15%, a najmniejszą grupę stanowiły dziewczęta męskie (blisko 6%). Ta dysproporcja znacznie utrudniła interpretację wyników badań i uniemożliwiła wykonanie obliczeń statystycznych. Przeprowadzone badania wskazują jednak ważne tendencje, które warto zweryfikować poddając badaniom znacznie większą populację dziewcząt.

Okazało się, że we wszystkich branych pod uwagę aspektach relacji z ojcem najlepsze wyniki uzyskały córki androgyniczne, natomiast najgorsze córki męskie. Dobry kontakt emocjonalny z ojcem, dobra komunikacja oraz duża akceptacja ojca pozytywnie oddziałują na rozwój osobowości córki, w tym także na kształtowanie jej tożsamości płciowej. Dziewczęta androgyniczne deklarują, że lubią spędzać czas z ojcem i zdecydowanie odczuwają jego miłość. W ich percepcji ojciec przeżywa wobec nich głównie pozytywne emocje. Córki androgyniczne również darzą ojca stosunkowo największą ilością pozytywnych uczuć, takich jak: radość, sympatia, podziw. W rodzinach osób androgynicznych oraz między nimi a ojcami występuje stosunkowo najlepsza komunikacja (córki te czują się rozumiane przez ojca, on interesuje się ich sprawami, szanuje ich opinie i poglądy, wyraża wobec nich pozytywne uczucia głównie słowami, przez przytulenie lub coś im kupując). Dziewczęta androgyniczne zasadniczo identyfikują się z matką, jednak ojciec, będąc dla nich pozytywnym wzorem osobowym i osobą pozytywnie znaczącą wprowadza je również w świat męskich cech. Wymieniały one średnio najwięcej pozytywnych cech ojców w takich sferach jak: działanie (pracowitość, zaradność, wytrwałość) w sferze moralnej (odpowiedzialność) i w umysłowej (inteligencja). W największym stopniu chcą być podobne do ojca, głównie w sferach: działania, społecznej, moralnej oraz umysłowej.

Z kolei córki męskie mają stosunkowo najsłabszą więź emocjonalną z ojcem. Deklarują, że raczej nie lubią spędzać z nim czasu, przeżywają wobec niego głównie negatywne emocje takie jak: żal, złość, nienawiść, gniew, niezadowolenie. W rysunku rodziny umieściły one ojca z daleka od siebie. Dziewczęta męskie doświadczają warunkowej akceptacji ojca, tylko wtedy, gdy mu się nie sprzeciwiają. Jednocześnie ojcowie wyrażają wobec nich duża dezaprobatę (stosunkowo częsta krytyka córki, wyśmiewanie, narzekanie na nią). W grupie męskich kobiet komunikacja w systemie rodzinnym była najbardziej zaburzona. Ojcowie dla córek męskich są osobami znaczącymi, ale negatywnie, co wyraża duża dewaloryzacja ojca oraz wypowiedzi badanych, z których wynika, że ojcowie udzielają im stosunkowo najmniej wsparcia, rzadko mogą one liczyć na ojca w sytuacji problemowej i raczej nie liczą się z jego opiniami. Równocześnie stosunkowo duży procent tych dziewcząt nie chce być pod żadnym względem podobną do ojca, ale część z nich deklaruje, że chce naśladować ojca w sferze działania.

Córki kobiece nie mają jednoznacznie pozytywnego kontaktu emocjonalnego z ojcem i odczuwają w stosunku do niego duży dystans. Dziewczęta te doświadczają warunkowej akceptacji ojca oraz ojcowie często na nie narzekają. Komunikacja miedzy nimi a ojcami jest zaburzona. Taka sytuacja utrudnia córkom kobiecym kształtowanie w sobie cech męskich, chociaż podziwiają swoich ojców i chcą być do nich podobne.

Dziewczęta nieokreślone seksualnie mają słabą więź emocjonalną z ojcem, deklarują, że czują się przez niego akceptowane, lecz nie są tego do końca pewne w odniesieniu do swojej kobiecości. Jednocześnie nie identyfikują się one z żadnym z rodziców. Chociaż ojcowie są dla nich osobami znaczącymi raczej pozytywnie i deklaratywnie córki te podziwiają swoich ojców, to najczęściej nie chcą być do nich podobne pod żadnym względem.



Postulaty pedagogiczne

W ostatniej części chciałabym przedstawić w punktach wskazania pedagogiczne, na które należy zwrócić uwagę w edukacji ojców tak, aby tożsamość płciowa ich córek kształtowała się pozytywnie w kontekście dojrzałej osobowości:




  1. Punkt wyjścia to uświadomienie sobie przez ojca, że ma on szczególny wpływ na rozwój tożsamości płciowej swojej córki (zarówno wzór osobowy matki, jak i ojca jest potrzebny dla prawidłowego rozwoju jej tożsamości). Paradoksalnie obserwuje się wycofanie ojca z bliskiej relacji z córką w okresie jej dojrzewania, natomiast funkcja wychowawcza ojca w tym czasie nie tylko nie maleje, ale wzrasta i nabiera coraz większego znaczenia w porównaniu do wcześniejszych etapów jej życia24.

  2. Dużą rolę w tworzeniu więzi między ojcem, a córką odgrywa również kobieta – matka, która może pomóc mężczyźnie nawiązać z córką głębszy kontakt zachęcając go do angażowania się w sprawy związane z opieką i wychowaniem córki już od pierwszych dni jej życia25. Dla efektywności oddziaływań wychowawczych istotne jest porozumienie rodziców i spójność ich działań w najważniejszych kwestiach dotyczących wychowania. Dlatego, pomimo, że edukacja w omawianym zakresie dotyczy bezpośrednio mężczyzn, to powinna ona odnosić się także kobiet. Kobieta – matka, rozumiejąc i doceniając rolę ojca w wychowaniu córki może aktywnie wspierać go w pełnieniu funkcji wychowawczej.

  3. Należy w relacji wychowawczej dbać o podstawę prawidłowego oddziaływania wychowawczego, a mianowicie o dobry kontakt emocjonalny z córką. Tworzy się on m.in. przez wspólne spędzanie czasu oraz zaangażowanie ojca w wychowanie. Natomiast bardzo niekorzystna jest oziębłość emocjonalna ojca wobec córki26.

  4. Bardzo ważna jest akceptacja córki przez ojca, ponieważ to mobilizuje ją do wysiłku, pobudza chęć rozwoju, daje poczucie miłości i bezpieczeństwa, ułatwia jej akceptację siebie - również jako kobiety.

  5. Istotny jest również stosunek ojca do kobiet, a w pierwszym rzędzie do matki jego córki, ponieważ postawy ojca w tym względzie mają wpływ na odniesienie córki do własnej kobiecości, kształtują jej postawę wobec osób płci przeciwnej oraz spojrzenie na dualizm płci. Należy również dodać, że na odniesienie córki do płciowości znaczący wpływ ma świadomość oraz przeżywanie przez ojca swojej męskości27.

  6. Należy również pielęgnować dobrą komunikację z córką, unikać nadmiernej krytyki, wyśmiewania, na rzecz otwartości, aktywnego słuchania, szacunku dla jej opinii i poglądów oraz wyrażania pozytywnych uczuć wobec niej, także drogą komunikacji niewerbalnej, np. spojrzenie, uśmiech, przytulenie28.

  7. W dzisiejszych czasach, kiedy ojciec coraz mniej jest obecny w domu, głównie z powodu dużego zaangażowania w pracę zawodową, szczególnie ważna jest jakość czasu spędzanego z córką. Mają na to wpływ przykładowo takie czynniki jak: koncentracja uwagi na córce, zainteresowanie jej sprawami, aktywne słuchanie, kontakt wzrokowy i dotykowy29.

  8. Jeśli z różnych przyczyn ojciec jest nieobecny w wychowaniu córki należy zadbać o to, aby w jej najbliższym otoczeniu były osoby płci przeciwnej (np. wujek, wychowawca), które mając dobry kontakt z dzieckiem będą równocześnie pozytywnym wzorem osobowym kształtującym właściwe spojrzenie na rzeczywistość płci i „zdrowe” oczekiwania wobec płci przeciwnej30.

  9. Potrzebne jest także wspieranie mężczyzn w pełnieniu roli ojca, przez instytucje i organizacje pozarządowe. Ich działalność może dostarczyć mężczyznom potrzebnej wiedzy odnośnie spraw związanych z ojcostwem oraz motywować do bycia bardziej zaangażowanym i odpowiedzialnym ojcem. Jedną z takich form pracy jest Inicjatywa Tato.Net w Lublinie, działająca w ramach Fundacji Cyryla i Metodego. Podejmowane przez nią działania to m. in.: organizowanie konferencji o ojcostwie i dla ojców (np. Konferencja tato & córka – nowe spojrzenie), warsztatów (np. 7 sekretów efektywnego ojcostwa), prowadzenie serwisu internetowego (www.tato.net), wydawanie magazynu Tato.Net.

Zagadnienie tożsamości płciowej oraz tożsamości w ogóle jest obszarem bardzo ważnym dla wychowania, wciąż jednak domagającym się pogłębionych badań i opracowań na gruncie pedagogiki. Jest to szczególnie istotne w dobie intensywnych zmian i istnienia różnych modeli życia, co niesie ze sobą trudności zarówno w pełnieniu funkcji wychowawczej przez rodziców, jak i w określeniu przez młodzież własnej tożsamości31. Relacja z ojcem jest tylko jednym z wielu uwarunkowań kształtowania się tożsamości młodzieży. Mam nadzieję, że przedstawione treści, choć nie wyczerpują podjętego tematu, będą impulsem do refleksji i dalszych poszukiwań w tej dziedzinie, tak ważnej z wychowawczego punktu widzenia.



Bibliografia:

Augustyn J., Dojrzewanie do ojcostwa, w: J. Augustyn (red.), Ojcostwo, Wyd. WAM, Kraków 1998, s. 7-19.

Augustyn J., Wychowanie seksualne w rodzinie i szkole, Wydawnictwo M, Kraków 1997.

Bem S., Androginia psychiczna a tożsamość płciowa, w: F.G. Zimbardo, L.F. Ruch, Psychologia i życie, PWN, Warszawa 1994, s. 435-438.

Dakowicz A., Płeć psychiczna a poziom samoaktualizacji, Wyd. Trans Humana, Białystok 2000.

Ecler-Nocoń B., Płeć jako wartość – dylematy współczesności, w: Przetrwanie i rozwój – niezbywalne powinności wychowania. Materiały konferencyjne z V ogólnopolskiego zjazdu pedagogicznego, Wyd. Dolnośląska Szkoła Wyższa Edukacji Towarzystwa Wiedzy Powszechnej, Wrocław 2004, s. 69-78.

Fijałkowski W., Ojcostwo na nowo odkryte, Wydawnictwo Diecezjalne, Pelplin 1996.

Gordon T., Wychowanie w samodyscyplinie, Instytut wydawniczy PAX, Warszawa 1997.

Grygielski M., Style komunikacji rodzicielskiej a identyfikacja dzieci z rodzicami, Wyd. Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 1994.

Gurycka A., Wychowanie. Dynamika procesu wychowawczego, w: W. Szewczuk (red.), Encyklopedia Psychologii, Wyd. Fundacja Innowacja , Warszawa 1998, s. 1001-1005.

Kociołek P., Odkrywanie daru ojcostwa, w: J. Augustyn (red.), Wyd. WAM, Kraków 1998, s. 122-146.

Kuczyńska A., Inwentarz do oceny płci psychologicznej. Wyd. Pracownia Testów Psychologicznych, Warszawa 1992.

Kukołowicz T., Rodzina wychowuje wybrane zagadnienia, Wyd. Oficyna Wydawnicza Fundacji Uniwersyteckiej, Stalowa Wola 2000.

Majczyna M., Podmiotowość a tożsamość, w: A. Gałdowa (red.), Tożsamość człowieka, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2000, s.35-52.

Miluska J., Tożsamość płciowa człowieka w cyklu życia, „Przegląd Psychologiczny” 1992, nr 3/35, s. 365-378.

Opozda D., Wychowawcze znaczenie oddziaływania rodziców w zakresie kształtowania tożsamości młodzieży, „Roczniki Nauk Społecznych” 2006, nr 2/34, s. 111-121.

Opozda D., Znaczenie poczucia tożsamości płciowej w realizacji ról rodzicielskich w okresie średniej dorosłości, w: J. Majchrzak-Mikuła, J. Saran (red.) Rodzina i jej wartości w wielokulturowym społeczeństwie Europy, Wyd. Wyższa Szkoła Umiejętności Pedagogicznych i Zarządzania w Rykach, Ryki 2006, s. 131-137.

Ostrowska K., Psychologiczne aspekty ojcostwa, w: E. Kowalewska (red.), Międzynarodowy kongres o godność ojcostwa, Wyd. Human Life International – Europa, Gdańsk 2000, s. 170-179.

Pospiszyl K., Ojciec a rozwój dziecka, Wyd. Wiedza Powszechna, Warszawa 1980.

Przetacznik-Gierowska M., Włodarski Z., Psychologia wychowawcza, t. 2, PWN, Warszawa 1994.

Pulikowski J., Warto być ojcem. Najważniejsza kariera mężczyzny, Inicjatywa Wydawnicza „Jerozolima”, Poznań 2002.

Reber A., Słownik Psychologii, Wyd. Scholar, Warszawa 2000.

Slany K., Dylematy dualizmu płci, „Problemy Rodziny” 1994, nr.4, s. 17-25.

Słabek P., Moje doświadczenie ojcostwa, w: J. Augustyn (red.), Wyd. WAM, Kraków 1998, s. 153-157.

Szczęsna H., Znaczenie ojca dla rozwoju i kształtowania samoakceptacji młodzieży w świetle badań własnych, w: H. Cudak, H. Marzec (red.), Współczesna rodzina polska – jej stan i perspektyw, t. 2, Wyd. Górnośląska Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Kardynała Augusta Hlonda, Mysłowice 2005, s. 406-418.

Śledzianowski J. Ach! ten tata…, Wyd. „KARAD” Kielce, Kielce 2000.

Śledzianowski J. Zranione ojcostwo, Agencja Wydawniczo – Poligraficzna „Rubikon”, Kielce 1999.

Vasta R., Haith M. M., Miller S. A., Psychologia dziecka, Wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1995.

Walawska L. Wychowawcze znaczenie ojca w kształtowaniu tożsamości płciowej córki, praca magisterska napisana pod kierunkiem dr D. Opozdy, msp, Arch BU KUL, Lublin 2006.

Walesa Cz., Rola ojca w psychicznym rozwoju dziecka. Studium psychologiczne, w: D. Kornas-Biela, Oblicza ojcostwa, Wyd. Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 2001, s. 291-319.

Wilk J., Pedagogika rodziny, Wydawnictwo Poligrafia Salezjańska, Lublin 2002.

Witczak J., Ojcostwo bez tajemnic, Wyd. Towarzystwo Rozwoju Rodziny, Warszawa 1992.

Wolicki M., Rola ojca w rodzinie, w: A. Grabarz (red.), Horyzonty ojcostwa, Poligrafia Wyższego Seminarium w Rzeszowie, Rzeszów 2000, s. 18-26.

Wysocka E., Komunikacja Interpersonalna, w: T. Pilch (red.), Encyklopedia Pedagogiczna XXI wieku, t.2, Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa 2003, s. 713-726.

Ziemska M., Rodzina a osobowość, Wyd. Wiedza Powszechna, Warszawa 1979.

Żarczyński S., Płeć i jej związek z cechami osobowości – próba uporządkowania teorii, w: A. Gałdowa (red.), Wybrane zagadnienia z psychologii wychowawczej, Wyd. Św. Antoniego, Wrocław 1994, s. 43-52.



1 Zob. L. Walawska Wychowawcze znaczenie ojca w kształtowaniu tożsamości płciowej córki, praca magisterska napisana pod kierunkiem dr D. Opozdy, msp, Arch BU KUL.

2 Zob. A. Reber, Słownik Psychologii, Wyd. Scholar, Warszawa 2000, s. 504.

3 Zob. D. Opozda, Wychowawcze znaczenie oddziaływania rodziców w zakresie kształtowania tożsamości młodzieży, „Roczniki Nauk Społecznych” 2006, nr 2/34.

4 Zob. J. Miluska Tożsamość płciowa człowieka w cyklu życia, „Przegląd Psychologiczny” 1992, nr 3/35, s. 365-366.

5 R. Vasta, M. M. Haith, S.A. Miller, Psychologia dziecka, Wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1995, s. 552.

6 Zob. Tamże, s. 553.

7 Zob. A. Dakowicz, Płeć psychiczna a poziom samoaktualizacji, Wyd. Trans Humana, Białystok 2000.

8 S. Bem, Androginia psychiczna a tożsamość płciowa, w: F.G. Zimbardo, L.F. Ruch, Psychologia i życie, PWN, Warszawa 1994, s. 435.

9 Zob. S. Bem, dz.cyt., s.437; S. Żarczyński, Płeć i jej związek z cechami osobowości – próba uporządkowania teorii, w: A. Gałdowa (red.), Wybrane zagadnienia z psychologii wychowawczej, Wyd. Św. Antoniego, Wrocław 1994, s. 50 – 51; K. Slany, Dylematy dualizmu płci, „Problemy Rodziny” 1994, nr.4, s. 24.


10 A. Kuczyńska, Inwentarz do oceny płci psychologicznej. Wyd. Pracownia Testów Psychologicznych, Warszawa 1992, s. 11.

11 B. Ecler – Nocoń, Płeć jako wartość – dylematy współczesności, w: Przetrwanie i rozwój – niezbywalne powinności wychowania. Materiały konferencyjne z V ogólnopolskiego zjazdu pedagogicznego, Wyd. Dolnośląska Szkoła Wyższa Edukacji Towarzystwa Wiedzy Powszechnej, Wrocław 2004, s. 77.

12 Zob. S. Bem, dz. cyt., s. 445.

13 Por. S. Żarczyński, dz. cyt., s. 50-51.

14 Por. B. Ecler-Nocoń, dz. cyt., s. 76; D. Opozda, Znaczenie poczucia tożsamości płciowej w realizacji ról rodzicielskich w okresie średniej dorosłości, w: J. Majchrzak-Mikuła, J. Saran (red.) Rodzina i jej wartości w wielokulturowym społeczeństwie Europy, Wyd. Wyższa Szkoła Umiejętności Pedagogicznych i Zarządzania w Rykach, Ryki 2006, s. 134.

15 Por. S. Żarczyński, dz. cyt., s. 49-50.

16 J. Śledzianowski, Ach! ten tata…, Wyd. „KARAD” Kielce, Kielce 2000, s.58-59.

17 Zob. J. Augustyn, Dojrzewanie do ojcostwa, w: J. Augustyn (red.), Ojcostwo, Wyd. WAM, Kraków 1998, s.14; J. Wilk, Pedagogika rodziny, Wydawnictwo Poligrafia Salezjańska, Lublin 2002, s. 87-88.

18 Por. H. Szczęsna, Znaczenie ojca dla rozwoju i kształtowania samoakceptacji młodzieży w świetle badań własnych, w: H. Cudak, H. Marzec (red.), Współczesna rodzina polska – jej stan i perspektyw, t. 2, Wyd. Górnośląska Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Kardynała Augusta Hlonda, Mysłowice 2005; T. Gordon, Wychowanie w samodyscyplinie, Instytut wydawniczy PAX, Warszawa 1997.

19 Zob. E. Wysocka, Komunikacja Interpersonalna, w: T. Pilch (red.), Encyklopedia Pedagogiczna XXI wieku, t.2, Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa 2003, s. 718-719.

20 Por. M. Grygielski, Style komunikacji rodzicielskiej a identyfikacja dzieci z rodzicami, Wyd. Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 1994, s. 66.

21Zob. M. Majczyna, Podmiotowość a tożsamość, w: A. Gałdowa (red.), Tożsamość człowieka, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2000, s. 44.

22 Zob. M. Ziemska, Rodzina a osobowość, Wyd. Wiedza Powszechna, Warszawa 1979, s. 149; J. Witczak, Ojcostwo bez tajemnic, Wyd. Towarzystwo Rozwoju Rodziny, Warszawa 1992, s. 16, 92.

23 Por. A. Gurycka, Wychowanie. Dynamika procesu wychowawczego, w: W. Szewczuk (red.), Encyklopedia Psychologii, Wyd. Fundacja Innowacja , Warszawa 1998, s. 1001-1005; M. Przetacznik-Gierowska, Z. Włodarski, Psychologia wychowawcza, t. 2, PWN, Warszawa 1994, s. 45-50, J. Augustyn, Wychowanie seksualne w rodzinie i szkole, Wydawnictwo M, Kraków 1997, s. 26; Cz. Walesa, Rola ojca w psychicznym rozwoju dziecka. Studium psychologiczne, w: D. Kornas-Biela, Oblicza ojcostwa, Wyd. Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 2001, s. 303-304, 308-310.

24 Por. M. Wolicki, Rola ojca w rodzinie, w: A. Grabarz (red.), Horyzonty ojcostwa, Poligrafia Wyższego Seminarium w Rzeszowie, Rzeszów 2000, s. 22.

25 Por. T. Kukołowicz, Rodzina wychowuje wybrane zagadnienia, Wyd. Oficyna Wydawnicza Fundacji Uniwersyteckiej, Stalowa Wola 2001, s.121-136; W. Fijałkowski, Ojcostwo na nowo odkryte, Wydawnictwo Diecezjalne, Pelplin 1996, s. 68; J. Śledzianowski, Ach! Ten tata…, s. 61.

26 Por. P. Kociołek, Odkrywanie daru ojcostwa, w: J. Augustyn (red.), Wyd. WAM, Kraków 1998, s. 127-128, K. Ostrowska, Psychologiczne aspekty ojcostwa, w: E. Kowalewska (red.), Międzynarodowy kongres o godność ojcostwa, Wyd. Human Life International – Europa, Gdańsk 2000, s. 175.

27 Zob. D. Opozda, Znaczenie poczucia tożsamości płciowej…,s. 135.

28 Por. M. Grygielski, dz. cyt., s. 174-175.

29 Zob. J. Pulikowski, Warto być ojcem. Najważniejsza kariera mężczyzny, Inicjatywa Wydawnicza „Jerozolima”, Poznań 2002, s. 159-165; P. Słabek, Moje doświadczenie ojcostwa, w: J. Augustyn (red.), Wyd. WAM, Kraków 1998, s. 154-155.

30 Por. K. Pospiszyl, Ojciec a rozwój dziecka, Wyd. Wiedza Powszechna, Warszawa 1980, s. 171-173.

31 Zob. D. Opozda, Wychowawcze znaczenie… ; J. Śledzianowski, Zranione ojcostwo, Agencja Wydawniczo – Poligraficzna „Rubikon”, Kielce 1999, s. 144.









©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna