Zofia Kossak Szczucka



Pobieranie 1.01 Mb.
Strona1/35
Data02.05.2016
Rozmiar1.01 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   35
Zofia Kossak - Szczucka

BURSZTYNY

opowiesc o bursztynie, u switu dziejow, pod lipa, w pracowni Rembrandta, obiad czwartkowy, spotkanie, na paryskim bruku, koncert szopena


WSTĘP


Zofia Kossak - Szczucka - Szatkowska należy do pisarzy znanych i cenionych nie tylko w Polsce. Jej książki były tłumaczone na dwadzieścia jeden języków, a antywojenna w swojej wymowie powieść Bez oręża, przełożona na dwanaście języków, w Stanach Zjednoczonych osiągnęła nakład siedemset pięćdziesięciu tysięcy egzemplarzy. Cyklem utworów o wojnach krzyżowych zdobyła trwałe miejsce wśród dokonań światowej beletrystyki historycznej.

Twórczość autorki Bursztynów jest związana z dwudziestoleciem międzywojennym i współczesnością, korzeniami zaś sięga tradycji dziewiętnastowiecznej prozy realistycznej: Bliskie pokrewieństwo z klasycznym nurtem prozy ujawnia przede wszystkim język i styl jej utworów. Bogactwo zasobu leksykalnego, ogromna wrażliwość na wartość artystyczną słowa, prostota stylu są osiągnięciem, w którym oprócz efektów własnej inwencji pisarki odnaleźć można wpływ wzorców narracyjnych Józefa I. Kraszewskiego i Zygmunta Kaczkowskiego, Henryka Sienkiewicza i Stefana Żeromskiego. Umiejętność kreślenia wyrazistych, barwnych obrazów oraz plastycznych sytuacji wskazuje, że swój indywidualny talent pisarski rozwijała czerpiąc ze źródeł nie byle jakich. Nie przypadkiem wśród książek, które wywarły na niej najgłębsze wrażenie, wymienia Sienkiewiczowską Trylogię, Wojnę i pokój Lwa Tołstoja, a także utwory Żeromskiego. To właśnie Sienkiewicz, a wraz z nim znany historyk Ludwik Kubala - jak wyznaje pisarka - kształtowali jej zainteresowania historyczne. Jednak niewątpliwie wpłynęła na nie również atmosfera środowiska rodzinnego.

A było to środowisko, w którym przeszłość narodu, jego wzloty i upadki, stanowiły nie tylko temat do dyskusji, ale także inspirację twórczości artystycznej. Spojrzenie Zofii Kossak na przyszłość formowały obok rodzinnych dyskusji i prac monograficznych z zasobnej biblioteki ojca również obrazy batalistyczne dziadka Juliusza, a potem stryja Wojciecha. Zwierzenie pisarki, że “historię kocha atawistycznie, od dziecka” można zatem przyjąć za wypadkową zainteresowań osobistych, wpływu lektury i malarstwa oraz specyficznego klimatu szlachecko - ziemiańskiego rodzinnego gniazda. Atmosfera patriotyczna, zarysowana tak wyraziście w Dziedzictwie, zawierającym sagę rodu na tle losów narodu, musiała panować również w Kośminie nad Wieprzem.

Urodziła się tam 8 sierpnia 1890 roku, jako córka Anny i Tadeusza Kossaków, i tam spędziła dzieciństwo. W Kośminie też pod kierunkiem rodziców i guwernantki uczyła się, opanowując przede wszystkim przedmioty humanistyczne. Zdobytą wiedzę próbowała jako młoda, szesnastoletnia dziewczyna zużytkować w pracy nauczycielskiej w jednej ze szkółek zorganizowanych w Warszawie przez Polską Macierz Szkolną.

Pod wpływem klimatu artystycznego środowiska rodzinnego podjęła jednocześnie studia w Warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych, gdzie dostrzeżono w niej talent malarski, zwłaszcza w kreowaniu scen batalistycznych. Rozwijała go konsekwentnie, studiując w latach 1913 - 1914 w Szkole Rysunku w Genewie. Jej wczesna młodość upłynęła zatem raczej pod znakiem pędzla niż pióra.

Od wybuchu I wojny światowej przebywała na Wołyniu, początkowo w Skowródkach, dokąd ze względów politycznych przeniósł się ojciec i gdzie dzierżawił folwark, od roku 1915 natomiast, po wyjściu za mąż za Stefana Szczuckiego, w administrowanym przez niego majątku w Nowosielicy. Pejzaż Wołynia ze swą bujną przyrodą odegrał znaczną rolę jako główny czynnik w kształtowaniu literackich obrazów przyrody w wielu utworach. Później wyobraźnię pisarską Zofii Kossak zdominowały krajobrazy i ludzie Śląska.

Przeniosła się na Śląsk, do Górek Wielkich pod Skoczowem, po śmierci męża, a w trzy lata później po raz drugi wyszła za mąż, za Zygmunta Szatkowskiego, który stał się współautorem jej niektórych książek.

II wojnę światową przeżyła w Warszawie, angażując się w działalność przeciw hitlerowskiemu okupantowi. Była członkiem tajnych organizacji, ale do pracy czysto politycznej, związanej z określonymi stronnictwami czy ugrupowaniami zachowała stosunek powściągliwy. Uprawiała natomiast żywą działalność kulturalną i charytatywną. Sama poszukiwana przez gestapo - jak wspomina współpracujący z nią w konspiracji Władysław Bartoszewski - podjęła niebezpieczną jazdę do Krakowa, aby ocalić osierocone dzieci żydowskie. Kosztem bezpieczeństwa własnego i najbliższej rodziny ratowała życie innym. Przyjmowała w swoim mieszkaniu nie tylko członków organizacji, ale wszystkich, którzy szukali pomocy. Przedmiotem szczególnej troski pisarki był los Żydów, co uzewnętrzniło się między innymi współuczestnictwem w organizowaniu Rady Pomocy Żydom (1942).

Z pisania nie rezygnowała, współpracując z wielu drukowanymi w konspiracji czasopismami. W podziemiu wydała także kilka broszur na aktualne tematy, a między nimi odezwę o znamiennym tytule Protest (w związku z rozpoczęciem przez Niemców w lipcu 1942 planowej zagłady warszawskiego getta).

We wrześniu 1943 roku została przez Niemców aresztowana i wywieziona do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu. Nie ominął jej także Pawiak, gdzie skazana została na śmierć. Tuż przed wybuchem powstania warszawskiego dzięki staraniom przyjaciół została uwolniona.

W latach 1946 - 1956 pisarka przebywała w Anglii. Pracowała początkowo w PCK, a potem, z dala od ośrodków życia emigracyjnego, w Kornwalii, utrzymywała się z pracy własnych rąk w gospodarstwie rolnym. Wróciwszy w 1957 roku do Polski, w wywiadzie udzielonym “Wiadomościom” paryskim swój emocjonalny stosunek do ojczyzny wyraziła wymownym zdaniem: “Wszystko jest dobre, co jest Polską”.

Po powrocie skoncentrowała się na twórczości literackiej. Pracowite do ostatnich dni życie w Górkach Wielkich - 9 kwietnia 1968 roku przerwała śmierć.

Do literatury weszła Zofia Kossak jako autorka Pożogi. Książka wydana w roku 1922 z przedmową Karola Estreichera, a powstała z obserwacji “gorących dni roku 1917, zwróciła uwagę krytyki i czytelników na talent narracyjny młodej autorki, na umiejętność tworzenia plastycznych i przemawiających do wyobraźni opisów sytuacji. Choć wypadki lat 1917 - 1919, rejestrowane na gorąco, bez dystansu, przedstawione zostały w książce z pozycji kresowego ziemiaństwa, niejedna jej karta zawiera surowy sąd nad klasą, która - uważając się za bastion kultury polskiej na wschodnich rubieżach Rzeczypospolitej - w ciągu wieków gromadziła na sobie gniew ludu. Zdając sobie sprawę z przyczyn rewolucji, niosącej zagładę kresowym dworom, autorka pisze: “Snadź na każdy z tych domów rzucono kiedyś kamienie słusznego gniewu lub żalu. Przyszedł dzień, że kamienie te ożyły, a ożywszy spadły deszczem na bezpieczne dachy, choć ręce, co je miotały, dawno w proch się rozsypały.”

Swojego debiutu książkowego nie lubiła. Być może dlatego, że z czasem zaczęła dostrzegać niedostatek obiektywizmu zawartego w nim obrazu.

W miarę upływu lat Pożoga ulegała coraz większemu zapomnieniu. Próby czasu nie wytrzymały również inne utwory Zofii Kossak, na przykład wydane w latach trzydziestych powieści o tematyce współczesnej, S.O.S. i Dzień dzisiejszy, a także teksty dramatyczne. Nie budzi już dzisiaj zainteresowania schematyczna opowieść obozowa Z otchłani. Coraz rzadziej także dopytują się czytelnicy w bibliotekach o takie tytuły, jak: Z miłości, Szaleńcy Boży, Ognisty wóz czy Przymierze, choć są w nich zawarte piękne legendy łączące historię z fantastyką, autentyzm codziennej rzeczywistości z typową dla gatunku cudownością.

We wciąż żywym obiegu czytelniczym pozostaje natomiast większość jej powieści historycznych, znaczna część książek dla dzieci i młodzieży oraz utworów poświęconych ziemi śląskiej.

Te ostatnie cechuje wyjątkowo serdeczne podejście do tematu. Śląsk, jego przeszłość i teraźniejszość, kultura i obyczajowość, a nade wszystko ludzie, którzy bronili polskości tej ziemi, wypełniają karty wielu utworów Zofii Kossak. Należy do nich między innymi baśń Kłopoty Kacperka, góreckiego skrzata i książka Wielcy i mali, zawierająca cztery opowiadania o ludziach Śląska, bardzo zróżnicowanych pod wieloma względami, lecz jednomyślnych w swoim poczuciu więzi narodowej i zaangażowaniu na rzecz polskości Śląska. Tematykę śląską kontynuowała pisarka w powieści Ukryte źródła, a z widocznym zamiłowaniem poświęciła jej zbiór opowiadań Nieznany kraj. Powieścią śląską jest także Legnickie pole, zapowiadające wielką epikę historyczną i sygnalizujące szczególne cechy beletrystyki historycznej autorki. Już w tej powieści bowiem dostrzec można skrupulatne odwoływanie się do historiografii oraz pewien chwyt kompozycyjny, który z czasem stał się szablonem, a polegał na przeciwstawnej charakterystyce dwóch antagonistycznych obozów, światów, kultur, a także odnaleźć typową dla późniejszych utworów luźną strukturę powieści, składającej się z epizodów słabo powiązanych losami bohaterów. Legnickie pole zdradza też predylekcję autorki do tworzenia bogatej, dobrze wypełnionej szczegółami scenerii.

Epikę historyczną w twórczości Zofii Kossak zainaugurowała wydana w roku 1924 niewielka powieść Beatum scelus (Błogosławiona wina). W jej treści przewijają się dwa rodzaje zagadnień, religijno - moralne i polityczne. Pierwsze wynikają z popełnienia czynu nieetycznego, choć dokonanego z pobudek religijnych, drugie natomiast eksponują świat Polski sarmackiej. Siedemnastowieczna Polska pozostaje w centrum uwagi pisarki jeszcze w trzech innych powieściach; w Trembowli, Suknia Dejaniry oraz w Złotej wolności, powieści cenionej bardzo wysoko, mimo że charakterystyka arian przeprowadzona w niej została subiektywnie i powierzchownie. Wszystkie zawierają surową krytykę najwyższych warstw społecznych tamtych czasów. Ukazują sobiepaństwo magnatów, rozprzężenie ustroju i brak poszanowania dla prawa. W Sukni Dejaniry krytyczna ocena górnej warstwy społeczeństwa zostaje sformułowana z pozycji szlacheckiego bohatera powieści, który zamienia żupan na chłopską siermięgę, przyjmując dobrowolnie wszelkie konsekwencje wynikające z tej decyzji, życie w nędzy, ciężkiej pracy i poniżeniu we własnym majątku. Spojrzenie z dołu, z barłogu w czworakach, umożliwia mu dokonanie obiektywnej oceny własnej klasy i prowadzi do wniosku, że żaden akt poświęcenia ze strony jednostki nie zdoła zmienić rzeczywistości społecznej.

Za największe dokonanie w dziedzinie beletrystyki historycznej tak krytycy, jak i czytelnicy zgodnie uważają cykl powieści o wojnach krzyżowych, do których również autorka przywiązywała wielką wagę. Do napisania Krzyżowców (1935), a następnie Króla trędowatego (1936) i Bez oręża (1937) przygotowywała się bardzo starannie przez sześcioletnie studia nad średniowieczem, szczególnie zaś nad historią krucjat. Aby skojarzyć zaczerpniętą ze źródeł wiedzę z realiami przestrzennymi, podjęła podróż do Jerozolimy opisaną w książce Pątniczym szlakiem. Przedstawiona w Krzyżowcach oraz w kolejnych tomach niezmiernie długa droga wypraw krzyżowych ujawnia niemal wszystkie okropności wojen toczonych w imię wzniosłego celu: bezprawie, deprawację człowieka przez wojnę, negację ideałów humanistycznych, nawet rzeź kobiet i dzieci przy zdobywaniu Jerozolimy. Ukazując bankructwo idei wojen krzyżowych, przeciwstawiła się autorka dalekiemu od prawdy etosowi rycerza - krzyżowca. “Święta wojna”, jak każda inna, wyzwoliła bowiem najgorsze instynkty ludzkie i stała się zaprzeczeniem ideałów chrześcijańskich.

Wyprawy krzyżowe jawią się w powieściach w bogatym kontekście społecznych, religijnych i obyczajowych zjawisk średniowiecza. Sprawy Polski łączą się tu ze sprawami Europy i Wschodu, a problemy religijne pozostają w związku z zagadnieniami natury społeczno - ekonomicznej, wszak wielki pochód krzyżowy był także formą politycznej, kulturalnej i gospodarczej ekspansji ludów Europy na Wschód. Konsekwencje zetknięcia się Zachodu z prawie nieznaną kulturą Wschodu podkreśla autorka w zakończeniu Krzyżowców.


Część swej bogatej twórczości adresowała Zofia Kossak bezpośrednio lub pośrednio do dzieci i młodzieży. Do czytelników najmłodszych przemówiła baśnią. Kłopoty Kacperka, góreckiego skrzata (1926) wiążą się z odbudowanym po pierwszej wojnie światowej dworem w Górkach Wielkich. Bohater tytułowy - przez trzysta trzydzieści lat stróż i dobry duch starego domu, a przy tym doskonały znawca dziejów Śląska - z radością podejmuje swe dawne obowiązki, gdy w swojej sadybie po długim, smutnym okresie znowu słyszy mowę polską. Musi jednak stoczyć walkę o “mani”, symbol pokoju i domowego szczęścia, który podstępnie wykradł mu diablik Sato. Rozprawa z Sato jest symbolem odwiecznej walki między dobrem a złem i zgodnie z konwencją baśni kończy się zwycięstwem dobra. W idei tej baśni zostało wyrażone przekonanie, które pisarka tak wytrwale głosiła we wszystkich utworach - zwyciężyć musi dobro, prawda i sprawiedliwość.

Dla dzieci napisała także interesującą powieść Topsy i Lupus o zaprzyjaźnionych psach, których losy ułożyły się odmiennie. Jednemu, wilczurowi, pozwolono żyć normalnym psim życiem, drugi natomiast poddany został intensywnej tresurze. Ciężki los “uczonego” psa, bez skrupułów wyzyskiwanego w cyrku i dręczonego, jest literackim apelem pisarki, ogromnie wrażliwej na zjawiska świata zwierzęcego, zwłaszcza psów i koni, o właściwy stosunek ludzi do zwierząt.

Płaszczyzną porozumienia z młodzieżą w książkach Szukajcie przyjaciół (1934) i Laska Jakubowa (1939) było harcerstwo. Przekazała w nich Zofia Kossak, entuzjastka skautingu, wrażenia z dwu jamboree - międzynarodowych zlotów harcerskich.

Próbowała też zapoznać i oswoić młodzież ze światem sobie najbliższym, choć odległym w czasie, z historią. Z fascynacji przeszłością zrodziły się wydane w 1938 roku powieści, Puszkarz Orbano i Gród nad jeziorem. W pierwszej przedstawiony został upadek Bizancjum, czyli Konstantynopola (obecnie Istanbuł), zwanego także Carogrodem, a u zarania swej historii noszącego miano Lygos. Rok owego upadku, 1453, przywoływany bywa często jako data przełomowa na granicy dwóch epok, europejskiego średniowiecza i renesansu.

Akcja powieści zaczyna się w końcowym momencie istnienia Cesarstwa Bizantyjskiego, a więc wtedy, gdy straciło już ono autorytet potężnego ośrodka kulturalnego i umysłowego, jakim cieszyło się od wieków. Ten upadek unaocznia autorka kilkoma wymownymi znakami.

Przyczyny upadku Bizancjum przedstawione zostały w powieści bardzo sugestywnie, ale jednostronnie. Sprowadziła je pisarka do postaw obywateli, rozmiłowanych w przepychu i wykwincie, uwielbiających igrzyska i festyny, traktujących życie jako jedną wielką okazję do zabawy. Sybarytyzm i sobkostwo oraz zupełny brak zainteresowania dla spraw państwowych, łatwowierność i naiwny optymizm sprawiły, że Cesarstwo stało się łatwym łupem dla Turków. Tymczasem rzeczywistość była bardziej złożona. Proces upadku Bizancjum toczył się przez całe stulecia. Stanowiło ono stawkę w przetargach politycznych innych mocarstw, a jego los rozstrzygał się niemal zupełnie niezależnie od woli ostatnich cesarzy, którzy nie zdołali przeciwstawić się siłom zdecydowanie niekorzystnym dla Bizancjum i zahamować pogłębiającego się rozprzężenia wewnętrznego.

Wierna wobec historiografii jest natomiast prezentacja końcowego aktu tragedii bizantyjskiego dramatu. Przedstawiając obronny przebieg walki, podkreśla autorka przewagę techniczną artylerii tureckiej. Dowodem rzetelnego stosunku do tego, co zarejestrowała historiografia, są także poszczególne sytuacje z obrony miasta.

Naczelną ideę powieści wyraża kilka postaci, które, podobnie jak bohaterowie innych utworów Zofii Kossak, zostały silnie skontrastowane. Owa idea dotyczy wyboru postawy obywatela wobec państwa. Bohater tytułowy dla “urzeczywistnienia samego siebie”, największych marzeń życia, oddaje swe usługi wrogowi, sułtanowi Mahometowi II, budując niezwykłe działo, które przyspieszy upadek Konstantynopola. Przeciwstawione zostały mu dwa wzorce miłości ojczyzny, jego własnego syna i wielkiego Konstantyna.

Ostatni z Paleologów skazany niejako na klęskę przez splot różnych okoliczności, w sytuacji beznadziejnej bierze udział w obronie miasta, by zginąć z honorem. Jego waleczny czyn staje się rodzajem ekspiacji za niemożność działania z racji sprawowania władzy.

Inny rodzaj ekspiacji przyjmuje Mario, syn Orbana. Jego śmierć zyskuje najwyższy wymiar patriotyzmu. Młodym życiem płaci bowiem za zdradę popełnioną przez ojca, pozostawiając mu nakaz moralny zniszczenia dział burzących Bizancjum.

W Grodzie nad jeziorem prowadzi autorka czytelnika ku naszej polskiej najodleglejszej przeszłości, ku wyrastającym ze Słowiańszczyzny korzeniom narodu. W powieści maluje barwne obrazy egzystencji naszych przodków w VI wieku p.n.e. Przedstawia to życie jako niełatwe, zwłaszcza dla kobiet, którym przypadała w udziale lwia część prac wokół wyżywienia, sporządzania ubiorów i przedmiotów codziennego użytku, ale nie tak prymitywna jak sądzono pierwotnie.

Powieściowy gród nad jeziorem jest osiedlem łużyckim, służącym zwartej społeczności prasłowiańskiej. W jego kulturze materialnej współistnieją różne wyroby, kamienne i brązowe. Kontakty z innymi plemionami są ograniczone.

Na tle codzienności grodu i jego obyczajów osnuty jest wątek miłosny. Jego bohaterowie, dziewczyna posądzana o czary i skazana na ofiarę bogom oraz młody myśliwy, choć bardzo się kochają, prawie wcale o swoich uczuciach nie mówią, uzewnętrzniają je natomiast czynami wzajemnego poświęcenia. Wyjaśnia to autorka ubóstwem pierwotnej mowy, brakiem wyrazów oddających subtelne odczucia i doznania.

Powieść powstała w okresie żywego zainteresowania archeologią. Rzeczywistym prototypem grodu był Biskupin. Rewelacyjne w skali światowej wykopaliska w Biskupinie pod Poznaniem znakomicie pogłębiły wiedzę o naszym rodowodzie. Rzetelnym studiom autorki nad konkretem archeologicznym zawdzięczamy bogactwo szczegółów w powieściowym obrazie dawnego życia.

Do utworów Zofii Kossak pisanych zapewne z myślą o młodych czytelnikach, na co wskazują wewnątrztekstowe sygnały adresu czytelniczego, należy także powieść Warna. Jej bohaterem jest najmłodszy i ciągle bardzo popularny władca średniowiecznej Polski i Węgier, Władysław, syn Jagiełły. Rycerskie czyny i tragiczna śmierć tego króla - chłopca obrosły licznymi legendami. Większość z nich wyraża przekonanie, że w bitwie pod Warną zdołał się uratować. Na takim przekonaniu zależało wielu ludziom, ale, jak wyjaśnia autorka, głównie władcom zachodnim, próbującym zrzucić z siebie ciężar odpowiedzialności za pozostawienie króla bez pomocy, oraz ludowi węgierskiemu, który chciał opóźnić powrót na tron znienawidzonych Habsburgów. Warna nawiązuje do beletrystycznego cyklu Zofii Kossak o wojnach krzyżowych. Dzieje inspirowanej przez papieża Eugeniusza IV, tragicznej w skutkach, wyprawy niejako zamykają powieściowy obraz krucjat. Młody bohater Warny, kreowany w powieści na ostatniego krzyżowca, od dzieciństwa marzył o osiągnięciu ideału rycerza krucjaty. Sublimację owego ideału osiąga w momencie śmierci, stylizowanym przez pisarkę na obraz śmierci bohatera w Pieśni o Rolandzie.
Zbiór opowiadań Bursztyny wydany został po raz pierwszy w roku 1936. Wzbogaciła nim autorka bogatą tradycję pisania dla młodych czytelników małych form narracyjnych, opowiadań, obrazków i zbeletryzowanych pogadanek o przeszłości. Ową tradycję, powstałą w czasie zaborów, kontynuowali z powodzeniem pisarze dwudziestolecia międzywojennego, Stanisław Konarski zbiorem opowiadań Musi być!, Jan Parandowski Trzema znakami Zodiaku, a przede wszystkim Maria Dąbrowska tomem Dzieci ojczyzny.

Większość opowiadań zawartych w zbiorze Bursztyny powstawała w okresie bardzo intensywnej pracy Zofii Kossak nad Krzyżowcami.

Opowiadania zostały zamówione przez Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich do wypisów szkolnych. Zapotrzebowanie na tematy zgłaszali Juliusz Balicki i Stanisław Maykowski, redaktorzy popularnego w dwudziestoleciu międzywojennym cyklu wypisów szkolnych (Kraj lat dziecinnych, Będziem Polakami, Mówią wieki). Uskarżając się w jednym z wywiadów na nawał pracy, w dodatku odległej od głównego przedmiotu zainteresowań, pisarka podkreśla, że praca nad zamówionymi tekstami jest jednak interesująca. Same opowiadania zresztą, ich treść i kształt literacki, są dowodem, że nie tworzyła ich bez odpowiedzialności za poziom artystyczny i bez zaangażowania. Są, jak sama stwierdza w przedmowie do pierwszego wydania, “wynikiem sumiennej pracy badawczej”.

Krytyka przyjęła Bursztyny kilkoma krótkimi recenzjami. Tylko jedna z nich, pióra Kazimierza Czachowskiego, wnikliwego historyka literatury i krytyka okresu międzywojennego, wykracza poza ramy krótkiej noty o treściach książki i zawiera uwagi o kompozycji tomu i stylu utworów. Czachowski, podkreślając wybitny talent Zofii Kossak w ożywianiu przeszłości, formułuje pewne zastrzeżenia, zarówno co do pozytywnej oceny kompozycji tomu w przedmowie autorskiej, jak i w stosunku do podejmowanych tematów. Wyraża przekonanie, że pisarka wybrała najłatwiejszą z wszystkich możliwych dróg beletryzacji tematów historycznych, spożytkowując po prostu gotowy materiał anegdotyczny.

Bursztyny miały dotąd kilka wydań. Po II wojnie światowej ukazały się jeszcze trzykrotnie. Zbiór niniejszy nie jest dokładnym powtórzeniem żadnego z nich. Jest znacznie bogatszy i pełniejszy w stosunku do wydań powojennych. Zawiera także teksty, których nie ma w wydaniu przedwojennym. Zgodnie z intencją autorki adresuje się go do szerokich rzesz polskiej młodzieży, aby ułatwić jej poznanie i odczucie piękna tego, co minęło, co stało się już może jak bursztyn skamieliną, ale pod piórem pisarki znowu ożyło i nabrało barw.

Plan kompozycyjny tomu jest bardzo prosty, bo chronologiczny. Czas historyczny kolejnych opowiadań tworzy linię wiodącą od przeszłości najdawniejszej, od korzeni narodu, ku czasom coraz bliższym. W ten sposób w książkę wpisana została droga naszego społeczeństwa od prehistorii do powstania Polski niepodległej w roku 1918.

Książka zaczyna się opowieścią o bursztynie. Po “złoto Bałtyku” zapuszczali się na północ - nie bacząc na trudy podróży - kupcy ze słonecznej Grecji i dalekiego Bizancjum, z Rzymu i Fenicji. Starożytni dopatrywali się w bursztynie symbolu wiecznego życia, magicznych i leczniczych właściwości, a greckie i rzymskie strojnisie od dawna znajdowały upodobanie w ozdobach wykonanych ze skamieniałej żywicy.

Opowieść wiąże się z Grodem nad jeziorem, i to nie tylko czasem akcji, ale epizodem dotyczącym handlu zamiennego. Tu jednak dziewczyna z osady nad Bałtykiem nie pojedzie w świat na niepewną, niewolniczą dolę z obcymi, którzy bursztynowym szlakiem przemierzają północne ziemie. Słowiańską Afrodytę od tego losu uratuje decyzja młodego chłopca.

Opowiadania U świtu dziejów, Przysięga, Purpurowy szlak mówią o tworzeniu zrębów polskiej państwowości, o tym, jak rosła i umacniała się organizacja kraju pod rządami pierwszych Piastów, jak krzepło poczucie narodowej jedności i jak wzrastało znaczenie Polski wśród państw europejskich. W Purpurowym szlaku przyjazd cesarza niemieckiego Ottona III w roku tysięcznym do Polski jest dla cudzoziemskich gości okazją do naocznego stwierdzenia wysokiego poziomu kultury Polski piastowskiej. Gnieźnieński zjazd, na którym Bolesław Chrobry otrzymał insygnia władzy królewskiej, był pierwszym polsko - niemieckim układem pokojowym.

Opowiadania Prometeusz i garncarz oraz Ojcowie cystersi w Mogile eksponują wartość myśli ludzkiej, ciągle niespokojnej i poszukującej, oraz twórczej pracy jako głównych czynników postępu. Akcja Prometeusza i garncarza toczy się w okresie wczesnego średniowiecza, a jego treść osnuta została na tle podania o kamiennej rzeźbie - głowie Prometeusza. Dzięki kontaktom Wolina z Grekami dostała się ona na wybrzeże Bałtyku. Charakteryzując stan ówczesnego rzemiosła garncarskiego i dokonujący się w nim postęp, zwraca autorka jednocześnie uwagę na wieczną tęsknotę człowieka do piękna.

Rolę średniowiecznych zakonów w kształtowaniu kultury materialnej i duchowej pokazała Zofia Kossak na przykładzie zakonu cystersów. Prezentując czynne życie zakonników, wznoszone przez nich nową metodą budowle, nowoczesne młyny, doskonalone przez szczepienia różne gatunki drzew owocowych, skryptoria, w których kopiowano księgi, i pracownie, gdzie je iluminowano, podkreśla znaczenie pracy społecznie użytecznej, służącej ludziom, podnoszącej poziom ich życia i bogacącej kraj. Pracę na rzecz materialnej i duchowej kultury środowiska ceni znacznie wyżej niż “benedyktyńską uczoność”.

Epoka piastowska ukazana jest przez autorkę Bursztynów nie tylko jako okres szczęśliwego rozwoju kraju pod rządami dobrych i mądrych władców. Obok obrazu świetnej uczty Wierzynka znajdują tu swoje miejsce literackie refleksje na temat wydarzeń katastroficznych. W opowiadaniu Idę... przywołane zostają tragiczne dzieje napadów tatarskich. Najazdy tatarsko - mongolskie - temat podejmowany już wcześniej przez autorów powieści dla dzieci i młodzieży, między innymi przez Władysława Łozińskiego (Oko proroka, czyli Hanusz Bystry i jego przygody), Jadwigę Łuszczewską (Branki w jasyrze) i Marię Czeską - Mączyńską (Dwaj Rymszowie) - potraktowała Zofia Kossak inaczej niż jej poprzednicy, którzy wiązali wydarzenia historyczne z atrakcyjnymi wątkami fikcyjnymi, głównie zaś z wątkiem przygodowym, w którym nie brakło motywów porwania, ucieczki, pogoni, utraty a później odzyskania dziecka.

Opowiadanie Idę... dotyczy trzeciego z trzynastowiecznych najazdów tatarskich, z przełomu lat 1287 i 1288, gdy Sandomierz i Kraków obroniły się przed najeźdźcami, a załoga Sącza wraz z posiłkami węgierskimi zadała im klęskę. Opowieść o obronie Sącza snuje narrator na tle historii najazdów wcześniejszych, tego pierwszego, najstraszniejszego, w roku 1241, przedstawionego w Legnickim polu i drugiego, z roku 1259. Centralną postacią opowieści o sądeckich walkach nie jest żaden wielki wódz czy rycerz, ale kobieta, Kinga węgierska żona Bolesława Wstydliwego, a od śmierci męża opatka ufundowanego przez siebie klasztoru klarysek. Jej ciekawą osobowość prezentuje autorka w zderzeniu dwóch perspektyw, realistycznej i irracjonalnej. Kinga przemawia do nas głównie swoją aktywną postawą wobec niebezpieczeństwa, zmieniającego wolę wszystkich, od burmistrza i rajców po tłum biedoty szukającej ratunku w murach obronnego miasta. Jej “bronić się trza” wymierzone przeciw bierności wobec zła, poparte szeregiem logicznych racji, staje się imperatywem zagrzewającym do walki. Mistyczna strona osobowości Kingi wyrasta z pięknych legend tworzonych wokół niej już za jej życia, a obalanych przez samą bohaterkę.

Nieliczne opowiadania związane z epoką Jagiellonów, z wyjątkiem Hołdu pruskiego, nie eksponują świetności dynastii. Ożywiają natomiast staropolskie życie w różnych jego przejawach, przypominają postacie i wydarzenia. W opowiadaniu Sąsiedzki dar autorka przedstawia proces wprowadzania do literatury języka polskiego, uważanego dotąd za język pospólstwa. Rej jawi się w nim jednak nie tylko jako ojciec polskiego języka literackiego, ale człowiek renesansu, “bystrego umysłu”, oczytany, dowcipny, towarzyski, otwarty na sprawy ludzkie i otwarty na wszystkie przejawy życia przyrody.

W Strażnikach morza charakteryzuje autorka stosunek Polski do morza w czasach Zygmunta Augusta, który zainteresowany polityką morską, w roku 1568 powołał Komisję Morską - pierwsze ministerstwo żeglugi - i dbał o rozbudowę floty.

Proroczyn boży zapoznaje z sylwetką, obecnie coraz rzadziej przypominanego, ks. Piotra Skargi. W historii literatury polskiej występuje on jako znakomity stylista i wielki patriota, autor najlepszych w jego twórczości Kazań sejmowych.

Świat rzeczypospolitej szlacheckiej pod władzą królów elekcyjnych przywołuje Zofia Kossak kilkoma opowiadaniami. Wesele w Jaworowie i Zemsta błazna, czasem akcji sięgające panowania Jana III Sobieskiego, są w swych treściach i nastroju ogromnie zróżnicowane. Pierwsze silnie zabarwione emocjonalnie przedstawia króla jako pana dobrego, wrażliwego na sierocy los młodej dziewczyny, oraz bliskiego ludowi. Zemsta błazna ma charakter wyraźnie satyryczny, a wymierzona została we francuskie otoczenie królowej Marysieńki, wspólnie ze swą panią gardzące Polską. Zofia Kossak okazuje się w nim mistrzynią w kreowaniu scen opartych na komizmie sytuacyjnym.

Opowiadania Sas i las oraz Do światła przenoszą czytelnika w czasy saskie, gdy rzeczypospolita szlachecka chyliła się ku upadkowi, sejmy z reguły zrywano, a w kraju triumfowała ciemnota. Od tego tła wyraziście odbijają wysiłki Stanisława Konarskiego, dążenie do reform, umożliwiających wejście w epokę cywilizacji i postępu. Obiad czwartkowy i Ocknienie zamykają dzieje Polski szlacheckiej, w której wszelkie próby reform udaremniały różne czynniki, zewnętrzne i wewnętrzne, a głównie przywiązanie do magnacko - szlacheckich przywilejów.

Spotkanie, Na paryskim bruku i Koncert Szopena wiodą na tułacze szlaki Polaków po utracie wolnej ojczyzny. Wśród tych opowiadań brak kilku ogniw. Nie ma epopei legionowej z charakterystyczną sylwetką żołnierza - tułacza, który bił się o wolność ojczyzny pod obcymi sztandarami, nie ma legendy napoleońskiej budzącej w Polakach nadzieje na odzyskanie niezależności politycznej, nie ma także powstań, z wyjątkiem sygnału o wybuchu powstania listopadowego w Przerwanym posiedzeniu oraz echa powstańczych przeżyć bohaterów w Stadzie Emira i Doktorze Marcinku. Jak tłumaczy Zofia Kossak w odautorskim wstępie do I wydania Bursztynów, owe luki powstały z różnych przyczyn. Powstanie styczniowe na przykład wydawało się pisarce znakomicie opracowane i stąd zbyt trudne jako temat wymagający znalezienia nowej, oryginalnej koncepcji ujęcia literackiego. Walkom niepodległościowym żołnierza polskiego natomiast chciała poświęcić osobny zbiór opowiadań.

Opowiadania Zofii Kossak mają dużą wartość humanistyczną. Centralną pozycję zajmują w nich ludzie i ich sprawy. Te wielkie, znaczące, istotne dla całego społeczeństwa i wielu pokoleń oraz te ważne tylko dla jednostki, zwyczajne i małe, z których składa się życie codzienne.

W galerii postaci obok królów i wodzów, luminarzy nauki i wielkich działaczy społecznych, pisarzy i artystów, znajdujemy ludzi prostych, z najniższych warstw społecznych, śląskich chłopów i kaszubskich rybaków, pracującą na pańskim dziewczynę - sierotę i wiejskich parobków. Człowiek jest dla autorki Bursztynów największą wartością, niezależnie od jego statusu społecznego, przynależności narodowej czy rasy. W Uczcie Wierzynka sam król Kazimierz Wielki uświadomi zagranicznym gościom, a przy okazji swemu pacholikowi, że “[...] w każdym człowieku jednakie człowieczeństwo jest [...]”

W Bursztynach rzuca się w oczy coś, co zauważono także w wielkich powieściach Zofii Kossak, mianowicie malarskie ujmowanie świata. Widać je przede wszystkim w prezentacji postaci. Jest to na ogół prezentacja wyrazista, ze starannie wykończonymi szczegółami. Owe szczegóły są dobierane niezwykle trafnie, ze znawstwem epoki i stosownie do charakteru postaci. Siedzący jak kwoka na jajach Gaston de St. Luc z Zemsty błazna skupia w swoim wizerunku kilka cech zdecydowanie ośmieszających; Stanisława Leszczyńskiego wyróżnia powaga bijąca z całej postaci i “twarz piękna; rozumna, dobra”; urodę jasnowłosej dziewczyny znad morza oddaje przywołane przez kupca imię bogini. Słowiańska Afrodyta uzmysławia w ten sposób posągową piękność greckiego bóstwa.

Psychologiczny rysunek postaci z uwagi na niewielkie rozmiary opowiadań nie bywa na ogół rozbudowany. Konstruując osobowość swoich bohaterów uwypukla pisarka najczęściej jeden tylko, zasadniczy rys, jedną cechę. U Rembrandta na przykład (W pracowni Rembrandta) jest nią pewność pociągnięć pędzlem w czasie pracy twórczej, u Stanisława Konarskiego (Do światła) dominantą osobowości jest upór w dążeniu do celu, u księcia Karola Radziwiłła skłonność do fantazjowania (Na łowach). Ten indywidualizujący zabieg ułatwia odbiorcy zakodowanie ich w świadomości.

Malarskie ujmowanie świata, tendencję do podkreślania linii i barwy oraz do cyzelowania detalu zauważyć można również w opisach. W krótkich opisach przyrody dominują ujęcia kolorystyczne. W opowiadaniu Sąsiedzki dar powietrze jest “niebieskie”, czajki “srebrzą się”, a łąka bywa “zielona” lub “szmaragdowa”. Nawet mgła wisząca nad nią zostaje określona kolorystycznie.

Opisy przedmiotów wyróżniają się szczegółowym rysunkiem kształtów, a niekiedy drobiazgiem oddanym z dużą skrupulatnością. W bryle bursztynu jest nim długonogi komar (Opowieść o bursztynie), w opisie okrętu - królewska bandera (Strażnicy morza).

Charakterystyczne pod wieloma względami są opisy zwierząt, zwłaszcza koni i psów. Uwagę zwraca szczególnie ich autentyzm i zabarwienie emocjonalne. Zachwyt dla “doskonałości” konia i przekonanie, że może stać się najwierniejszym przyjacielem człowieka, wyrażone zostały najpełniej w opowiadaniu Stado emira.

Opisy w Bursztynach pełnią różne funkcje: zapoznają z wyglądem zewnętrznym postaci, tworzą tło zdarzeń, charakteryzują sytuacje. Bardzo często zapowiadają temat opowiadania, jak na przykład w Pod lipą. Otwierający utwór opis dworu czarnoleskiego, jako typowego staropolskiego dworku, z przybudówkami odzwierciedlającymi historię rodu, z warzywnikiem oraz gniazdem bocianim na rozłożystej topoli, ma swój punkt centralny. Jest nim słynna lipa. Ona to, nie przestając być elementem przestrzeni konkretnej, staje się wymownym znakiem czarnoleskiej muzy i prowadzi do tematu opowiadania, jakim jest sylwetka Kochanowskiego - poety renesansu.

Opowiadania ze zbioru Bursztyny mają budowę zwartą. Zaczynają się przeważnie od krótkiego zarysowania tła, charakterystyki sytuacji wyjściowej czy informacji przygotowującej do percepcji tematu utworu. Występuje tu typowa dla opowiadania narracja trzecioosobowa, z gramatyczną formą czasu przeszłego ujawniające dystans między momentem narracji a czasem opowiadanych zdarzeń lub zjawisk. W partii głównej od opowiadania informacyjnego przechodzi narrator często do opowiadania unaoczniającego. Praesens historicum staje się wtedy narzędziem zmniejszania dystansu między czasem narracji a czasem wydarzenia.

Fabuła jest w opowiadaniach bardzo prosta. Niekiedy bywa po prostu rozbudowaną anegdotą, jak na przykład w opowiadaniach Zemsta błazna, Na łowach czy Nieporozumienie. Jest na ogół jednowątkowa i opiera się na chronologicznym biegu wydarzeń, które ciążą ku silnie wyakcentowanemu zakończeniu. W niektórych utworach końcowe pointy są niemal tak wyraziste jak w nowelach. Jednym z przykładów może być opowiadanie Doczekał. Zaczyna się ono informacją o szczególnej sytuacji Gajdy, starego Ślązaka, całą świadomością ciążącego ku Polsce, której obraz w pamięci ślepca gra wszystkimi, zapamiętanymi z młodości kolorami. Ten obraz staje się jego ucieczką w czasie smutnej rozmowy z gośćmi i ożywa w kulminacyjnym momencie powitania polskiego wojska. Jego urealnienie wykracza poza granice wytrzymałości psychicznej bohatera. Witając wymarzoną Polskę, Gajda umiera. Posłużyła się tu autorka chwytem “sokoła” stosowanym w klasycznej nowelistyce a wywodzącym swój rodowód z noweli Sokół Giovanni Boccaccia. Polega ona na jednym podstawowym ujęciu organizującym wewnętrznie cały utwór i stanowiącym najczęściej punkt kulminacyjny w rozwoju fabuły.

W zależności od budowy fabuły można w Bursztynach wyodrębnić różne rodzaje opowiadań. Obok zbliżonego do legendy utworu Jak pan Kulesza kościół budował występuje utwór Do światła, który swymi cechami strukturalnymi, zwłaszcza dominacji opisu nad opowiadaniem, przypomina obrazek. Mamy tu utwory spokrewnione z nowelą, jak Prawo książęce i takie, jak Na łowach, które ujawniają cechy gawędy szlacheckiej, a także Obiad czwartkowy czy Spotkanie, oparte na wzorcu zbeletryzowanej pogadanki.

W większości opowiadań występują dłuższe partie dialogowe. Żywy dialog bywa przerywany komentującym, interpretującym czy refleksyjnym słowem narratora. Bywa też archaizowany i to w znacznie większym stopniu niż język i styl wypowiedzi narratora. Ale również narrator, osadzony w kulturze dwudziestowiecznej i ujawniający raz po raz wiedzę swej epoki, posługuje się niekiedy słowem, które wyszło z użycia, lub staropolską składnią. A posługuje się nim po to, by swoje kwestie zharmonizować z językiem dialogów i monologów postaci.

W dialogach obok archaizmów różnych typów, nie zawsze filologicznie prawidłowych i zgodnych z wiedzą językoznawczą, występuje gwara, która także ma podtrzymać iluzję przynależności postaci do dawnej epoki. Choć w dialektach istotnie zachowują się nieraz stare wyrazy i formy gramatyczne, jest to środek ryzykowny, wymagający od pisarza doskonałej znajomości historycznego rozwoju dialektu. Autorka Bursztynów, wkładając w usta na przykład postaci czternastowiecznej wyrazy z współczesnej sobie gwary śląskiej, z punktu widzenia wiedzy językoznawczej, popełniła niejedno uchybienie. Owe uchybienia nie przekreślają jednak językowego artyzmu utworów. Na ten artyzm, pochodzący z wysokiej świadomości językowej pisarki, składają się bowiem różne czynniki, przede wszystkim bogactwo słownikowe jako efekt twórczego poszukiwania wyrazów o subtelnych odcieniach znaczeniowych, które by najlepiej wprowadzały w atmosferę czasu przedstawionego w utworze, oraz szczególna rytmiczność prozy o bardzo prostej składni.

Twórczość Zofii Kossak jest już kartą zamkniętą, ale mimo biegu czasu pozostaje wciąż żywa i bliska. Większość jej książek ma wartości nieprzemijające. Czytelnicy znajdują w nich pierwiastki uniwersalistyczne i konkretne, jednostkowe; obok polskich - ogólnoświatowe i ogólnoludzkie. Znajdują nie tylko to, co może pogłębić wiedzę o człowieku i świecie, ale również to, co może głęboko wzruszyć. W bilansie dokonań literackich pisarki Bursztyny zajmują miejsce szczególne. Rdzennie polskie w swych treściach i klimacie, mogą pomóc młodym pokoleniom Polaków - przez pamięć przeszłości - w określeniu własnego miejsca na drodze dziejowej narodu.




  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   35


©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna